پایان جنگ، آغاز چالش‌ها؛ چرا مخالفان هنوز قانع نشده‌اند؟/ واکنش جهان به توافق ایران و آمریکا چه بود؟

اقتصاد۲۴- اعلام رسمی نهایی شدن یادداشت تفاهم میان ایران و آمریکا برای پایان جنگ و آغاز مسیر مذاکرات نهایی، موجی از واکنش‌های داخلی و خارجی را به دنبال داشته است. از پایتخت‌های اروپایی و کشور‌های منطقه گرفته تا چهره‌های سیاسی ایران با گرایش‌های مختلف، تقریباً همه به این تحول مهم واکنش نشان داده‌اند. با این حال، اگرچه استقبال از پایان درگیری‌ها و بازگشت دیپلماسی به صدر تحولات منطقه‌ای وجه مشترک بسیاری از این مواضع است، اما درباره ابعاد توافق، میزان امتیاز‌های رد و بدل شده و آینده مذاکرات همچنان اختلاف نظر‌های جدی وجود دارد.

استقبال جهانی از بازگشت دیپلماسی

در سطح بین‌المللی، واکنش غالب، استقبال از توافق و ابراز امیدواری نسبت به پایان یکی از پرتنش‌ترین بحران‌های ماه‌های اخیر بوده است؛ بحرانی که نه تنها امنیت منطقه، بلکه اقتصاد جهانی، بازار انرژی و تجارت بین‌المللی را نیز تحت تأثیر قرار داده بود.

چهار قدرت بزرگ اروپایی موسوم به گروه E ۴ شامل بریتانیا، فرانسه، آلمان و ایتالیا بلافاصله پس از اعلام توافق، در بیانیه‌ای مشترک این تحول را فرصتی برای بازگرداندن ثبات به منطقه و آرامش به اقتصاد جهانی توصیف کردند. آنان تأکید کردند که مذاکرات تکمیلی باید هرچه سریع‌تر به نتیجه برسد و مفاد تفاهم‌نامه به صورت کامل اجرایی شود.

اروپا البته بار دیگر بر موضع سنتی خود درباره برنامه هسته‌ای ایران نیز تأکید کرد و اعلام داشت در صورت وجود گام‌های روشن و قابل راستی‌آزمایی از سوی ایران، آماده بررسی لغو تحریم‌های مرتبط خواهد بود.

کیر استارمر، نخست‌وزیر بریتانیا، این توافق را گامی مهم برای پایان جنگ، تضمین ثبات منطقه‌ای و بازگشایی تنگه هرمز دانست. ایوت کوپر، نماینده پارلمان بریتانیا نیز بر اهمیت توافق برای امنیت منطقه‌ای و جهانی تأکید کرد.

امانوئل مکرون، رئیس‌جمهور فرانسه، با استقبال از توافق حاصل‌شده میان تهران و واشنگتن، خواستار اجرای سریع و کامل آن شد و ابراز امیدواری کرد این تفاهم‌نامه زمینه را برای مذاکرات جامع‌تر در راستای صلح و امنیت منطقه‌ای فراهم کند.

فردریش مرتس، صدراعظم آلمان، نیز این توافق را دارای ظرفیت ایجاد ثبات بیشتر در خاورمیانه و کمک به احیای اقتصاد جهانی دانست و بر تداوم حمایت برلین از مسیر دیپلماسی تأکید کرد.

ژاپن، ترکیه، قطر، عربستان سعودی و هند نیز در مواضعی جداگانه از توافق استقبال کرده و آن را گامی مهم برای کاهش تنش‌ها، حفظ امنیت کشتیرانی و بازگشت ثبات به منطقه ارزیابی کردند.

واشنگتن؛ حمایت همراه با احتیاط

در آمریکا نیز اصل توافق با استقبال بخشی از سیاستمداران همراه شد، اما همزمان نگرانی‌هایی درباره جزئیات آن مطرح است.

لیندسی گراهام، سناتور جمهوری‌خواه آمریکا، ضمن استقبال از بازگشایی تنگه هرمز، نسبت به احتمال وجود برداشت‌های متفاوت تهران و واشنگتن از مفاد توافق هشدار داد و تأکید کرد هر توافق نهایی باید برای بررسی به کنگره ارائه شود.

