
اقتصاد۲۴- خاورمیانه شاهد مجموعهای از تحولات نظامی و دیپلماتیک است که کنار هم قرار گرفتن آنها، احتمال تشدید دوباره تنش میان ایران و آمریکا را جدیتر میکند. از یک سو، واشنگتن سومین ناو هواپیمابر خود را به منطقه اعزام کرده و از سوی دیگر، اسرائیل در نشستی امنیتی با حضور رئیس موساد، تحولات مربوط به ایران را بررسی کرده است. در همین حال، حمله تازه به یک نفتکش در تنگه هرمز نشان میدهد که حتی در شرایطی که دو طرف هنوز به جنگ تمامعیار بازنگشتهاند، امنیت یکی از مهمترین مسیرهای انتقال انرژی جهان همچنان شکننده است.
در سوی دیگر ماجرا، تهران نیز تحرکات دیپلماتیک خود را افزایش داده است. عباس عراقچی در اسلامآباد با مقامهای پاکستانی دیدار کرده و همزمان با سرگئی لاوروف، وزیر خارجه روسیه، گفتوگوی تلفنی داشته است. دونالد ترامپ نیز از گفتوگو درباره ایران با رهبران چین و روسیه در نشست سهجانبه پیش رو خبر داده است.
مهمترین تحول نظامی اخیر، اما ورود ناو هواپیمابر «یواساس تئودور روزولت» به حوزه عملیاتی فرماندهی مرکزی ارتش آمریکا، سنتکام، است. این ناو به دو ناو هواپیمابر «جورج اچ. دبلیو. بوش» و «جورج واشنگتن» که پیش از این در منطقه حضور داشتند، ملحق شده و حالا شمار ناوهای هواپیمابر آمریکایی حاضر در منطقه به سه فروند رسیده است.
ناوگان حاضر در دریای عرب علاوه بر سه ناو هواپیمابر، شامل ۱۳ ناوشکن، دو رزمناو و یک شناور رزمی ساحلی است. هر ناو هواپیمابر نیز با گروه رزمی همراه خود، مجموعهای از جنگندهها، هواپیماهای پشتیبانی، سامانههای دفاعی و نیروهای نظامی را در اختیار دارد؛ بنابراین موضوع صرفاً ورود یک کشتی بزرگ نظامی نیست؛ بلکه صحبت از حضور همزمان سه مجموعه رزمی دریایی با توان عملیاتی گسترده است.
دونالد ترامپ نیز همزمان با انتشار خبر ورود ناو سوم، در پیامی با اشاره به نیروهای نظامی آمریکا گفت: «خداوند از سربازان ما محافظت کند.» این اظهارنظر در کنار تحرکات نظامی واشنگتن، به ابهامات و نگرانیها درباره تصمیم بعدی کاخ سفید دامن زده است.
همزمان با تحولات نظامی آمریکا، شاهد تحرکات تازه اسرائیل نیز هستیم. به عنوان مثال جلسه سه ساعته کابینه امنیتی اسرائیل شامگاه یکشنبه با حضور رومان گوفمن، رئیس موساد، برگزار شد و تحولات مربوط به ایران را بررسی کرد.
نکته قابل توجه اینکه گوفمن تازه از سفری به آمریکا برگشته و در واشنگتن با جان رتکلیف، رئیس سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا (سیا)، و در میامی با استیو ویتکاف، فرستاده کاخ سفید دیدار کرده است. رسانههای اسرائیلی گزارش دادهاند که محور اصلی این گفتوگوها ایران و تأثیر تحولات آن بر امنیت اسرائیل بوده است.
روزنامه یدیعوت آحارونوت نیز گزارش داده بود که کابینه امنیتی اسرائیل در نشست پیشین خود، افزایش آمادگی برای چند سناریو از جمله حمله اسرائیل به ایران یا مواجهه با حمله غافلگیرانه ایران را بررسی کرده است. در گزارشهای رسانههای اسرائیلی همچنین به احتمال بررسی مجوز اقدام نظامی علیه ایران در نشست اخیر اشاره شده است.
در سوی مقابل، تهران نیز تحرکات دیپلماتیک خود را افزایش داده است. عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران روز گذشته برای شرکت در سیامین نشست شورای وزیران سازمان همکاری اقتصادی (اکو) به اسلامآباد سفر کرد؛ سفری که با توجه به نقش پاکستان در میانجیگری میان ایران و آمریکا، اهمیت ویژهای داشت. اسحاق دار، وزیر خارجه پاکستان، در حاشیه این نشست اعلام کرد که اسلامآباد با حمایت کشورهای منطقه تلاشهای دیپلماتیک خود را برای کاهش تنش میان تهران و واشنگتن ادامه خواهد داد. او همچنین تأکید کرد که پاکستان از تلاش برای دستیابی به راهحلی مسالمتآمیز دست نکشیده است.
