شکاف در کاخ سفید و بازی خطرناک نتانیاهو؛ چه کسانی ترامپ را به سمت جنگ می‌کشند؟
اقتصاد۲۴- همزمان با افزایش تحرکات دیپلماتیک قطر و برخی کشور‌های منطقه برای جلوگیری از بازگشت جنگ ایران و آمریکا، نشانه‌های تازه‌ای از اختلاف‌نظر در دولت دونالد ترامپ درباره چگونگی مواجهه با تهران آشکار شده است. در واشنگتن دست‌کم سه نگاه متفاوت درباره آینده جنگ وجود دارد؛ گروهی به دنبال توافق و پایان دادن به درگیری هستند، گروهی دیگر معتقدند باید با حمله نظامی کار ایران را یکسره کرد و طیف سوم نیز فشار اقتصادی و تحریم‌های فرسایشی را راه رسیدن به اهداف آمریکا می‌داند. در این میان، شکست جمهوری‌خواهان در انتخابات میان‌دوره‌ای، فشار اسرائیل برای ادامه تقابل و اختلاف جدی تهران و واشنگتن بر سر شروط مذاکره، تصمیم‌گیری ترامپ را پیچیده‌تر کرده است. با وجود انتشار خبر‌هایی درباره احتمال دیدار مستقیم مقام‌های ارشد دو کشور، هنوز نشانه‌ای از توافق قطعی وجود ندارد و خطر بازگشت درگیری نظامی همچنان جدی است.
خبرهای ضد و نقیض درباره مذاکره
در روزهای اخیر خبرهای متعددی درباره فعال شدن کانال‌های دیپلماتیک میان ایران و آمریکا منتشر شده است. تازه‌ترین مورد، ادعای ابراهیم کالین، رئیس سازمان اطلاعات ترکیه، درباره احتمال میزبانی قطر از دیدار جی‌دی ونس، معاون رئیس‌جمهور آمریکا، و محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران بود. کالین این دیدار را فرصتی برای شکستن بن‌بست مذاکرات توصیف کرده و حتی درباره احتمال حملات جدید آمریکا در صورت شکست دیپلماسی هشدار داده بود.
با این حال، این خبر از سوی منابع نزدیک به تهران تکذیب شد. تسنیم به نقل از یک مقام ارشد امنیتی نوشت که هیچ برنامه‌ای برای دیدار رضایی و ونس وجود ندارد و سیاست ایران نیز تا زمان اجرای شروط هفت‌گانه تغییری نخواهد کرد. مصطفی نجفی، مشاور رسانه‌ای محسن رضایی، نیز اعلام کرد با وجود تلاش‌های گسترده میانجی‌ها، هنوز هیچ طرح و زمان‌بندی مشخصی برای برگزاری نشست نهایی نشده است.
اما تکذیب دیدار مستقیم به معنای توقف مذاکرات نیست. اتفاق مهم‌تر، سفر نخست‌وزیر قطر به تهران و برنامه دیدار او با ترامپ و ونس در واشنگتن است. شیخ محمد بن عبدالرحمن آل‌ثانی قرار است درباره راه‌های دستیابی به آتش‌بس جدید و ازسرگیری مذاکرات هسته‌ای با مقام‌های آمریکایی گفتوگو کند. آکسیوس همچنین نوشته است ونس طی دو هفته گذشته شخصاً درگیر مذاکرات غیرمستقیم بوده و تقریباً هر روز با نخست‌وزیر قطر در ارتباط بوده است.
گزارش سی‌ان‌ان نیز از مذاکرات محرمانه و حساس میان تهران و واشنگتن حکایت دارد؛ مذاکراتی که هدف آن جلوگیری از بازگشت جنگ و فراهم کردن زمینه برای گفت‌و‌گو‌های گسترده‌تر عنوان شده است. بنابراین، برخلاف تصویر اولیه‌ای که از تکذیب خبر دیدار رضایی و ونس ایجاد شد، اصل تحرکات دیپلماتیک همچنان ادامه دارد؛ هرچند نباید میان مذاکره غیرمستقیم و توافق بر سر برگزاری یک نشست مستقیم تفاوت را نادیده گرفت.