این موضع نشان می‌دهد که حتی پس از امضای رسمی تفاهم‌نامه نیز چالش‌های سیاسی توافق در داخل آمریکا ادامه خواهد داشت.

نگرانی و خشم در اسرائیل

در مقابل، فضای حاکم بر رسانه‌ها و محافل سیاسی اسرائیل ترکیبی از نگرانی، انتقاد و غافلگیری بوده است.

برخی رسانه‌های اسرائیلی گزارش دادند که مقام‌های این رژیم انتظار داشتند تحولات نظامی اخیر روند مذاکرات را متوقف کند، اما نتیجه نهایی برخلاف این پیش‌بینی‌ها رقم خورده است.

روزنامه معاریو مدعی شد بنیامین نتانیاهو در گفت‌و‌گو با دونالد ترامپ مخالفت خود را با برخی بند‌های توافق اعلام کرده است. همزمان برخی چهره‌های نزدیک به دولت اسرائیل نیز نسبت به ارزش و کارآمدی این تفاهم‌نامه ابراز تردید کرده‌اند.

با این حال، برخی رسانه‌های اسرائیلی اذعان کرده‌اند که توافق حاصل‌شده دربردارنده امتیاز‌های مهمی برای ایران بوده و می‌تواند موازنه جدیدی در منطقه ایجاد کند.

روایت رسمی تهران؛ توافقی برای پایان جنگ

در داخل ایران، مهم‌ترین موضع رسمی از سوی دبیرخانه شورای عالی امنیت ملی منتشر شد.

این شورا اعلام کرد یادداشت تفاهم پایان جنگ پس از ماه‌ها مذاکرات فشرده و دشوار و بر اساس مصوبه شورای عالی امنیت ملی نهایی شده است. بر اساس این بیانیه، عملیات نظامی در تمامی جبهه‌ها متوقف خواهد شد، محاصره دریایی علیه ایران پایان می‌یابد و مذاکرات برای دستیابی به توافق نهایی پس از اجرای تعهدات اولیه طرف مقابل ادامه پیدا خواهد کرد.

محمدجعفر قائم‌پناه، معاون اجرایی رئیس‌جمهور، توافق را نتیجه هماهنگی نهاد‌های مختلف کشور و دیپلماسی مبتنی بر تدبیر توصیف کرد.

محمدرضا عارف، معاون اول رئیس‌جمهور، نیز این تفاهم را گامی مهم در مسیر رفع تحریم‌ها و دستیابی به توافقی پایدار دانست.

پزشکیان: بیش از ۹۰ درصد اعضای شورای عالی امنیت ملی موافق بودند

مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور، نیز در همایش سراسری حکمرانی هم‌افزا از تفاهم‌نامه تدوین‌شده دفاع کرد و آن را حاصل ماه‌ها گفت‌و‌گو، پیگیری مستمر و ارتباطات مختلف دانست.

پزشکیان گفت: «تفاهم‌نامه‌ای که تدوین شده حاصل ماه‌ها گفت‌و‌گو، پیگیری‌های مستمر و ارتباطات مختلف است و اگر همه مفاد آن به درستی عملیاتی شود، می‌تواند به عنوان سندی افتخارآمیز برای کشور تلقی شود.»

بیشتر بخوانید: متفقین علیه توافق؛ از تجمعات اعتراضی تا آتشبار اسرائیل، فشارها بر دیپلماسی افزایش یافت

رئیس‌جمهور تأکید کرد اجرای کامل این تفاهم‌نامه می‌تواند بسیاری از مشکلات کشور را برطرف کرده و شرایط تازه‌ای را در ایران و منطقه خاورمیانه رقم بزند. او همچنین این توافق را برای منطقه و نیرو‌های مقاومت نیز دارای اهمیت دانست.

پزشکیان در ادامه از اعضای تیم مذاکره‌کننده، شورای عالی امنیت ملی و دیگر نهاد‌های دخیل در روند مذاکرات قدردانی کرد و گفت: «در شورای عالی امنیت ملی، پس از بحث‌ها و بررسی‌های مختلف، تقریباً بیش از ۹۰ درصد اعضا با این روند همراهی کردند و رأی دادند که این اقدام باید انجام شود.»

