
اقتصاد۲۴- سایه جنگ و درگیری چنان آسمان منطقه را تیره کرده که نور دیپلماسی جلوهای ندارد، با این حال امیدها برای بازگشت به مسیر مذاکره کاملا از میان نرفته و میانجیها مشغول کار هستند. از یک سو، هیأت قطری برای گفتوگو با مقامهای ایرانی به تهران سفر میکند، از سوی دیگر دونالد ترامپ از تمایل خود برای دستیابی به یک توافق دائمی با ایران میگوید؛ عباس عراقچی هم امیدوار است که محاصره دریایی با رایزنی برداشته شود. در عین حال گزارشها از آمادهباش بیش از ۱۴ نفتکش در جزیره خارک برای مقابله با محاصره آمریکا حکایت دارد و سپاه نیز با نمایش توان موشکی خود، پیام روشنی درباره آمادگی نظامی تهران ارسال کرده است.
این همزمانی دیپلماسی و نمایش قدرت، تصویر روشنی از وضعیت پیچیده روابط تهران و واشنگتن ارائه میدهد؛ ظاهراً دو طرف نمیخواهند در شرایط فعلی هزینه ورود به یک جنگ تمامعیار را بپردازند، اما هنوز بر سر شروط پایان بحران به توافق نرسیدهاند. در چنین شرایطی، محاصره دریایی، سرنوشت ذخایر اورانیوم غنیشده و امنیت تنگه هرمز به مهمترین گرههای مناقشه تبدیل شدهاند؛ گرههایی که باز نشدن هرکدام میتواند تلاشهای دیپلماتیک را ناکام بگذارد.
یکی از مهمترین تحولات روزهای اخیر، گزارشها درباره تجمع نفتکشهای ایرانی در جزیره خارک است؛ تحرکی که در صورت تبدیل شدن به عملیات واقعی، میتواند آزمونی جدی برای اراده آمریکا در اجرای محاصره دریایی ایران باشد.
گزارشها از آمادهباش بیش از ۱۴ نفتکش در خارک حکایت دارد. تصاویر ماهوارهای و دادههای ردیابی کشتیرانی نیز از جابهجایی کشتیها و تدارک برای تأمین خدمه آنها خبر میدهند. جزیره خارک به دلیل نقش محوری در صادرات نفت ایران، اهمیت ویژهای در این تقابل دارد و هرگونه اختلال در فعالیت آن مستقیماً درآمدهای نفتی کشور را تحت تأثیر قرار میدهد.
در رسانههای ایران از این طرح با عنوان «ایده فریدون» یاد شده و سر و صدای بسیاری به پا کرده است. طرحی که بر اساس آن، حرکت گروهی نفتکش ایرانی میتواند محاصره آمریکا را به چالش بکشد؛ بگذریم از اینکه برخی تحلیلگران نگران تبعات این اقدام احتمالی بوده و آن را نوعی شلیک به خود تلقی میکنند. به هر حال تا لحظه تنظیم این گزارش، موضوع حرکت نفتکشها تکذیب شده و هنوز تصمیم رسمی برای اعزام این کاروان اعلام نشده است.
عباس عراقچی نیز روز شنبه در مسقط، در پاسخ به پرسشی درباره شکستن محاصره، آن را اقدامی کاملاً غیرقانونی خواند و گفت باید به گفتوگوهای جاری در منطقه فرصت داد. او ابراز امیدواری کرد که رفع محاصره از مسیری عقلایی انجام شود. این موضع نشان میدهد تهران دستکم در سطح دیپلماتیک همچنان به دنبال راهی برای پایان دادن به محدودیتهای دریایی بدون ورود به رویارویی مستقیم است.
با این حال، اظهارات حمیدرضا حاجیبابایی، نایبرئیس مجلس، نشان میدهد در داخل ایران نیز نگاههایی وجود دارد که حرکت نفتکشها را بخشی از راهبرد مقابله با فشار آمریکا میدانند. او گفته است راهی جز شکستن حصر اقتصادی وجود ندارد و کشورهای منطقهای که زمینه حضور و مداخله آمریکا را فراهم کردهاند، باید مسئولیت پیامدهای این وضعیت را بپذیرند.
مسئله اینجاست که عبور نفتکشها از محاصره، در صورت ممانعت نظامی آمریکا، میتواند به یک برخورد مستقیم منجر شود. در چنین سناریویی، حتی یک حادثه محدود نیز ممکن است زنجیرهای از واکنشهای متقابل را به راه بیندازد؛ بهویژه آنکه تنگه هرمز و آبهای اطراف آن از هماکنون به یکی از پرتنشترین مناطق دریایی جهان تبدیل شدهاند.