پیشنهاد دو روزه ایران؛ گره اصلی همچنان باز نشده است
یکی از مهم‌ترین تحولات روزهای اخیر، پیشنهاد دو روزهای است که ایران از طریق میانجی‌های قطری برای پایان دادن به جنگ مطرح کرده است. همین دیروز اسماعیل بقایی سخنگوی وزارت خارجه کشورمان با تاکید بر اینکه ایران پیشنهاد دیگری به آمریکا نداده، گفت که پیشنهاد دو روزه هنوز روی میز و در حال بررسی است.
به گزارش اکسیوس، در چارچوب پیشنهادی که با مشارکت میانجی‌های منطقه‌ای در حال بررسی است، آمریکا در روز نخست محاصره دریایی بنادر ایران را متوقف می‌کند و بخشی از دارایی‌های مسدودشده ایران را آزاد خواهد کرد. در مقابل، تهران دعوت رسمی از آژانس بین‌المللی انرژی اتمی برای اعزام بازرسان به تأسیسات هسته‌ای آسیب‌دیده در حملات را صادر می‌کند. در روز دوم نیز تنگه هرمز بازگشایی می‌شود و پس از آن مذاکرات هسته‌ای درباره ذخایر اورانیوم با غنای بالا از سر گرفته خواهد شد.
این پیشنهاد البته هنوز به توافق تبدیل نشده است. اختلاف اصلی بر سر ترتیب اقدامات و امتیاز‌هایی است که هر طرف باید پیش از آغاز مذاکرات هسته‌ای بدهد. تهران تأکید دارد ابتدا باید محاصره دریایی، تحریم‌ها و جنگ در همه جبهه‌ها تعیین تکلیف شود و سپس درباره پرونده هسته‌ای گفتوگو صورت بگیرد. در مقابل، واشنگتن اصرار دارد موضوع هسته‌ای و وضعیت ذخایر اورانیوم با غنای بالا باید از همان مراحل ابتدایی در دستور کار قرار گیرد.
ایران همچنین خواستار آزادسازی دارایی‌های مسدودشده، دریافت غرامت جنگی، کاهش حضور نظامی آمریکا در منطقه و به رسمیت شناخته شدن ترتیبات جدید کشتیرانی در تنگه هرمز شده است. عباس عراقچی نیز تأکید کرده که پیشنهاد تهران شامل پایان جنگ در تمام جبهه‌ها، از جمله توقف حملات اسرائیل به لبنان، است.
سه جریان در کاخ سفید؛ گرفتاری ترامپ میان پیشنهاد‌های متضاد
شاید مهم‌ترین مسئله در واشنگتن این باشد که ترامپ برخلاف تصور رایج، با یک دیدگاه واحد درباره ایران مواجه نیست. جریان نخست به رهبری جی دی ونس و با همراهی استیو ویتکاف، فرستاده ویژه ترامپ، از توافق دیپلماتیک حمایت می‌کند. استدلال این گروه آن است که ادامه جنگ لزوماً دستاورد تازه‌ای برای آمریکا نخواهد داشت و ممکن است هزینه‌های نظامی، اقتصادی و سیاسی واشنگتن را افزایش دهد. کشور‌های عربی حاشیه خلیج فارس نیز به گفته منابع آکسیوس از این رویکرد حمایت می‌کنند و خواهان جلوگیری از گسترش درگیری هستند.
بیشتر بخوانید: از تهدید ترامپ تا خط و نشان تهران؛ دست جنگ روی گلوی خاورمیانه
جریان دوم را بنیامین نتانیاهو و پیت هگست، وزیر دفاع آمریکا، نمایندگی می‌کنند. این گروه معتقد است ایران قابل اعتماد نیست و حتی اگر توافقی حاصل شود، تضمینی برای اجرای تعهدات تهران وجود ندارد. از نگاه این طیف، حملات نظامی باید ادامه پیدا کند تا توانایی‌های ایران به اندازه‌ای تضعیف شود که دیگر نتواند تهدیدی جدی برای اسرائیل و منافع آمریکا باشد.
اما جریان سوم، نسخه متفاوتی دارد. اسکات بسنت، وزیر خزانه‌داری آمریکا، مارکو روبیو، وزیر خارجه و جان رتکلیف، رئیس سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا، از ادامه فشار اقتصادی و تحریم‌ها حمایت می‌کنند. منطق این گروه آن است که واشنگتن می‌تواند بدون ورود به یک جنگ تمام‌عیار و با تشدید فشار‌های مالی و محدود کردن درآمد‌های ایران، تهران را به پذیرش امتیاز‌های بیشتر وادار کند.
