از رفع تحریمها تا راستیآزمایی؛ آنچه نمایندگان مجلس درباره توافق ایران و آمریکا فاش کردند
اقتصاد۲۴- نیمقرن تنش و تقابل میان تهران و واشینگتن که از میدان نبرد تا عرصه دیپلماسی امتداد یافته، اکنون در آستانه امضای تفاهمنامهای قرار گرفته که از نگاه بسیاری میتواند نقطه عطفی در معادلات منطقهای و بینالمللی باشد. تفاهمی که در شرایطی شکل گرفته که جنگ، فشارهای اقتصادی، تحرکات نظامی و چانهزنیهای فشرده سیاسی، فضای روابط دو طرف را تحت تأثیر قرار داده و هریک از بازیگران تلاش میکنند روایت خود را از نتایج این رویارویی ارائه دهند. در داخل کشور نیز این تحولات با واکنش گسترده چهرههای سیاسی و نمایندگان مجلس شورای اسلامی همراه شده است؛ نمایندگانی که در ارزیابی خود از روند مذاکرات و مفاد تفاهم پیشرو، بر نقش مقاومت داخلی، توان بازدارندگی نیروهای مسلح، حفظ اهرمهای قدرت و هماهنگی میان میدان و دیپلماسی تأکید دارند.
تفاوت بنیادین تفاهم جدید با برجام
حجتالاسلام حسنعلی اخلاقیامیری، نماینده مردم مشهد و کلات و عضو کمیسیون فرهنگی مجلس، معتقد است شرایط کنونی تفاوتهای بنیادینی با توافق هستهای سالهای گذشته دارد و نباید تفاهم جدید را با برجام مقایسه کرد. او در تشریح دلایل این تفاوت میگوید جمهوری اسلامی در طول ماههای گذشته، هم در عرصه نظامی و هم در حوزه مقاومت اقتصادی، توانسته اقتدار خود را حفظ کند و همین مسئله باعث شد طرف مقابل در مذاکرات ناچار به پذیرش بخشی از مطالبات ایران شود.
به گفته اخلاقیامیری، در برجام ایران بخش مهمی از تعهدات خود را انجام داد اما آمریکا و کشورهای اروپایی در اجرای تعهداتشان ناکام ماندند و عملا از توافق عبور کردند. با این حال، در تفاهم جدید سازوکاری طراحی شده که بر اساس آن، هرگونه اقدام ایران منوط به اجرای تعهدات طرف آمریکایی و راستیآزمایی آن خواهد بود. این نماینده مجلس تأکید میکند اصل راستیآزمایی یکی از مهمترین تفاوتهای تفاهم جدید با توافقات گذشته است؛ موضوعی که به اعتقاد او مانع از تکرار تجربههای تلخ پیشین خواهد شد. او همچنین با اشاره به تحولات اخیر در حوزه دریایی، لغو محاصره دریایی ایران را یکی از نشانههای عملی تغییر شرایط دانسته و معتقد است بازگشایی مسیرهای کشتیرانی به معنای بازگشت کامل به وضعیت گذشته نیست. از نگاه او، ایران همچنان حقوق و اختیارات خود را در تنگه هرمز حفظ کرده و موضوع دریافت عوارض و هزینههای مرتبط با خدمات دریانوردی، ایمنی و محیط زیست همچنان در دستور کار قرار دارد.
