چگونه اقتصاد ایران در بحران جنگ دوام آورد؟

اقتصاد۲۴- تحلیل‌های ارائه‌شده از سوی بلومبرگ و پژوهش اقتصاددانان نشان می‌دهد که در زمان جنگ، اقتصاد ایران تاب‌آوری بالایی را از خود نشان داده است. این دوره در شرایط نیمه اول بازی، نشان‌دهنده حفظ ظرفیت‌های بالقوه اقتصاد است. در این شرایط نیمه‌دوم فرصت کسب دستاورد‌های جدیدی در جهت لغو تحریم‌ها و بازسازی اقتصاد است.

 اگرچه جنگ اثرات منفی زیادی بر اقتصاد گذاشته است، اما این اثرات به حدی نبوده که اقتصاد ایران را زمین‌گیر کند. بر اساس گزارشی از بلومبرگ، اقتصاد ایران به دلیل تجربه چند دهه تحریم‌های اقتصادی، درآمد‌های نفتی بالا پیش از آغاز جنگ، کنترل واردات و صادرات کالا‌های اساسی و جایگزینی مسیر‌های ترانزیت کالا تاب‌آوری خود را تا حد زیادی در برابر جنگ حفظ کرده است.

اقتصاد ایران پیش از آنکه مورد حمله آمریکا و اسرائیل قرار گیرد، تحت فشار بود. اقتصاد با رشد منفی، تورم سرسام‌آور و بحران ارزی دست‌وپنجه نرم می‌کرد. این مشکلات اکنون با حملات به زیرساخت‌های غیرنظامی و صنعتی کشور و همچنین محاصره دریایی ایالات متحده از بنادر ایران تشدید شده است.

با وجود فشار فزاینده، اقتصاد ایران هنوز به نقطه فروپاشی نرسیده است؛ یعنی جایی که فعالیت‌های اقتصادی به طور کامل متوقف شود. نهاد‌های ایران تحمل بالایی برای درد اقتصادی دارند، زیرا دهه‌ها تجربه تحمل جنگ و تحریم‌های بین‌المللی سخت را پشت سر گذاشته‌اند.

بمباران‌های آمریکا و اسرائیل به زیرساخت‌های سراسر کشور آسیب زده است؛ از اماکن غیرنظامی مانند ساختمان‌های مسکونی، بیمارستان‌ها و مدارس گرفته تا تاسیسات صنعتی از جمله میدان‌های گازی، انبار‌های سوخت و کارخانه‌های فولادسازی. این حملات کسب‌وکار‌های زیادی را مجبور به تعطیلی کرد و بسیاری از آنها هنوز بازگشایی نشده‌اند. صندوق بین‌المللی پول، پیش‌بینی می‌کند که تولید ناخالص داخلی در سال جاری ۶.۱ درصد دیگر افت کند؛ این پیش‌بینی در صورت تحقق، بزرگ‌ترین انقباض اقتصاد ایران را در چند دهه اخیر رقم خواهد زد.

بیشتر بخوانید:نسخه یک اقتصاددان برای حل ناترازی بودجه؛ چرا مردم باید مرفه‌تر زندگی کنند؟

در سوی دیگر، نیروی دریایی آمریکا از اواسط آوریل کشتی‌هایی را که به سمت بنادر جنوبی ایران یا از آنجا حرکت می‌کنند، محاصره کرده است. این اقدام صادرات ایران را از طریق خلیج‌فارس قطع کرده و درآمد حاصل از فروش نفت، محصولات پتروشیمی و محصولات صنعتی مانند فولاد را از ایران گرفته است. همچنین کارشناسان هشدار دادند که قطع اینترنت روزانه بین ۳۰ تا ۴۰‌میلیون دلار به کسب‌وکار‌های ایرانی خسارت وارد می‌کند.

ریشه‌های تاب‌آوری اقتصاد

ایران دهه‌ها تجربه مقابله با آثار تحریم‌های تجاری، انزوای اقتصادی و جنگ را در کارنامه خود دارد. طی دهه‌های اخیر روش‌های مختلفی برای دور زدن تحریم‌های غرب، به کار گرفته شده‌اند؛ از جمله ایجاد شبکه‌ای از شرکت‌های صوری برای پنهان کردن تراکنش‌های تجاری. ایران پیش از آغاز جنگ، صادرات نفت خود را افزایش داده بود و به دلیل جهش قیمت نفت، پیش از آغاز محاصره درآمد‌های قابل‌توجهی کسب کرده بود. این درآمد‌ها می‌توانند نقش ضربه‌گیر را ایفا کنند.

همچنین دولت برای تضمین عرضه کالا‌ها در داخل کشور، سیاست‌های حمایتی و محدودکننده‌ای را اجرا کرده است. صادرات بسیاری از کالا‌های ضروری، از جمله تمامی محصولات غذایی، کشاورزی و همچنین برخی محصولات پتروشیمی و ورق‌های فولادی ممنوع شده است. بانک مرکزی نیز اعلام کرده که تخصیص ذخایر ارزی را در درجه نخست به واردات کالا‌های اساسی اختصاص می‌دهد.

ایران همچنین استفاده از مسیر‌های تجاری‌ای را که به تنگه هرمز وابسته نیستند، گسترش داده است. در حال حاضر، حجم بیشتری از کالا‌ها از طریق خطوط ریلی به همسایگانی مانند پاکستان و افغانستان ارسال می‌شود و تعداد قطار‌های باری میان شهر شی‌آن در مرکز چین و تهران افزایش یافته است. علاوه بر این، ایران بیش از گذشته بر بنادر شمالی خود در حاشیه دریای خزر تکیه کرده است.

با وجود خسارت‌های ناشی از جنگ، بازسازی کشور فرآیندی پرهزینه و چندساله خواهد بود و کشور برای تسریع این روند به رفع تحریم‌ها و جذب سرمایه‌گذاری خارجی نیاز دارد.