آکسیوس به نقل از منابع آگاه گزارش داده است که رتکلیف معتقد است تداوم فشار اقتصادی می‌تواند ایران را به عقب‌نشینی بیشتر وادار کند یا زمینه بی‌ثباتی داخلی را فراهم آورد. اسکات بسنت نیز پیش‌تر در تشریح عملیات اقتصادی آمریکا علیه ایران، از انتخاب میان انزوای جهانی و رسیدن به یک اقتصاد معیشتی از یک سو و بازگشت به اقتصاد جهانی از سوی دیگر سخن گفته بود.
نقش نتانیاهو در جنگ ایران و آمریکا چیست؟
در سوی دیگر ماجرا، وضعیت سیاسی اسرائیل نیز به یکی از متغیر‌های مهم پرونده ایران تبدیل شده است. انتخابات ۲۷ اکتبر اسرائیل به برتری هیچ یک از دو جریان اصلی برای تشکیل دولت منجر نشد. با این حال، اسحاق هرتزوگ، رئیس‌جمهور اسرائیل، در هشتم نوامبر مأموریت تشکیل دولت را به آیزنکوت سپرد. او ۲۸ روز فرصت دارد و در صورت نیاز می‌تواند ۱۴ روز دیگر نیز برای تشکیل ائتلاف زمان بگیرد. این مأموریت در حالی به آیزنکوت واگذار شده که تشکیل ائتلاف همچنان با موانع جدی روبه‌رو است و نتانیاهو نیز هنوز از قدرت اجرایی کنار نرفته است. در این بین یک نگرانی جدی وجود دارد و برخی تحلیلگران احتمال می‌دهند نتانیاهو که با خطر از دست دادن قدرت مواجه شده، ممکن است از تشدید بحران امنیتی برای تغییر فضای سیاسی اسرائیل استفاده کند. از این منظر، بازگشت جنگ با ایران می‌تواند به شکل‌گیری فضای اضطراری، برجسته شدن تهدید خارجی و دشوارتر شدن روند تشکیل دولت جدید منجر شود.
اما باید میان یک احتمال سیاسی و یک واقعیت اثبات‌شده تفاوت گذاشت. تاکنون سند معتبری منتشر نشده که نشان دهد نتانیاهو تصمیم گرفته است برای جلوگیری از تشکیل دولت آیزنکوت به ایران حمله کند. آنچه روشن است، این است که نتانیاهو و جریان نزدیک به او از حامیان ازسرگیری عملیات نظامی علیه ایران هستند و وضعیت سیاسی اسرائیل نیز به این موضوع حساسیت بیشتری می‌دهد.
نکته نگران‌کننده‌تر آن است که نتانیاهو حتی بدون تشکیل دولت جدید و با وجود از دست دادن اکثریت پارلمانی، همچنان در مقام نخست‌وزیر از اختیارات اجرایی و امنیتی برخوردار است. تایمز آو اسرائیل نیز در تحلیلی درباره وضعیت سیاسی این کشور تأکید کرده که نتانیاهو در دوران بلاتکلیفی تشکیل دولت، همچنان اختیار تصمیم‌گیری درباره عملیات نظامی را دارد. بنابراین، شکست او در تشکیل ائتلاف یا واگذاری مأموریت به رقیب، به‌خودی‌خود مانع اقدام نظامی نخواهد شد.
حمله به قشم؛ مذاکره زیر سایه آتش ادامه دارد
در شرایطی که خبرهای دیپلماتیک از تلاش برای جلوگیری از بازگشت جنگ حکایت دارند، تحولات میدانی تصویر متفاوتی ارائه می‌کند. آمریکا در حملات یکشنبه‌شب جزیره قشم را هدف قرار داد و آنطور که رویترز به نقل از یک مقام ایرانی گزارش داده، حملات اخیر به تأسیسات حیاتی و خدمات عمومی آسیب نزده است. با این حال گزارش‌های دیگری به نقل از منابع ایرانی از آسیب دیدن برخی سامانه‌های نظامی، راداری و تجهیزات مرتبط با مین‌گذاری دریایی حکایت دارند. آمریکا تاکنون درباره گزارش حمله به قشم توضیح رسمی نداده است.