بیشتر بخوانید: نقشه جدید اسرائیل برای برهم زدن آتش بس شکننده میان ایران و آمریکا/ ترامپ در دام جنگ تازه میافتد؟
عراقچی نیز در گفتوگو با رسانههای پاکستانی، از نقش اسلامآباد در میانجیگری ابراز رضایت کرد و گفت ایران به پاکستان به عنوان یک دوست خوب اعتماد دارد. او البته همزمان در سخنرانی خود در نشست اکو، آمریکا را به انتخاب مسیر تهدید، فشار اقتصادی، محاصره و اقدام نظامی متهم کرد و گفت تهران در دو سال گذشته به دیپلماسی و راهحلهای مسالمتآمیز پایبند بوده است.
این مواضع نشان میدهد ایران همچنان تلاش دارد از مسیر کشورهای واسطه، امکان ادامه مذاکرات را حفظ کند. در همین راستا، عراقچی با سرگئی لاوروف، وزیر امور خارجه روسیه، نیز تلفنی گفتوگو کرد. طبق گزارش خبرگزاری ایرنا و وزارت خارجه روسیه، دو طرف درباره تحولات منطقه و ابتکارهای دیپلماتیک برای حفظ صلح و امنیت گفتوگو کردهاند.
یکی دیگر از تحولات قابل توجه، اظهارات ترامپ درباره دیدار پیش روی خود با شی جینپینگ و ولادیمیر پوتین است. رئیسجمهور آمریکا اعلام کرده که در این دیدار درباره ایران، جنگ اوکراین و موضوع خلع سلاح هستهای گفتوگو خواهد کرد.
بر اساس گزارش رادیو اروپای آزاد و تأیید کاخ سفید، قرار است این نشست سهجانبه در ۱۹ نوامبر و در حاشیه اجلاس همکاری اقتصادی آسیا و اقیانوسیه در شهر شنژن چین برگزار شود. این دیدار از آن جهت اهمیت دارد که برای نخستین بار سه رهبر آمریکا، روسیه و چین در قالب یک نشست سهجانبه گرد هم میآیند.
ترامپ همچنین در پاسخ به پرسشی درباره احتمال درخواست از چین برای توقف خرید نفت ایران گفت هر سؤالی را که بخواهد از مقامهای چینی خواهد پرسید.
این اظهارات را باید در چارچوب فشار اقتصادی آمریکا بر ایران بررسی کرد. چین یکی از مهمترین مقاصد صادرات نفت ایران است و محدود کردن خرید نفت از سوی پکن میتواند فشار مضاعفی بر منابع درآمدی تهران وارد کند. در واقع، واشنگتن میداند که تحریمها زمانی اثرگذاری بیشتری خواهند داشت که خریداران اصلی نفت ایران نیز در اجرای آنها همراهی کنند.
با این حال، پکن نیز منافع اقتصادی و سیاسی خود را دارد و لزوماً حاضر نیست همه خواستههای واشنگتن را بپذیرد. چین از یک طرف به ثبات بازار انرژی و امنیت مسیرهای انتقال نفت نیاز دارد و از طرف دیگر، روابط اقتصادی خود با ایران را بخشی از مناسبات گستردهتر منطقهای میداند.
از این منظر، دیدار ترامپ با پوتین و شی میتواند یکی از مسیرهای مهم برای بررسی آینده بحران ایران باشد؛ اما نباید انتظار داشت که صرف برگزاری این نشست به توافقی فوری منجر شود. اختلاف منافع سه قدرت و پیچیدگی پرونده هستهای ایران، دستیابی به نتیجه را دشوار میکند.
در کنار تحرکات نظامی و دیپلماتیک، تنگه هرمز همچنان یکی از نقاط اصلی نگرانی در بحران جاری است. سازمان عملیات تجارت دریایی بریتانیا (UKMTO) روز دوشنبه اعلام کرد یک نفتکش هنگام عبور از تنگه هرمز و در مسیر خروج، هدف پرتابهای ناشناس قرار گرفته است. بر اساس گزارش این سازمان، برخورد پرتابه باعث آتشسوزی در موتورخانه کشتی شده و خدمه در سلامت هستند. میزان خسارت و پیامدهای زیستمحیطی حادثه هنوز مشخص نشده است.
