از سوئیفت تا بلاک چین؛ تحریم به کیف پول رسید/ تتر چگونه شریان مالی ایران را ردیابی می‌کند؟

اقتصاد۲۴- شرکت تتر، صادرکننده بزرگ‌ترین ارز دیجیتال با قیمت ثابت در جهان، در تازه‌ترین گزارش رسمی خود از همکاری گسترده و مستقیم با وزارت خزانه‌داری ایالات متحده آمریکا برای مسدودسازی بیش از ۵۵۰ میلیون دلار از دارایی‌های رمزارزی مرتبط با جمهوری اسلامی ایران خبر داده است. بر اساس آمار‌های منتشرشده در این گزارش، اقدام اخیر بخشی از یک پروژه گسترده‌تر نظارتی است که طی آن تاکنون بیش از ۴.۹ میلیارد دلار از دارایی‌های دیجیتال موجود در آدرس‌ها و کیف‌پول‌های منسوب به نهاد‌ها و اشخاص تحت تحریم در ایران توسط این شرکت آمریکایی-بین‌المللی منجمد و از دسترس خارج شده است.

این رویداد بی‌سابقه در فضای رمزارزها، پرده از تغییر رفتار جدی بازیگران متمرکز بازار دیجیتال برداشته و نشان می‌دهد که رؤیای استفاده بی‌دردسر و ایمن از استیبل‌کوین‌ها برای دور زدن فشار‌های مالی بین‌المللی، با چالش‌های حقوقی و فنی بسیار جدی مواجه شده است.

اقدام اخیر شرکت تتر نشان می‌دهد که چطور بازار‌های به ظاهر غیررسمی و نوظهور مالی نیز زیر چتر نفوذ نهاد‌های تحریم‌کننده غربی قرار گرفته‌اند. دلار دیجیتال تتر که سال‌ها به عنوان یکی از ابزار‌های اصلی در تسهیل تجارت غیررسمی، انتقال سریع ارز و تسویه حساب‌های فرامرزی شناخته می‌شد، اکنون به ابزاری برای اعمال محدودیت‌های سخت‌گیرانه تبدیل شده است. انتشار این خبر موجی از نگرانی را در میان فعالان اقتصادی، معامله‌گران و تحلیلاگران بازار سرمایه ایجاد کرده است، زیرا حجم دارایی‌های بلوکه‌شده نشان‌دهنده آن است که دامنه ردیابی‌ها بسیار فراتر از چرخه‌های محدود بوده و شریان‌های مالی متعددی را در بر گرفته است.

کدگذاری‌های متمرکز در قلب فناوری غیرمتمرکز

برای درک چگونگی مسدودسازی این حجم عظیم از سرمایه، باید به ساختار فنی و ماهیت حقوقی ارز‌های دیجیتال متمرکز نگاهی دقیق انداخت. بسیاری از فعالان اقتصادی ناآشنا با مفاهیم پایه‌ای بلاک‌چین، بر این باور سنتی بودند که فضای ارز‌های دیجیتال به دلیل ماهیت رمزنگاری‌شده، کلاً غیرقابل‌ردیابی و غیرقابل‌انسداد است. اما واقعیت این است که ارز‌های با قیمت ثابت مانند تتر، کاملاً با این تصور عمومی تفاوت دارند.

شرکت تتر یک نهاد خصوصی و متمرکز است که توکن‌های خود را روی شبکه بلاک‌چین صادر می‌کند و در کد قرارداد‌های هوشمند این ارز، گزینه‌ای تحت عنوان لیست سیاه تعبیه شده است. این گزینه به شرکت امکان می‌دهد تا تنها با ارسال یک دستور رایانه‌ای، هر آدرس یا کیف‌پول مشخصی را در سراسر جهان برای همیشه مسدود و امکان هرگونه انتقال را از دارنده آن سلب کند.

