۵ سناریو سرنوشتساز درباره مذاکرات ایران و آمریکا؛ آیا واشنگتن بهدنبال مذاکره بینتیجه و جنگ است؟
اقتصاد۲۴- دومین دور مذاکرات ایران و امریکا روز سه شنبه در ژنو سوئیس برگزار شد. عباس عراقچی وزیر خارجه ایران و استیکو ویتکاف نماینده رئیس ایالات متحده آمریکا (ترامپ) ریاست هیاتهای دو کشور را برعهده داشتند.
با اینکه مذاکرات در شهر ژنو برگزار شد، اما محل مذاکره، ساختمان اقامتگاه کنسول عمان در این شهر بود. بدر آلبوسعیدی وزیر خارجه عمان هم با سفر به ژنو، ماموریت انتقال پیامها میان دو هیات را برعهده داشت.
پس از پایان مذاکره، دو طرف در کنار وزیر خارجه عمان واکنشهای مثبت نسبی داشتهاند.
چند نکته درباره مذاکرات قابل طرح است:
۱- نتیجه مذاکرات چه میشود؟
این مهمترین سوالی است که هنوز نمیتوان پاسخ قطعی و دقیق به آن داد. معمولا طرف ایرانی از عبارتهای کلیشهای، مبهم، کلی و دیپلماتیک استفاده میکند. شاید چارهای هم جز این ندارد.
به ترامپ هم درباره استفاده از کلمات مثبت و منفی اش نمیتوان اعتماد کرد یا اعتبار زیادی برای آنها قائل شد. ترامپ به معنی واقعی کلمه، یک فرد دروغگو و دورو است.
در مذاکرات قبلی (قبل از جنگ ۱۲ روزه) هم ترامپ سخنان مثبت بسیاری درباره مذاکرات با ایران گفت، اما در نهایت جنگ شد و ترامپ هم از جنگ حمایت و در آن مشارکت کرد. در نهایت مشخص شد او درباره روند مذاکرات ناراضی بوده است. حتی مشخص شد خبرهایی که برخی رسانههای غربی به نقل از منابع آگاه درباره اختلاف شدید ترامپ و نتانیاهو درباره حمله به ایران منتشر شده بود نادرست بودند.
اگر طرف مذاکره ایران، اروپا یا کره و ژاپن بود قطعا میشد از طریق سخنان مقامات آنها، به نتیجه واقعی وضعیت مذاکرات پی برد.
البته این بار یعنی بعد از پایان دور مذاکرات مذاکرات، وزیر خارجه و وزارت خارجه عمان موضع گیری مثبتی درباره مذاکرات داشتند. همین موضوع باعث میشود واقعا به این نتیجه برسیم که دور دوم، مثبت بوده است.
با این حال، ادامه اعزام گسترده تسلیحات ارتش امریکا به منطقه از جمله ارسال دومین ناو هواپیمابر به خاورمیانه در میانه مذاکرات باعث میشود به اهداف مذاکراتی امریکا شک کرد.
جی دی ونس معاون رئیس جمهور امریکا هم موضع دو پهلو درباره نتیجه مذاکرات اخیر داشت. علاوه بر این، وزیر خارجه و ترامپ روز به روز موضع گیریهای منفی بیشتری علیه تهران مطرح میکنند.
آیا مقامات امریکایی به دنبال مذاکره بی نتیجه و شکست خورده هستند تا اقدام نظامی بعدی خود را توجیه و مشروعیت ببخشند؟
آیا مقامات امریکایی از مذاکرات به عنوان ابزار خرید زمان برای تکمیل آمادگیها برای جنگ استفاده میکنند؟ آیا ترامپ واقعا در مذاکره به دنبال توافق است و آمادگی تعامل و امتیاز دهی را دارد؟ در حال حاضر هیچ کدام از این گزینهها را نمیتوان کامل رد کرد.
با این حال همین که دو طرف توافقی برای ادامه مذاکرات دارند یک نشانه مثبت است گرچه در مرحله قبلی، در حالی که هیات ایرانی و امریکایی برای دور ششم مذاکرات در مسقط عمان برنامه ریزی و توافق کرده بودند اسرائیل به تهران حمله کرد و جنگ ۱۲ روزه شروع شد.
پنج آینده میتوان برای مذاکرات ایران و آمریکا متصور است:
- توافق سریع
- شکست
- ادامه مذاکرات
- حمله نظامی اسرائیل در میانه مذاکرات یا بعد از اعلام شکست مذاکرات و سپس حمایت نظامی امریکا از اسرائیل
- حمله نظامی امریکا بعد از اعلام شکست مذاکرات
بیشتر بخوانید:واکنش تهدیدآمیز کاخ سفید نسبت به ایران
باید به این نکته توجه داشت. ترامپ به دنبال کسب توافق سریع و نتیجه ملموس برای اعلام پیروزی است. به هر حال، هزار روز مذاکره بهتر از یک روز جنگ و درگیری و خشونت است. جلوگیری از جنگ و دور کردن سایه جنگ از ایران و منطقه را باید یکی از اهداف این مذاکرات دانست. تاکنون این هدف محقق شده ولو به صورت موقت. واکنش بازار جهانی نفت و بازار داخلی سکه و دلار و طلا این موضوع را تایید میکند.
