مذاکره مستقیم یا غیرمستقیم؛ آیا تهران و واشنگتن شانس توافق را از دست میدهند؟
اقتصاد۲۴- مذاکره ایران و آمریکا در اوج تنشها و زیر سایه احتمال جنگ در عمان برگزار خواهد شد و این موضوع بار دیگر گمانهزنیها درباره شکل مذاکرات ایران و آمریکا بار دیگر به صدر اخبار آمده است. نیویورکتایمز از توافق دو طرف برای مذاکرات مستقیم با محوریت برنامه هستهای خبر داده، اما تحلیلگران داخلی درباره ضرورت و تاثیر «مستقیم یا غیرمستقیم بودن» گفتوگوها دیدگاههای متفاوتی دارند. برخی، مانند حسین موسویان و سیدجلال ساداتیان، معتقدند که حضور نمایندگان آمریکایی در تهران، شانس توافق را افزایش میدهد و اتلاف وقت و پیچیدگیهای غیرمستقیم را کاهش میدهد. بخش قائل توجهی از تحلیلگران و مسئولان هم به شدت با این موضوع مخالف هستند. این گروه با انجام مذاکره نیز به سختی کنار آمده و حاضر نیستند گفت وگوی مستقیم با آمریکا و دولت ترامپ را بپذیرند.
مسئله «مستقیم یا غیرمستقیم بودن مذاکرات» یکی از محورهای اصلی بحثها درباره آینده دیپلماسی ایران و آمریکا است. ایران در دورههای گذشته همواره به مذاکره غیرمستقیم با آمریکا اصرار داشته و این رویکرد، به باور برخی دیپلماتها و تحلیلگران داخلی، برای مدیریت فشارها و حفظ موقعیت سیاسی داخلی ضروری بود. با این حال تجربه مذاکرات گذشته نشان داده است که این مدل اغلب به اتلاف وقت، سردرگمی و کاهش شانس توافق منجر شده است.
طبق گزارش نیویورکتایمز، ایران و آمریکا موافقت کردهاند که مذاکرات مستقیم با تمرکز بر برنامه هستهای برگزار شود و بحثهایی پیرامون برنامه موشکی و گروههای نیابتی نیز مطرح شود. این تحول نشان میدهد که دو طرف به دنبال کاهش پیچیدگیهای مذاکرات و افزایش شفافیت و تاثیرگذاری گفتوگوها هستند.
حسین موسویان، دیپلمات و تحلیلگر مسائل هستهای، در حساب کاربری خود در شبکه اجتماعی ایکس نوشت: «اولین دور مذاکرات عراقچی-ویتکاف در ۱۲ آوریل ۲۰۲۵ در مسقط-عمان انجام شد. تهران اصرار داشت که مذاکرات «غیر مستقیم» باشد. طی توییت ۸ آوریل ۲۰۲۵ پیشنهاد کردم: سفر نماینده ویژه آمریکا به تهران به نفع ایران و ایالات متحده است. با سفر ویتکاف به تهران، شانس توافقی آبرومندانه افزایش مییابد. تلف کردن زمان به نفع دو کشور نیست. شانس توافق با مذاکره مستقیم بیشتر و سریعتر است، به ویژه اینکه در تهران باشد.»
موسویان معتقد است که مذاکره مستقیم در تهران مزایای استراتژیک دارد: نمایندگان آمریکایی میتوانند با وزیر خارجه ایران و همچنین دبیر شورای عالی امنیت ملی و نمایندگان مجلس گفتوگو کنند، شرایط تصمیمگیری و فضای ملی ایران را بهتر درک کنند و به نتیجهای نزدیکتر به خواستههای دو طرف برسند.
سیدجلال ساداتیان، کارشناس مسائل خاورمیانه، نیز با اشاره به تفاوت میان مکان مذاکرات و مدل مستقیم یا غیرمستقیم گفته است: «حالا گفتند در ترکیه با حضور آقای اردوغان این اتفاق بیفتد ولی نهایتاً سرمحل مذاکره که در مسقط انجام شود، گویا توافقی حاصل شده است که به نظر من مکان خیلی مشکلی را حل نمیکند. وقتی قرار باشد مذاکره مستقیم صورت بگیرد، چه اشکالی داشت که آقای ویتکاف به تهران بیاید و دور بعدی به واشنگتن برود؟ مذاکرات مستقیم در پایتخت دو کشور فضای تصمیمسازی را هم مدیریت میکند تا بتوانیم بهتر به نتیجه مطلوب برسیم.»
این دیدگاهها در تضاد با نظر برخی مسئولان و تحلیلگران سنتی است که بر مذاکره غیرمستقیم اصرار دارند. حسامالدین آشنا، مشاور رئیسجمهور در دولت حسن روحانی، حتی در توییتی هشدار داده بود که مذاکره غیرمستقیم میتواند به جنگ منجر شود.
کارشناسان میگویند تجربه مذاکرات گذشته نشان داده است که مذاکره غیرمستقیم معمولاً باعث کندی روند، ابهام و ایجاد شکاف در تصمیمگیری داخلی میشود. در مقابل، مذاکرات مستقیم، با حضور نمایندگان اصلی دو کشور، علاوه بر تسریع روند، امکان تعامل با سطوح بالاتر تصمیمگیری، تبادل دقیق اطلاعات و مدیریت بهتر فشارهای داخلی و بینالمللی را فراهم میکند.
با توجه به اعلام نیویورکتایمز و تحلیل کارشناسان داخلی، به نظر میرسد که توافق نهایی بر سر مذاکرات مستقیم بین عراقچی و ویتکاف یا کوشنر در حال شکلگیری است و بحث محل مذاکرات – تهران، واشنگتن یا مسقط – در حال بررسی است. برخی تحلیلگران داخلی پیشنهاد میدهند که ابتدا مذاکرات در تهران و سپس در واشنگتن برگزار شود تا بیشترین شانس دستیابی به توافق واقعی و آبرومندانه فراهم شود.
