میراث فرهنگی زیر ضرب جنگ؛ ناتوانی «سپر آبی» در حفاظت از تاریخ/ آثار تاریخی چطور قربانی جنون جنگ میشود؟
اقتصاد۲۴- به یازدهمین روز جنگ رسیدهایم و حملات هوایی آمریکا و اسرائیل علیه ایران نیز با شدت ادامه دارد. این جنگ و طنین انفجارها، اما فقط آرامش شهرها را برهم نزده و جان مردم را به بازی نگرفته است؛ بلکه شناسنامه تاریخی و شکوه تمدنی یک ملت را نیز در معرض تهدیدی بیسابقه و هولناک قرار داده است.
حملات هوایی و موشکی مشترک آمریکا و اسرائیل که از نهم اسفندماه ۱۴۰۴ آغاز شده، اکنون به قلب تپنده تاریخ ایران نفوذ کرده و زخمهای عمیقی بر پیکره بناهایی نشانده که قرنها از زلزلههای سهمگین و حوادث بیشمار جان سالم به در برده بودند. آنچه امروز در اصفهان، تهران و سایر نقاط کشور شاهد آن هستیم، تنها تخریب چند پارهسنگ و کاشی نیست؛ بلکه فروپاشی تدریجی حافظه جمعی بشریت است که زیر چرخدندههای سنگین ماشین جنگی خرد میشود.
شبیخون به قلب نقشجهان؛ لرزه بر اندام مسجد جامع عباسی
هولناکترین خبر روزهای اخیر که لرزه بر اندام دغدغهمندان میراث فرهنگی انداخت، آسیب دیدن میدان نقشجهان اصفهان، این نگین درخشان میراث جهانی بود. در پی حملات هوایی رژیم صهیونیستی به مجاورت این میدان تاریخی در صبح دیروز، موج انفجارهای مهیب در خیابان پاسداران، لرزهای سهمگین بر اندام کهن مسجد جامع عباسی انداخت.
امیر کرمزاده، مدیرکل میراث فرهنگی اصفهان، با تایید وقوع این فاجعه اعلام کرد که ارتعاشات سنگین ناشی از این حملات، منجر به ریزش شماری از کاشیهای نفیس ایوانهای شمالی و غربی این مسجد شده است. این بنا که بخشی از بافت واحد ثبت جهانی محسوب میشود، اکنون با تهدیدی روبهروست که مصالح سنتی و چندصدساله آن توان مقابله با آن را ندارند. فروریختن این کاشیها و گسست ملاتهای قدیمی، هشداری جدی است که نشان میدهد حتی اگر بنایی مستقیماً هدف قرار نگیرد، موج حملات میتواند پیوند میان تاریخ و آجر را از هم بگسلد.
مدیرکل میراث استان با تاکید بر اهمیت صیانت از این مجموعه، خاطرنشان کرد که اصفهان با تمرکز بینظیر بناهای تاریخی، یک «موزه زنده» جهانی است و تکرار این حملات میتواند پیامدهایی غیرقابل جبران برای چهره میراث بشری در عرصه بینالمللی داشته باشد.
فاجعه تخریب میراث فرهنگی ایران در روزهای اخیر، اما به همین جا ختم نمیشود. در حمله به ساختمان استانداری اصفهان، کاخ چهلستون، عمارت رکیبخانه، تالار تیموری و تالار اشرف آسیب دیدهاند و شیشههای کاخ عالیقاپو در میدان نقش جهان شکسته است. کاخ چهلستون از بناهای تاریخی دوره صفوی در اصفهان به شمار میرود.
از کاخ گلستان تا قلعه فلک الافلاک؛ لیست سیاه تخریبها
در تهران نیز وضعیت به همین اندازه بحرانی و تکاندهنده گزارش شده است. کاخ گلستان، تنها اثر ثبت جهانی پایتخت، بر اثر انفجارهای مهیب ناشی از حملات موشکی در منطقه ارگ، شاهد خسارات جدی بود. موج انفجار باعث شکسته شدن ارسیها و گرهچینیهای ظریفی شد که بیش از یک قرن قدمت داشتند. تالار آینه و ایوان تخت مرمر که راوی بخش مهمی از تاریخ معاصر و شکوه معماری قاجار هستند، اکنون با آسیبهای ساختاری و ریزش بخشهایی از سقف دستوپنج نرم میکنند.
بیشتر بخوانید: ترکشهای جنگ بر پیکر نحیف میراث فرهنگی/ از کاخ گلستان تا نقش جهان، زنگ خطر تخریب به صدا درآمد
این درد مشترک را در شهرهای دیگر نیز شاهدیم. مثلا در پی حمله موشکی به پادگان سپاه در خرمآباد که در حریم تاریخی قلعه فلکالافلاک واقع شده است، ساختمان اداره کل میراث فرهنگی استان لرستان به طور کامل تخریب شد و چند بنای تاریخی و موزه در محدوده این مجموعه آسیب دیدند. گزارش فعالان میراث فرهنگی از زخمی شدن پنج نفر از کارکنان و نیروهای حفاظت میراث خبر میدهد.