۲- مذاکرات غیرمستقیم
ایران و امریکا، به صورت غیرمستقیم باهم گفتوگو کردهاند. با استفاده از میانجی یعنی وزیر خارجه عمان که برای همین کار به ژنو سوئیس سفر کرده بود. در مذاکرات قبلی (دور اول مذاکرات در ۱۷ بهمن و ۵ دور مذاکره قبل از جنگ ۱۲ روزه) هم او این ماموریت را انجام داد.
ایران و امریکا قبلا و در سال ۹۰ در عمان، مذاکرات مستقیم داشتند. این مذاکرات به صورت اعلام نشده، محرمانه و سری همزمان با مذاکرات ایران و ۱+۵ انجام شد. پذیرش غنی سازی ایران از سوی امریکا، مهمترین دستاورد این گفتوگو بود. اتفاقی که باعث شد توافق برجام در نتیجه مذاکرات ایران و ۱+۵ به دست آید.
قبل از این هم ایران و امریکا به صورت مستقیم در بغداد و درباره عراق گفتوگو داشتند. (سال ۱۳۸۶ در محل نخست وزیری عراق)
پیش از این هم در زمان حمله نظامی امریکا به افغانستان (۲۰۰۱) و عراق (۲۰۰۳) نیز مقامات ایران و امریکایی باهم دیدار و مستقیم گفتوگو داشتهاند.
شیوه مذاکرات غیرمستقیم با انتقاداتی مطرح است و بسیاری معتقدند اگر مذاکرات مستقیم انجام شود احتمال نتیجه بخش بودن آن به مراتب بیشتر میشود. عراقچی وزیر خارجه تاکنون بارها این انتقادات را رد کرده است.
مذاکرات غیرمستقیم معمولا در جهان کمتر اتفاق میافتد، اما انجام میشود. آخرین بار هم میان حماس و اسرائیل رخ داد.
در مذاکرات دوحه قطر و شرم الشیخ مصر، مذاکرات میان اسرائیل و حماس با استفاده از میانجیگران (قطر، آمریکا، ترکیه و مصر) انجام شد. رد و بدل شدن پیامها از طریق قطر و مصر انجام شد و امریکا و ترکیه هم پشتیبانی از مذاکرات را برعهده داشتند.
۳- عمان
با مذاکرات اخیر ایران و امریکا در مسقط عمان، جایگاه آن به عنوان کشور میانجی در منطقه بیش از بیش تقویت و به قدرت نرم عمان افزوده شد. عمان همچنین نقش خود را به عنوان میانجی برتر میان ایران و آمریکا تثبیت کرد. کشوری که روابط بسیار خوبی با ایران و امریکا، دو دشمن سرسخت دارد.
عمانیها تلاش میکنند نقشی شبیه سوئیس در منطقه برای خود شکل دهند. بی طرفی نسبی در نزاعها و بلوک بندیهای خاورمیانه از یک سو و تمرکز بر آرامش و تجارت از سوی دیگر.
کافی است بدانیم امارات و دقیقتر ابوظبی با ورود ۱۰ ساله به جنگ داخلی یمن خود را درگیر جنگ و نزاع بی پایان کرد در حالی که با یمن همسایه نیست، اما عمان با اینکه همسایه یمن است از ورود به جنگ داخلی این کشور خودداری کرد. همزمان عمانیها تلاش کردند به عنوان مرکز میانجیگری و محل گفتوگوها میان گروهها و طرفهای درگیر در یمن باشند. مسقط بارها محل مذاکرات دو طرف اصلی جنگ داخلی یمن (دولت حوثی و دولت عدن)، مذاکرات میان حوثیها و آمریکا، مذاکرات میان عربستان سعودی و حوثیها و طرفهای مختلف یمن و منطقه و جهان بود و هست.
دولت تهران بعد از عراق، بهترین و گرمترین روابط را با عمان دارد. عمان در طول دههها تلاش کرده میان ایران و دیگر کشورها، میانجیگری داشته باشد. نخستین آن، میانجیگری میان ایران و عراق در سالهای نخستین آغاز جنگ ۸ ساله است که بی نتیجه بود.
به لحاظ تعداد، عمان بیشترین میانجیگریها و میزبانی از مذاکرات ایران و امریکا و دیگر کشورها را داشته است.