تنگه هرمز؛ اهرم راهبردی ایران در معادلات جدید
یکی از محورهای اصلی سخنان نمایندگان مجلس درباره تفاهم ایران و آمریکا، نقش تنگه هرمز در تحولات اخیر است. علاءالدین بروجردی، عضو کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس، معتقد است یکی از مهمترین دستاوردهای جنگ اخیر، تثبیت نقش تنگه هرمز به عنوان یک اهرم راهبردی در برابر آمریکا و متحدانش بوده است. به گفته بروجردی، در جریان درگیریهای اخیر، ایران توانست تسلط خود بر این گذرگاه حیاتی انرژی را به نمایش بگذارد و از آن به عنوان ابزاری برای اعمال فشار استفاده کند. او تأکید دارد مدیریت هوشمندانه این ظرفیت باعث شد در عین حفظ منافع ملی، کشورهای دوست و همسو با ایران از محدودیتهای اعمالشده متأثر نشوند. این عضو کمیسیون امنیت ملی بر این باور است که بستهشدن تنگه هرمز و آثار احتمالی آن بر بازار جهانی انرژی، فشار گستردهای را متوجه اقتصاد آمریکا و اروپا کرد. به گفته او، افزایش قیمت سوخت و نگرانیهای اقتصادی در داخل آمریکا به یکی از عوامل مهم تغییر رویکرد واشینگتن و حرکت به سمت توافق با تهران تبدیل شد. بروجردی همچنین با اشاره به تحولات میدانی، مدعی است جمهوری اسلامی در این دوره توانست توان بازدارندگی خود را به شکلی بیسابقه به نمایش بگذارد و همین مسئله جایگاه ایران را در مذاکرات تقویت کرد.
مذاکرات از موضع ضعف نبود
نمایندگان مجلس در اظهارات خود بر این نکته تأکید دارند که گفتوگوهای اخیر نه از موضع ضعف، بلکه از جایگاه قدرت و اقتدار ملی دنبال شده است. سیدکریم معصومی، نماینده مردم شفت و فومن و سخنگوی کمیسیون قضائی و حقوقی مجلس، میگوید دستاوردهای امروز در عرصه دیپلماسی، محصول تلاش نیروهای مسلح در میدان نبرد است. به اعتقاد او، اقتداری که امروز در میز مذاکرات دیده میشود، نتیجه ایستادگی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، ارتش جمهوری اسلامی ایران و مجموعه نیروهایی است که در طول ماههای گذشته از کشور دفاع کردهاند. معصومی با اشاره به مواضع اولیه مقامات آمریکایی در آغاز بحران، اظهار میکند که بسیاری از پیشبینیها درباره فروپاشی یا تضعیف جمهوری اسلامی ایران محقق نشد و اکنون شرایط به گونهای رقم خورده که طرف مقابل از حفظ مسیرهای کشتیرانی و جلوگیری از گسترش بحران به عنوان یک دستاورد سخن میگوید. او معتقد است تفاهم در حال شکلگیری حاصل «عزتمندی و اقتدار» جمهوری اسلامی است و میتواند زمینهساز ارتقای جایگاه ایران در معادلات منطقهای و بینالمللی باشد.
محور مشترک نمایندگان؛ هماهنگی میدان و دیپلماسی
نکتهای که در سخنان تمامی نمایندگان مورد تأکید قرار گرفته، نقش هماهنگی میان میدان و دیپلماسی در دستیابی به نتایج کنونی است. اخلاقیامیری معتقد است آنچه موجب موفقیت جمهوری اسلامی در ماههای اخیر شد، صرفا دستاوردهای نظامی نبود، بلکه شکلگیری وحدت و هماهنگی میان نیروهای میدانی و دستگاه دیپلماسی نقش تعیینکنندهای در این روند ایفا کرد. معصومی نیز با تأکید بر همین موضوع، میگوید انتظار مجلس آن است که این هماهنگی در مراحل بعدی مذاکرات نیز ادامه پیدا کند و تصمیمات سیاسی و دیپلماتیک در چارچوب منافع ملی و با در نظر گرفتن واقعیات میدانی اتخاذ شود.