این حادثه در حالی رخ میدهد که طی روزهای گذشته نیز چندین گزارش از حمله به کشتیهای تجاری در آبهای منطقه منتشر شده است. تکرار چنین حوادثی نشان میدهد امنیت کشتیرانی در خلیج فارس و دریای عمان همچنان با مخاطرات جدی مواجه است.
اهمیت موضوع فقط به خسارت واردشده به یک نفتکش محدود نمیشود. تنگه هرمز یکی از مهمترین گلوگاههای انرژی جهان است و هرگونه اختلال در عبور نفتکشها میتواند بر قیمت نفت، هزینه حملونقل، بیمه کشتیها و در نهایت اقتصاد کشورهای مختلف اثر بگذارد. در چنین شرایطی، هر حادثه دریایی میتواند بهانهای برای افزایش حضور نظامی آمریکا و متحدانش یا تشدید اقدامات متقابل ایران شود. بهویژه آنکه واشنگتن در ماههای گذشته از محاصره دریایی و فشار بر صادرات نفت ایران به عنوان یکی از ابزارهای اصلی خود استفاده کرده است.
در همین حال، فشارهای دیپلماتیک علیه تهران به اروپا نیز کشیده شده است. کایا کالاس، مسئول سیاست خارجی اتحادیه اروپا، روز دوشنبه پس از نشست شورای امور خارجی این اتحادیه در بروکسل درباره حملات سایبری منتسب به ایران در فرانسه هشدار داد و از بررسی تحریمهای بیشتر خبر داد.
فرانسه پیشتر ایران را متهم کرده بود که در حملات سایبری - روزهای ۱۱ و ۱۲ اکتبر - به سامانههای کنترل سرمایشی بیش از ۷۰۰ فروشگاه را هدف قرار داده و خساراتی از جمله آتشسوزی و از بین رفتن مواد غذایی به بار آورده است. حالا کالاس گفته که اگر منشأ حملات سایبری در اروپا به ایران نسبت داده شود، واکنش اتحادیه اروپا باید قوی باشد. این موضع در کنار بحث تحریمهای تازه، نشان میدهد دامنه اختلافات ایران و غرب از پرونده هستهای و درگیری نظامی فراتر رفته و حوزه امنیت سایبری را نیز دربرگرفته است.
برای تهران، چنین تحولاتی میتواند به معنای افزایش فشارهای سیاسی و اقتصادی در زمانی باشد که کشور همزمان با محاصره دریایی، محدودیتهای صادرات نفت و خطر درگیری نظامی مواجه است.
مجموعه تحولات روزهای اخیر این واقعیت مهم را نشان میدهد که نه مسیر دیپلماسی متوقف شده و نه گزینه نظامی از محاسبات طرفین کنار رفته است. آمریکا از یک طرف با استقرار سه ناو هواپیمابر و حفظ نیروهای گسترده نظامی در منطقه، توان عملیاتی خود را افزایش داده و از طرف دیگر، همچنان از طریق پاکستان و دیگر بازیگران منطقهای در معرض تلاشهای دیپلماتیک قرار دارد.
در تهران نیز همزمان با تأکید بر آمادگی نیروهای مسلح، تماسهای دیپلماتیک با پاکستان و روسیه ادامه دارد. اظهارات ابراهیم رضایی، عضو کمیسیون امنیت ملی مجلس، درباره آمادگی ایران برای مواجهه با سناریوهایی، چون جنگ، ترور و عملیات نفوذ نیز نشان میدهد فضای رسمی کشور همچنان تحت تأثیر احتمال تشدید تنش قرار دارد.
ادامه شرایط «نه جنگ و نه صلح» فعلی، اما به معنای حفظ یک تعادل پایدار نیست. وقتی ناوهای جنگی در منطقه افزایش پیدا میکنند، اسرائیل گزینههای نظامی را بررسی میکند، کشتیهای تجاری هدف قرار میگیرند و کانالهای دیپلماتیک هنوز به توافق مشخصی نرسیدهاند، احتمال محاسبه اشتباه یا وقوع حادثهای که از کنترل طرفین خارج شود، افزایش مییابد.
از سوی دیگر، ایران نیز نمیتواند صرفاً با تکیه بر این گزاره که آمریکا از هزینههای یک جنگ تازه آگاه است، احتمال حمله را منتفی بداند. همانطور که واشنگتن نمیتواند فرض کند افزایش فشار نظامی و اقتصادی الزاماً تهران را به پذیرش همه شروطش وادار خواهد کرد. تجربه ماههای گذشته نشان داده است که فشار و اقدام نظامی میتواند به جای حل اختلافات، دامنه بحران را گستردهتر کند.