ردیابی هوشمند در بلاک‌چین و ابزار‌های تحلیلی شفاف

فرآیند شناسایی این کیف‌پول‌ها بر خلاف رویه‌های سنتی بانکی، بر پایه تحلیل‌های هوشمند دفتر کل عمومی انجام می‌شود. دفتر کنترل دارایی‌های خارجی خزانه‌داری آمریکا با بهره‌گیری از شرکت‌های تخصصی تحلیل بلاک‌چین نظیر چین‌الیسیز، تمام تراکنش‌های ورودی و خروجی صرافی‌ها و کیف‌پول‌ها را زیر نظر می‌گیرد. فناوری‌های جدید تحلیل داده‌های آن‌چین به این نهاد‌ها اجازه می‌دهد تا مسیر حرکت پول‌ها را از مبدأ اولیه تا رسیدن به صرافی‌های بزرگ شناسایی کنند. هنگامی که یک آدرس دیجیتال با هویت‌های تحت تحریم ارتباط پیدا کند یا رفتار‌های مالی مشابه با الگو‌های دور زدن تحریم از خود نشان دهد، تمام شبکه‌های مرتبط با آن تحت نظر قرار گرفته و آدرس‌های نهایی به شرکت تتر اعلام می‌شوند تا در لیست سیاه قرار گیرند. ۵۵۰ میلیون دلار اخیر نیز حاصل همین فرایند ردیابی لایه‌به‌لایه بوده است.

فشار‌های کنگره و تغییر استراتژی در عالم دیجیتال

تحلیل و بررسی گزارش‌های منتشرشده در رسانه‌های معتبر حوزه فناوری و اقتصاد نظیر کوین‌دسک و کوین‌پوتیتو، علل اصلی این عقب‌نشینی و همکاری بی‌سابقه شرکت تتر با نهاد‌های دولتی آمریکا را روشن‌تر می‌سازد. در ماه‌های گذشته، فشار سیاسی شدیدی از سوی قانون‌گذاران آمریکایی و نمایندگان سنا بر مدیریت تتر وارد شده بود. سناتور‌های آمریکایی این شرکت را متهم می‌کردند که بستر مناسبی برای شکل‌گیری یک نظام بانکی سایه ایجاد کرده و به نهاد‌های تحت تحریم اجازه می‌دهد بدون نظارت‌های بین‌المللی به مبادلات دلاری بپردازند. آنها حتی تهدید کرده بودند که در صورت عدم همکاری کامل، مجوز‌ها و فعالیت‌های تجاری تتر را در سیستم مالی بین‌المللی با مخاطره روبه‌رو خواهند کرد.

بیشتر بخوانید: کوچ سرمایه از بورس به کریپتو؛ ورود با نقشه، نه از سر خستگی

در پاسخ به این فشار‌های سنگین، پائولو آردوینو، مدیرعامل تتر، رسماً اعلام کرد که استراتژی این شرکت به همکاری فعالانه و پیش‌دستانه با آژانس‌های امنیتی، دادگستری ایالات متحده و دفتر کنترل دارایی‌های خارجی تغییر یافته است. تتر برای اثبات شفافیت و حفظ موقعیت خود در بازار رقابتی ارز‌های دیجیتال، تصمیم گرفت کاملاً پیرو دستورات قضایی و تحریمی واشنگتن باشد. این تغییر استراتژی آشکارا نشان داد که صادرکنندگان بزرگ استیبل‌کوین‌ها، حفظ منافع خود در بازار جهانی و بقای ساختار شرکتی‌شان را بر حفظ گمنامی کاربران ارجح می‌دانند و حاضر نیستند به خاطر هیچ کشوری، تنبیهات سخت‌گیرانه ایالات متحده را به جان بخرند.

شکست محاسباتی در انتخاب ابزار‌های جایگزین

وقوع این حجم از توقیف دارایی، آسیب‌شناسی عمیقی را در خصوص سیاست‌گذاری‌های اقتصادی و روش‌های مقابله با محدودیت‌های تجاری پیش می‌کشد. در سال‌های اخیر، برخی از کارشناسان و تصمیم‌گیران حوزه تجارت خارجی، کریپتو و به‌ویژه تتر را به عنوان راهکاری طلایی و میان‌بری بی‌دردسر برای جایگزینی سیستم بانکی سنتی معرفی می‌کردند. آنها با اتکا به فرضیه دوری از سامانه سوئیفت، تصور می‌کردند که مبادلات دیجیتال از دید نهاد‌های نظارتی پنهان می‌ماند. اما رویداد‌های اخیر اثبات کرد که اتکا به تتر، دچار یک اشتباه محاسباتی در شناخت ماهیت دارایی‌های دیجیتال بوده است.