بیشتر بخوانید:جلسه اضطراری نتانیاهو با موضوعیت ایران
از نگاه نمایندگان، تجربه ماههای گذشته نشان داده است تلفیق قدرت میدانی با ظرفیتهای دیپلماتیک میتواند دست جمهوری اسلامی را در مذاکرات بینالمللی تقویت کند و زمینه تحقق مطالبات کشور را فراهم آورد. محمد جلالی، نماینده محلات و دلیجان در مجلس، در تشریح این هماهنگی میگوید: «ما چند میدان مهم داریم؛ یکی میدان اصلی رزم که نیروهای مسلح ما در آن زحمت کشیدهاند، تلاش کردهاند و مجاهدت داشتهاند. میدان دیگر، میدان حضور مردم و همچنین میدان دیپلماسی است. در کنار اینها، میدان خدمت نیز وجود دارد. این عضو کمیسیون کشاورزی مجلس تأکید میکند اگر این میدانها در کنار یکدیگر با انسجام و اتحاد حرکت کنند، قطعا در همه عرصهها موفق خواهیم بود و پیروزی در همه میدانها حاصل خواهد شد. بروجردی در بخش دیگری از سخنان خود به ابعاد اقتصادی تفاهم اشاره کرده و معتقد است ایران توانسته از شرایط ایجادشده برای پیگیری مطالبات اقتصادی خود بهره ببرد. او میگوید آزادسازی داراییهای بلوکهشده ایران و حرکت به سمت رفع بخشی از تحریمهای چند دهه گذشته از جمله مهمترین اهدافی بوده که در روند مذاکرات دنبال شده است. به اعتقاد این نماینده مجلس، عبور کشتیهای ایرانی از حلقه محاصره و ازسرگیری صادرات، نخستین نشانه عملی اجرای تفاهم و یکی از دستاوردهای ملموس آن برای اقتصاد کشور محسوب میشود. در عین حال، او تأکید میکند با توجه به سابقه بدعهدی آمریکا، تهران همچنان با احتیاط به روند اجرای توافق نگاه میکند و هرگونه اقدام بعدی منوط به پایبندی واشینگتن به تعهداتش خواهد بود.
دوره ۶۰روزه برای جمعبندی نهایی
بر اساس اظهارات بروجردی، پس از امضای تفاهمنامه، یک دوره زمانی ۶۰روزه برای تکمیل مذاکرات و دستیابی به جمعبندی نهایی درباره موضوعات باقیمانده در نظر گرفته شده است. این بازه زمانی از نگاه برخی نمایندگان میتواند فرصتی برای ارزیابی میزان پایبندی طرف آمریکایی به تعهدات خود باشد. از همین رو، موضوع راستیآزمایی و نظارت بر اجرای توافق همچنان یکی از اصلیترین محورهای مورد توجه مجلس خواهد بود.
تأکید بر حفظ انسجام ملی
اگرچه نمایندگان از تفاهم در حال شکلگیری استقبال کردهاند، اما تقریبا همه آنها بر یک موضوع مشترک تأکید دارند؛ حفظ انسجام ملی. اخلاقیامیری معتقد است اتحاد و همبستگی داخلی یکی از مهمترین عوامل موفقیت کشور در عبور از بحرانهای اخیر بوده و باید از هرگونه اقدامی که این انسجام را تضعیف کند، پرهیز شود. بروجردی نیز حضور مردم و همراهی افکار عمومی را از عوامل اصلی موفقیت جمهوری اسلامی در ماههای گذشته میداند و بر ضرورت حفظ این سرمایه اجتماعی تأکید میکند. معصومی هم انسجام ملی را پشتوانه اصلی میدان و دیپلماسی توصیف کرده و معتقد است استمرار این همبستگی میتواند زمینهساز موفقیتهای بیشتر در آینده باشد.
نگاه مخالفان به روند مذاکرات
در کنار این نگاههای خوشبینانه، برخی نمایندگان رویکرد انتقادی نسبت به روند مذاکرات دارند. مالک شریعتی، نماینده نزدیک به جریان تندروی مخالف مذاکرات، در شبکه اجتماعی ایکس نوشت: «حالا که متن تفاهمنامه به طور مجازی تبادل و امضا شده، چه نیازی به امضای حضوری متضمن هزینه گزاف، سفر یک هیئت عریض و طویل، دیدار و احتمالا عکس یادگاری با قاتلان رهبر شهید، کودکان میناب، فرماندهان، دانشمندان و عموم مردم آنهم در اروپای بدعهد و در میانه دهه عاشورا وجود دارد؟ کافی است دو طرف همزمان در یک ساعت مشخص روز جمعه، آغاز اجرای بندهای اولیه را اعلام کنید و مذاکرات بعدی برای سایر بندها را هم فعلا مکتوب، غیرحضوری و حتی در صورت لزوم وبیناری انجام دهید». این اظهارات نشان میدهد با وجود استقبال نسبی از تفاهم، همچنان جریانهای سیاسی مختلف در داخل کشور نگاههای متفاوتی به نحوه تعامل با آمریکا دارند و جریان تندرو همچنان بر ضرورت پرهیز از هرگونه عادیسازی روابط تأکید میکنند.