این اظهارات را می‌توان مهم‌ترین نشانه از وجود اجماع گسترده در سطوح عالی تصمیم‌گیری کشور درباره مسیر طی‌شده در مذاکرات دانست.

تأکید بر وحدت ملی پس از جنگ

یکی از محور‌های مشترک در مواضع مقام‌های داخلی، تأکید بر حفظ همبستگی ملی در دوران پس از جنگ بوده است.

اسکندر مومنی، وزیر کشور، هرگونه خدشه به انسجام ملی را «گناه نابخشودنی» توصیف کرد و از همه جریان‌های سیاسی و رسانه‌ای خواست برای حفظ این سرمایه اجتماعی تلاش کنند.

احمد زیدآبادی نیز با استقبال از پایان جنگ، خواستار عبور از شکاف‌ها و حرکت به سمت صلح، توسعه و همگرایی بیشتر شد.

اصلاح‌طلبان؛ حمایت از توافق و تأکید بر فرصت تاریخی

در میان چهره‌های اصلاح‌طلب و میانه‌رو، استقبال از توافق آشکارتر از سایر جریان‌ها بوده است.

سیدمحمد خاتمی در بیانیه‌ای تفصیلی، امضای تفاهم‌نامه میان ایران و آمریکا را «گامی بلند و شجاعانه» توصیف کرد و خواستار حمایت همه نیرو‌های سیاسی از روند مذاکرات شد.

او تأکید کرد که تجربه ماه‌های گذشته نشان داده است ایران کشوری پایدار و ماندگار است و قدرت دفاعی و دیپلماسی می‌توانند مکمل یکدیگر باشند.

محمدجواد ظریف نیز این توافق را نشانه تثبیت آنچه «پیروزی تاریخی مردم ایران» خواند، دانست و خواستار تقویت رضایت عمومی و انسجام ملی شد.

محمود واعظی نیز توافق را حاصل مذاکره از موضع قدرت ارزیابی کرد و از مخالفان خواست توضیح دهند در صورت رد مذاکره، چه جایگزینی برای خروج از وضعیت پرهزینه «نه جنگ، نه صلح» پیشنهاد می‌کنند.

سعید لیلاز نیز هشدار داد که نباید فرصت ایجادشده برای حل‌وفصل اختلافات از طریق گفت‌و‌گو را با منازعات سیاسی داخلی از بین برد.

اصولگرایان؛ از حمایت محتاطانه تا مخالفت آشکار

در اردوگاه اصولگرایان، اما طیفی متنوع از مواضع دیده می‌شود.

فداحسین مالکی، عضو کمیسیون امنیت ملی مجلس، تأکید کرد هر جنگی در نهایت با مذاکره پایان می‌یابد و تضعیف تیم مذاکره‌کننده اقدامی نادرست است.

محمود نبویان نیز با انتشار بخش‌هایی از مفاد تفاهم‌نامه، بر دستاورد‌هایی همچون رفع محاصره دریایی، بازگشایی تنگه هرمز، آزادسازی منابع مالی ایران و لغو بخشی از تحریم‌ها تأکید کرد.

در مقابل، امیرحسین ثابتی توافق را «عجولانه و ضعیف» توصیف کرده و مدعی شده است که برخی خطوط قرمز مورد نظر منتقدان در آن رعایت نشده است.

حمید رسایی نیز با اشاره به تجربه برجام، خواستار انتشار متن کامل توافق پیش از هرگونه قضاوت نهایی شد و نسبت به پایبندی آمریکا به تعهدات خود ابراز تردید کرد.

همزمان برخی رسانه‌های منتقد دولت و جریان‌های نزدیک به جبهه پایداری نیز با نگاه انتقادی به توافق پرداخته و درباره نحوه اجرای تعهدات طرف آمریکایی ابراز نگرانی کرده‌اند.

پیروزی دیپلماسی یا صرفاً پایان یک بحران؟

یکی از مهم‌ترین محور‌های اختلاف در روز‌های اخیر، نحوه تفسیر نتایج جنگ و مذاکرات بوده است.