مذاکرات قبلی ایران و امریکا هم قبل از جنگ در عمان برگزار شد. همچنین مذاکرات ایران و اوکراین بر سر اتهام حمایت تسلیحاتی ایران از روسیه در جنگ علیه اوکراین و سرنگونی هواپیمای اوکراینی در ایران هم در عمان انجام شد.
در ۲۰ سال اخیر عمانیها بارها با میانجیگری میان ایران و امریکا و کشورهای غربی زمینه آزادسازی شهروندان زندانی در دو طرف را مهیا کردند.
۴- چرا ژنو؟
شهر ژنو سوئیس به عنوان نقطهای با فاصله مساوی جغرافیایی از ایران و امریکا تعیین شده است. مسافت پروازی امریکا تا عمان برای مقامات امریکایی بسیار طولانی است.
از شهر واشنگتن دی سی تا پایتخت عمان پرواز مستقیم، کمیاب است و حدود ۱۴ ساعت طول میکشد در حالی که پروازهایی با توقف در استانبول یا دبی، این زمان تا ۲۰ ساعت طول میکشد. پرواز مستقیم تهران تا مسقط حدود ۲ تا ۲.۵ ساعت طول میکشد. به همین دلیل منطقهای در وسط فاصله ایران و امریکا تعیین شده است.
ضمن اینکه روابط ایران و کشورهای اروپایی نیز تیره شده است. اتحادیه اروپا به تازگی سپاه را در فهرست سازمانهای تروریستی قرار داد.
بیشتر بخوانید:گزارش عراقچی از روند مذاکرات ایران و آمریکا به پزشکیان
در این میان سوئیس واقعا کشور بی طرف در اروپاست که میتواند میزبان مقامات ایران و مذاکرات تهران - واشنگتن باشد.
سوئیس همزمان، میزبان مذاکرات مشترک مقامات روسیه - امریکا و اوکراین هم بود در حالی که اتحادیه اروپا مقامات روسیه را تحریم کردهاند.
در مذاکرات قبلی، دو دور مذاکرات ایران و امریکا در محل اقامتگاه سفیر عمان در رم ایتالیا برگزار شد. این بار، اما روابط با ایتالیا پرتنش شده است. بعد از اقدام یک نماینده مجلس در پاره کردن عکس شماری از مقامات اروپا و ایتالیا، وزارت خارجه ایتالیا سفیر ایران را احضار کرد.
۵- چرا عمان به جای ترکیه؟
پیش از این و قبل از آغاز مذاکرات، ایران و امریکا بر سر محل مذاکرات وارد رویارویی شدند. در نهایت ایران خواستار جایگزینی مسقط عمان به جای استانبول ترکیه شد و آمریکا هم با عقب نشینی از موضع قبلی اش، عمان را قبول کرد.
چرا تهران بر عمان به جای ترکیه اصرار داشت؟
- ایران قصد داشت برای مقابله با طرح امریکا یعنی مذاکره زیر فشار تهدید نظامی، ایده خود یعنی زورآزمایی قبل از مذاکره را اجرا کند و در این زمینه هم موفق شد.
- ترکیه کشوری هم وزن ایران و یکی از بازیگران منطقهای است.
- اردوغان رئیس جمهوری ترکیه شخصا روابط خیلی خوبی با ترامپ دارد برخلاف عمان که با وجود رابطه خیلی خوب این کشور با امریکا، اما میان شخص سلطان هیثم و ترامپ رابطه گرم شخصی وجود ندارد.
- فضای رسانهای عمان متفاوت از فضای رسانهای استانبول ترکیه است. استانبول یکی از پایتختهای رسانهای خاورمیانه و جهان است. تعداد زیاد خبرنگاران رسانههای داخلی و منطقهای و جهانی قابل مقایسه با فضای محدود رسانهای در عمان نیست که هم رسانه هایش کم تعدادند هم فضای بازی کوچکتر و محدودتری دارند هم محل استقرار یا رفت و آمد و فعالیت خبرنگاران و رسانهها نیست.
این موضع ایران قبل از این هم تکرار شده بود. وقتی ترامپ از طریق امارات به ایران پیشنهاد مذاکره داد و فرستاده رئیس دولت امارات پیام ترامپ را به تهران منتقل کرد، اما ایران گزینه عمان را برای مذاکره انتخاب کرد.
- ایران با سپردن میزبانی مذاکرات به عمان تلاش میکند از این کشور بابت همکاری هایش با تهران در زمینههای مختلف اعلام شده و نشده تشکر کند. عمان نه تنها به عنوان یک کانال ارتباطی میان ایران و دیگر کشورهاست بلکه همکاریهایی در زمینههای دور زدن تحریم و موضوعات مشابه هم دارد.