بر اساس این گزارشها، شماری از بناهای تاریخی داخل مجموعه فلکالافلاک از جمله موزه باستان شناسی و موزه مردم شناسی آسیب دیدند. ساختمان سربازخانه، باشگاه افسران، ساختمان هنگ و بنای تاریخی آخوندی نیز در جریان این حمله آسیب دیدند.
نکته قابل توجه اینکه این مجموعه دارای نشان «سپر آبی» نیز بوده است.
حقوق بینالملل زیر گامهای جنگ؛ نقض صریح کنوانسیون لاهه
تجاوز به حریم میدان نقشجهان و هدف قرار دادن بافتهای تاریخی، فراتر از یک اقدام نظامی ساده، تخلفی صریح و آشکار از اصول بنیادین حقوق بینالملل است. طبق کنوانسیون ۱۹۵۴ لاهه که منحصراً به حفاظت از اموال فرهنگی در زمان مخاصمات مسلحانه میپردازد، دولتهای متخاصم متعهدند از هرگونه استفاده از اموال فرهنگی و محیط مجاور آن که منجر به تخریب یا آسیب شود، خودداری کنند. تجاوز به حوزههای ثبت جهانی، نقض مستقیم تعهداتی است که طبق کنوانسیون ۱۹۷۲ یونسکو بر عهده تمام اعضا گذاشته شده است.
همچنین بر اساس اساسنامه رم (دیوان کیفری بینالمللی)، حمله عمدی به بناهای تاریخی، مذهبی و هنری که اهداف نظامی محسوب نمیشوند، صراحتاً به عنوان «جنایت جنگی» شناخته میشود. نصب نشان «سپر آبی» (Blue Shield) بر فراز بناهای شاخص اصفهان، پیامی حقوقی و روشن به جامعه جهانی است؛ این نشان بینالمللی به عنوان علامت شناسایی اموال فرهنگی در معرض خطر، مشخص میکند که این مکانها فاقد هرگونه کاربرد نظامی بوده و باید از هرگونه گزندی مصون بمانند. «سپر آبی» به عنوان «صلیب سرخ میراث فرهنگی» شناخته میشود. همان گونه که صلیب سرخ از جان انسانها در جنگ محافظت میکند، سپر آبی که از سال ۱۹۹۶ شکل گرفته مامور حفاظت از میراث فرهنگی و اعلام مصونیت آن در چارچوب حقوق بین الملل است.
درسهای تلخ جهانی؛ از ویرانی موصل تا پرونده «احمد الفقی»
تخریب میراث فرهنگی در جنگ فعلی را درحالی شاهد هستیم که تاریخ معاصر نیز نمونههای تلخی از تخریب میراث فرهنگی را در خود جای داده که امروزه به عنوان لکههای سیاه در وجدان بشری باقی ماندهاند. تخریب سیستماتیک میراث باستانی سوریه و عراق، بهویژه در موصل و پالمیرا، منجر به صدور قطعنامه ۲۳۴۷ شورای امنیت سازمان ملل شد که تخریب میراث فرهنگی را تهدیدی علیه صلح و امنیت بینالمللی معرفی کرد. اما مهمترین نقطه عطف حقوقی در این زمینه، پرونده «احمد الفقی المهدی» در سال ۲۰۱۶ بود.
دیوان کیفری بینالمللی (ICC) برای نخستین بار در تاریخ، فردی را صرفاً به اتهام تخریب بناهای تاریخی و مذهبی در "تمبوکتو" (مالی) به جرم جنایت جنگی محکوم کرد. این رای قاطعانه ثابت کرد که جامعه جهانی دیگر تخریب هویت فرهنگی ملتها را به عنوان یک «خسارت جانبی» در جنگ نمیپذیرد و عاملان آن، خواه فرماندهان نظامی باشند و خواه تصمیمگیران سیاسی، باید در برابر عدالت پاسخگو باشند.
راهکارهای صیانت؛ رزمایشی برای نجات حافظه تاریخی
در شرایطی که آثار باستانی ایران زیر آتش سنگین قرار دارند، اقدامات حفاظتی باید از سطح بیانیههای اداری خارج شده و به فوریت عملیاتی شوند. طبق اعلام مقامات میراث فرهنگی، رزمایش فنی برای پایش وضعیت پایداری سازههای تاریخی در محدوده نقشجهان و سایر نقاط آسیبدیده آغاز شده است. اما فراتر از اقدامات داخلی، مستندسازی دقیق و استاندارد تمامی خسارات با جزییات فنی جهت ارائه به یونسکو و مراجع قضایی بینالمللی یک ضرورت ملی است. فعالسازی پروتکل دوم کنوانسیون لاهه برای اعطای «حفاظت ویژه» به سایتهای حساس و انتقال فوری اشیای منقول به پناهگاههای امن زیرزمینی، از جمله گامهایی است که میتواند عمق فاجعه را کاهش دهد. میراث فرهنگی ایران، مرزهای ملی را پشت سر گذاشته و بخشی از دارایی مشترک تمام انسانهاست؛ سکوت سازمانهای جهانی در برابر این تخریبها، به معنای امضای حکم نابودی بخشی از تمدن بشری خواهد بود که بازسازی آن با هیچ بهایی ممکن نیست.