برخی چهره‌ها و رسانه‌های اصولگرا معتقدند آمریکا و متحدانش در دستیابی به اهداف اصلی خود ناکام مانده‌اند و همین مسئله بزرگ‌ترین دستاورد ایران محسوب می‌شود.

میثم ظهوریان، نماینده مجلس، تأکید کرده است که ایران پس از این جنگ از منظر قدرت سخت و نرم در موقعیت مستحکم‌تری قرار گرفته است.

سرلشکر حاتمی، فرمانده کل ارتش، نیز اعلام کرد که دشمن اکنون بیش از گذشته به توانایی‌ها و جایگاه ایران واقف شده است.

آملی لاریجانی رئیس مجمع تشخیص مصلحت نظام نیز حفظ ایران را نتیجه همبستگی مردم، تلاش نیرو‌های مسلح و عملکرد نهاد‌های مختلف کشور دانست.

در مقابل، برخی منتقدان معتقدند برای ارزیابی نهایی توافق هنوز زود است و باید منتظر انتشار متن کامل و نحوه اجرای تعهدات دو طرف ماند.

چالش‌های اجرایی؛ از تحریم‌ها تا تضمین تعهدات

در کنار فضای سیاسی ایجادشده، مهم‌ترین پرسش‌ها به مرحله اجرای توافق بازمی‌گردد.

بر اساس جزئیاتی که تاکنون از سوی برخی مقام‌ها و رسانه‌ها منتشر شده، موضوع رفع محاصره دریایی، آزادسازی منابع مالی بلوکه‌شده، لغو بخشی از تحریم‌ها و نحوه ثبت توافق در شورای امنیت سازمان ملل از جمله مهم‌ترین محور‌های تفاهم‌نامه محسوب می‌شود.

اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه، اعلام کرده است که متن کامل توافق در روز امضا منتشر خواهد شد و توافق نهایی پس از مذاکرات تکمیلی باید در قالب یک سازوکار حقوقی معتبر تثبیت شود.

با این حال، نحوه تضمین اجرای تعهدات طرفین همچنان یکی از مهم‌ترین دغدغه‌های موافقان و مخالفان توافق به شمار می‌رود.

تنگه هرمز؛ مهم‌ترین نقطه اختلاف و دستاورد

بخش مهمی از بحث‌های رسانه‌ای پیرامون توافق به موضوع تنگه هرمز مربوط می‌شود.

بر اساس برخی روایت‌های منتشرشده از روند مذاکرات، در روز‌های پایانی گفت‌و‌گو‌ها تغییراتی در متن تفاهم‌نامه ایجاد شده که نقش ایران و عمان در تعیین ترتیبات دریایی و خدمات کشتیرانی در تنگه هرمز را پررنگ‌تر کرده است.

موافقان این تغییرات را یکی از دستاورد‌های مهم مذاکرات می‌دانند و معتقدند می‌تواند جایگاه ایران را در یکی از مهم‌ترین گذرگاه‌های انرژی جهان تقویت کند.

در مقابل، منتقدان خواستار شفاف‌سازی بیشتر درباره جزئیات این بند‌ها و نحوه اجرای آن هستند.

پایان جنگ؛ آغاز رقابت بر سر تفسیر توافق

اگرچه اعلام توافق ایران و آمریکا با استقبال گسترده بین‌المللی و بخش مهمی از نیرو‌های سیاسی داخلی همراه شده است، اما آنچه اکنون بیش از هر چیز جلب توجه می‌کند، پایان اختلاف‌ها نیست؛ بلکه آغاز مرحله‌ای تازه از رقابت بر سر تفسیر توافق، نحوه اجرای آن و آینده روابط تهران و واشنگتن است.

حامیان توافق از فرصتی تاریخی برای خروج از بحران، کاهش فشار‌های اقتصادی و بازگشت ثبات سخن می‌گویند و مخالفان درباره تکرار تجربه‌های گذشته هشدار می‌دهند. در چنین شرایطی، موفقیت یا شکست این تفاهم‌نامه بیش از هر چیز به نحوه اجرای تعهدات، میزان پایبندی طرفین و سرنوشت مذاکرات نهایی وابسته خواهد بود، مسیری که به نظر می‌رسد تازه آغاز شده است.