آمادگی برای همه سناریوها
عباس گلرو، رئیس کمیته روابط خارجی مجلس که به نمایندگی از مجلس شورای اسلامی برای شرکت در اجلاس شورای پارلمانی آسیایی-آفریقایی به شهر بنغازی لیبی سفر کرده است، در این نشست به ایراد سخنرانی پرداخت و با بیان اینکه آمریکا به عنوان حامی اصلی تروریسم و کشتار در جهان و رژیم صهیونیستی به عنوان بزرگترین تروریست جهان، جنگی را علیه ایران آغاز کردند و متوهمانه فکر میکردند میتوانند ایران را طی چند روز نابود کنند، تأکید کرد شکست سنگینی خوردند؛ چراکه فهم درستی از ایران، توانمندی نیروهای مسلح و وحدت و قدرت ملت ایران نداشتند. او تصریح کرد: «ما پایگاههای آمریکا در منطقه را زیر ضرب موشکی بردیم و درسی به آنها دادیم که فراموش نکنند و امروز نیز علیرغم مذاکرات سیاسی، برای همه سناریوهای احتمالی آمادهایم».
گلرو در ادامه سخنان خود به ظرفیتهای همکاری میان آسیا و آفریقا اشاره کرد و گفت: آسیا و آفریقا با داشتن بخش اعظمی از جمعیت جهان و منابع بزرگ انسانی و طبیعی و قدرت اقتصادی رو به رشد و فرهنگ و تمدن غنی میتوانند نقش مهمی در تشکیل نظام جهانی آینده داشته باشند.
به هر حال با نزدیکشدن به زمان امضای تفاهمنامه ایران و آمریکا، فضای سیاسی کشور بیش از هر زمان دیگری معطوف به نتایج عملی این توافق شده است. نمایندگان مجلس اگرچه نسبت به اجرای تعهدات آمریکا خوشبین نیستند و بر سابقه بدعهدی واشینگتن تأکید دارند، اما معتقدند شرایط امروز با گذشته تفاوت دارد و جمهوری اسلامی با حفظ اهرمهای فشار و بهرهگیری از سازوکارهای راستیآزمایی، وارد مرحله جدیدی از تعاملات شده است. با این حال، تأکید بر آمادگی برای همه سناریوها و حفظ توان دفاعی و بازدارندگی، نشان میدهد تهران با نگاهی واقعبینانه و توأم با احتیاط وارد این عرصه جدید شده است.
در مجموع، آنچه از مواضع نمایندگان مجلس برمیآید این است که آنان تفاهم پیشرو را نه پایان یک مسیر، بلکه آغاز مرحلهای تازه در روابط تهران و واشینگتن میدانند؛ مرحلهای که موفقیت آن بیش از هر چیز به میزان پایبندی طرفین به تعهدات، حفظ انسجام داخلی و استمرار هماهنگی میان میدان و دیپلماسی وابسته خواهد بود. جلالی در این زمینه تأکید میکند امروز بیش از هر زمان دیگری به انسجام و اتحاد نیاز داریم و باید به گونهای رفتار کنیم که کاملا منسجم باشیم و انشاءالله پیروز اصلی همه میدانها مردم عزیز ایران خواهند بود.
سخنان نمایندگان نشان میدهد در کنار رویکرد عملگرایانه نسبت به تفاهم، همچنان بر اصول و خطوط قرمز نظام تأکید میشود و هرگونه گام در مسیر تعامل با آمریکا، با رعایت کامل شئون ملی و حقوق حقه جمهوری اسلامی ایران دنبال خواهد شد. دوره ۶۰روزه پیشرو میتواند آزمون مهمی برای میزان پایبندی طرفین باشد و مشخص کند آیا تفاهم جدید میتواند به توافقی پایدار و مؤثر تبدیل شود یا اینکه سرنوشتی مشابه برجام خواهد یافت.