در سوی دیگر بحران، تلاشهای دیپلماتیک قطر برای جلوگیری از بازگشت جنگ شدت گرفته است. علی الذوادی، فرستاده قطر، جمعه شب به تهران سفر و با مقامهای ایرانی دیدار کرده است. کاظم غریبآبادی، معاون وزیر امور خارجه، این سفر و گفتوگوی حدوداً دوساعته را تأیید کرده، اما گفته است هنوز مذاکرات رسمی آغاز نشده تا جزئیات فنی و موضوعات اختلافی بررسی شود.
اراک راوید، خبرنگار آکسیوس، نیز گزارش داده است که استیو ویتکاف و جرد کوشنر، نمایندگان دونالد ترامپ، روز پنجشنبه در برلین با مقامهای ارشد قطری درباره تحولات ایران دیدار کردهاند. این رفتوآمدها نشان میدهد قطر در حال انتقال پیامها و بررسی امکان نزدیک کردن مواضع دو طرف است.
در همین حال، برد کوپر، فرمانده سنتکام، نیز با وزیر دفاع قطر در دوحه دیدار کرده است. همزمانی این ملاقات با تلاشهای دیپلماتیک قطر قابل توجه است؛ دوحه از یک طرف کانال ارتباطی تهران و واشنگتن را حفظ کرده و از طرف دیگر روابط امنیتی خود با آمریکا را دنبال میکند. این موقعیت به قطر امکان میدهد در کاهش تنش نقشآفرینی کند، هرچند موفقیت میانجیگری آن به انعطاف دو طرف بستگی دارد.
بیشتر بخوانید: سه ناو آمریکایی پشت دروازه ایران؛ ترامپ برای جنگ آماده میشود یا امتیازگیری؟/ خاورمیانه روی لبه انفجار
دونالد ترامپ روز گذشته در گفتوگو با فاکسنیوز گفته است به دنبال توافقی دائمی با ایران است؛ توافقی که به گفته او تضمین کند تهران به سلاح هستهای دست پیدا نمیکند. این اظهارات در ظاهر نشانهای از تمایل واشنگتن به حلوفصل دیپلماتیک بحران است، اما رئیسجمهور آمریکا همچنان بر شروط سختگیرانه خود پافشاری میکند. او روز جمعه نیز گفته بود ایران خواهان توافق است، اما حاضر نیست توافقی را بپذیرد که از نظر واشنگتن قابل قبول باشد.
در واقع، اختلاف اصلی دو طرف بر سر اصل مذاکره نیست، بلکه بر سر هزینهای است که هرکدام باید برای رسیدن به توافق بپردازند. آمریکا میخواهد محدودیتهای هستهای ایران و تضمینهای نظارتی را در اولویت قرار دهد، در حالی که تهران رفع محاصره، کاهش فشار اقتصادی و دریافت تضمین درباره تکرار نشدن حملات نظامی را پیششرط هر توافقی میداند.
یکی از دشوارترین موضوعات در هر مذاکره احتمالی، سرنوشت حدود ۴۰۰ کیلوگرم اورانیوم با غنای ۶۰ درصد ایران است. عباس عراقچی پیشتر در گفتوگو با روزنامه ایران تأکید کرده بود که خارج نشدن مواد هستهای از کشور و استفاده از ذخایر متناسب با نیازهای داخلی، دو خط قرمز تهران هستند؛ هرچند امکان دستیابی به راهحلی برای اختلاف بر سر این ذخایر را منتفی ندانسته است.
غریبآبادی نیز روز شنبه تأکید کرد انتقال مواد غنیشده به خارج از کشور میتواند تأمین نیازهای داخلی ایران را با مشکل مواجه کند. او در عین حال گفت هنوز مذاکراتی آغاز نشده که در آن جزئیات فنی این مسئله بررسی شود.
در مقابل، آمریکا و کشورهای اروپایی خواهان دسترسی کامل آژانس بینالمللی انرژی اتمی به تأسیسات هستهای ایران و تعیین تکلیف ذخایر اورانیوم غنیشده هستند. رویترز در گزارش مربوط به نشست اخیر شورای حکام اعلام کرده است آمریکا، بریتانیا، فرانسه و آلمان از تهران خواستهاند امکان بازرسی از تأسیسات آسیبدیده در حملات سال گذشته را فراهم کند. آژانس نیز به دلیل محدودیت دسترسیها، هنوز تصویر کاملی از وضعیت ذخایر اورانیوم ایران در اختیار ندارد.