از سوی دیگر، حملات به کشتی‌های تجاری در خلیج فارس و تنگه هرمز در ماه اکتبر افزایش قابل توجهی داشته و رویترز به نقل از داده‌های نهاد‌های بین‌المللی دریایی نوشته است که این حملات در بالاترین سطح از آغاز جنگ قرار گرفته‌اند. در همین حال، حملات حوثی‌ها به اهدافی در عربستان و گسترش دامنه درگیری در منطقه، نشان می‌دهد که حتی بدون آغاز یک عملیات گسترده جدید، جنگ همچنان می‌تواند هزینه‌های سنگینی به کشور‌های منطقه تحمیل کند.
این تحولات را باید در کنار هشدار‌های متقابل تهران و واشنگتن قرار داد. عباس عراقچی اعلام کرده است اگر آمریکا به حملات بازگردد، ایران پاسخ سختی خواهد داد. محسن رضایی نیز پیش‌تر تأکید کرده بود تا زمانی که شروط هفت‌گانه ایران عملی نشود، نه تنگه هرمز باز خواهد شد و نه مذاکراتی در دستور کار قرار می‌گیرد.
در مقابل، ترامپ در گفتوگو با آکسیوس و همچنین مصاحبه تلویزیونی اخیر خود، از تمایل نداشتن به تشدید جنگ سخن گفته است. با این حال، او همزمان تأکید کرده که ارتش آمریکا برای حملات مجدد آماده است. این دوگانگی را نمی‌توان صرفاً یک بازی رسانه‌ای دانست؛ زیرا در عمل نیز همزمان با فعالیت میانجی‌ها، حملات محدود و تهدید‌های نظامی ادامه دارد.
توافق شده یا فشار اقتصادی جایگزین جنگ می‌شود؟
آنچه از مجموعه تحولات اخیر برمی‌آید، این است که ترامپ هنوز تصمیم نهایی خود را درباره مسیر آینده جنگ نگرفته است. از یک طرف، شکست انتخاباتی، هزینه‌های نظامی، نگرانی کشور‌های عربی و توصیه ونس و گروه حامی مذاکره، او را به سمت یافتن راهی برای پایان دادن به درگیری سوق می‌دهد. از طرف دیگر، نتانیاهو و حامیان گزینه نظامی در واشنگتن معتقدند توقف جنگ بدون گرفتن امتیاز‌های اساسی از ایران، به معنای باقی گذاشتن یک بحران حل‌نشده خواهد بود.
در این میان، راه سوم یعنی ادامه فشار اقتصادی نیز می‌تواند برای ترامپ جذاب باشد. این گزینه به او اجازه می‌دهد بدون پرداخت هزینه یک عملیات نظامی گسترده، فشار بر اقتصاد ایران را حفظ کند و همزمان از مذاکره به‌عنوان ابزاری برای گرفتن امتیاز‌های بیشتر استفاده کند. البته این سیاست برای ایران نیز بی‌هزینه نیست. ادامه تحریم‌ها، محاصره دریایی و محدودیت‌های تجاری می‌تواند فشار بر درآمد‌های ارزی، صادرات نفت، تجارت خارجی و در نهایت معیشت مردم را افزایش دهد.
با این حال، تصور اینکه فشار اقتصادی به‌تنهایی الزاماً به توافق مطلوب واشنگتن منجر می‌شود نیز محل تردید است. در این میان، نقش قطر، ترکیه و پاکستان نیز اهمیت دارد. دیدار نخست‌وزیر قطر با ترامپ و ونس، گزارش‌های مربوط به تلاش‌های میانجی‌گرانه ترکیه و انتقال پیشنهاد‌های ایران از طریق دوحه، نشان می‌دهد کشور‌های منطقه بیش از گذشته نگران بازگشت جنگ هستند.
در نهایت، باید گفت که خطرناک‌ترین وضعیت برای ایران و منطقه، نه جنگ تمام‌عیار و نه توافق، بلکه ادامه همین وضعیت بلاتکلیف است که در آن نه آتش‌بس پایداری وجود دارد، نه مذاکرات به نتیجه می‌رسد و نه فشار‌های نظامی و اقتصادی متوقف می‌شود.