در چنین شرایطی، اظهارات تند محمدرضا نقدی، مشاور عالی فرمانده سپاه، علیه رافائل گروسی، مدیرکل آژانس، نیز به پیچیدگی اوضاع افزوده است. نقدی روز گذشته، گروسی را به جانبداری از اسرائیل متهم کرد و گفت او «سزای کارش را خواهد دید». این ادبیات در شرایطی که ایران به دنبال رفع تحریمها و بازگشت به مسیر مذاکره است، میتواند به جای حل اختلافات نظارتی، فضای بیاعتمادی را تشدید کند.
تهران البته حملات آمریکا و اسرائیل به تأسیسات هستهای خود را یکی از عوامل اصلی وضعیت فعلی میداند و انتظار دارد این واقعیت در هر توافقی مورد توجه قرار گیرد. با این حال، بدون تعیین تکلیف نظارت آژانس و ذخایر اورانیوم، دستیابی به توافقی پایدار بسیار دشوار خواهد بود.
در کنار تحولات دیپلماتیک، اعلام ارتش جمهوری اسلامی مبنی بر هدف قرار دادن یک جنگنده اف۱۶ آمریکایی نیز به یکی از خبرهای مهم شنبه تبدیل شد. ارتش اعلام کرده سامانههای پدافندی ایران شامگاه جمعه یک جنگنده آمریکایی را بر فراز خلیج فارس شناسایی و به سمت آن موشک شلیک کردهاند. به روایت ارتش، انفجار موشک در نزدیکی جنگنده موجب آسیب به آن شده و خلبان ناچار به لغو مأموریت و فرود اضطراری شده است.
اما فرماندهی مرکزی ارتش آمریکا، سنتکام، این موضوع را رد کرده و گفته است هیچ جنگنده اف۱۶ آمریکایی هدف حمله ایران قرار نگرفته و تمام هواگردهای این کشور در منطقه سالم هستند. تاکنون شواهد مستقلی که آسیب دیدن جنگنده را تأیید کند منتشر نشده است؛ بنابراین این خبر همچنان در حد ادعای ارتش ایران و تکذیب آمریکا باقی مانده است.
همزمان، سپاه پاسداران از بازدید احمد وحیدی، فرمانده کل سپاه، از یکی از شهرهای موشکی خود خبر داده و در جریان این بازدید از یک پرتابگر جدید دو موشکی رونمایی کرده است. وحیدی نیز تهدید کرده آنچه برای دشمنان جمهوری اسلامی رخ داده، ابتدای راه است.
محمد اکرمینیا، سخنگوی ارتش، نیز در بازدید از یگانهای عملیاتی جنوب کشور اعلام کرده ایران نسبت به گذشته قویتر شده و هرگونه تجاوز جدید با پاسخ فوری و مؤثر مواجه خواهد شد. او محدوده کنترل راهبردی نیروی دریایی ارتش را از شرق تنگه هرمز تا شمال اقیانوس هند توصیف کرده است.
این تحرکات را باید در چارچوب تلاش تهران برای نمایش توان بازدارندگی ارزیابی کرد. ایران پس از حملات نظامی گذشته میخواهد نشان دهد همچنان ظرفیت پاسخگویی دارد و در مذاکرات حاضر نیست از موضع ضعف ظاهر شود. با این حال، بازدارندگی زمانی موفق است که احتمال جنگ را کاهش دهد، نه اینکه با تهدیدهای پیدرپی، خطر محاسبه اشتباه و درگیری ناخواسته را افزایش دهد.
نگرانی از گسترش درگیری در آبهای منطقه تنها به تحرک نفتکشهای ایرانی محدود نیست. سازمان عملیات تجارت دریایی بریتانیا در روزهای اخیر از چند حادثه دریایی در نزدیکی بندر خصب عمان خبر داده است. گزارشها از اصابت پرتابههای ناشناس به نفتکشها حکایت دارند، اما تاکنون مسئولیت این حملات بهطور مستقل مشخص نشده است.
این حوادث در شرایطی رخ میدهد که تنگه هرمز یکی از مهمترین مسیرهای انتقال انرژی جهان است و هرگونه اختلال طولانیمدت در آن میتواند بازار نفت و اقتصاد کشورهای منطقه را تحت تأثیر قرار دهد. به همین دلیل، کشورهای عربی خلیج فارس نیز از بازگشت جنگ تمامعیار نگراناند و قطر در کنار پاکستان تلاش میکند مانع از فروپاشی کامل مسیر دیپلماسی شود.
در مجموع، تحولات اخیر نشان میدهد بحران ایران و آمریکا وارد مرحلهای شده که در آن دیپلماسی و تهدید نظامی بهطور همزمان پیش میروند.