نخستین ایراد جدی در این تفکر، نادیده گرفتن متمرکز بودن تتر بود. تتر برخلاف پادشاه ارز‌های دیجیتال یعنی بیت‌کوین، فاقد شبکه تصمیم‌گیری غیرمتمرکز است. ذخایر دلاری پشتیبان تتر در بانک‌های تحت نظارت واشنگتن نگه‌داری می‌شود و این شرکت مجبور است تمام استاندارد‌های مربوط به مبارزه با پول‌شویی و اجرای مقررات تحریمی را رعایت کند. دومین چالش، شفافیت ذات بلاک‌چین است. تمام تراکنش‌ها در دفتر کل تتر برای همه به صورت عمومی قابل مشاهده است و هیچ جابه‌جایی مالی سنگینی نمی‌تواند از دید نرم‌افزار‌های تحلیلی پیشرفته پنهان بماند. بنابراین، استفاده از چنین ابزاری برای دادوستد‌های کلان، از همان ابتدا ریسک بالایی در پی داشت.

تنگنا در تجارت‌های موازی و هزینه‌های رو به افزایش

خروج ۴.۹ میلیارد دلار سرمایه از چرخه مالی به واسطه انجماد، به معنای وارد آمدن ضربه‌ای سنگین به شبکه‌های تجاری موازی و هزینه‌برتر شدن مبادلات فرامرزی است. وقتی آدرس‌های دیجیتال مسدود می‌شوند، نه‌تنها اصل سرمایه بلوکه می‌شود، بلکه زنجیره‌ای از تعهدات تجاری معوق باقی می‌ماند که صادرکنندگان و واردکنندگان را با مشکلات عمیق حقوقی و مالی مواجه می‌سازد. از سوی دیگر، این اتفاق موجب افزایش چشمگیر ریسک معامله با واسطه‌ها می‌شود، زیرا اکنون کمتر فعال اقتصادی تمایل دارد ریسک نگه‌داری یا انتقال حجم بالایی از تتر را برای صرافی‌ها و بنگاه‌های تجاری مرتبط بپذیرد.

تجربه نشان داده است که صرافی‌های غیررسمی و واسطه‌های مالی در چنین شرایطی کارمزد‌های خود را به شدت افزایش می‌دهند تا ریسک بالای مسدودسازی را پوشش دهند. این مسئله در نهایت هزینه تمام‌شده واردات کالا و نرخ ارز را در داخل کشور افزایش داده و فشار نهایی آن بر دوش مصرف‌کنندگان و سفره‌های مردم وارد می‌شود. به‌کارگیری راهکار‌های پرخطر و اتکا بر بستر‌های ناپایدار، به‌جای کاهش اثر تحریم‌ها، چالش‌های جدیدی را به معادلات اقتصادی اضافه کرده است.

لزوم تجدیدنظر در حکمرانی اقتصادی و ابزار‌های مالی

انسداد ۵۵۰ میلیون دلار دارایی ارزی در گام جدید تتر، زنگ خطری جدی برای مدیریت اقتصادی کشور است. داستان تتر و خزانه‌داری آمریکا اثبات کرد که در دنیای مدرن امروز، هیچ ابزار مالی متمرکزی خارج از دایره نظارت قدرت‌های بزرگ اقتصادی وجود ندارد. دلخوش کردن به راهکار‌های موقت، ابزار‌های غیرشفاف و میان‌بر‌های پرمخاطره دیجیتالی، بدون پشتوانه دیپلماتیک و اصلاح ساختاری روابط مالی، حاصلی جز از دست رفتن سرمایه‌های گران‌بهای تجاری ندارد.

حکمرانی اقتصادی کارآمد نیازمند واقع‌بینی، شفافیت و تلاش برای بازسازی روابط رسمی بانکی است. بازار ارز‌های دیجیتال اگرچه می‌تواند بستری برای نوآوری یا مبادلات خرد باشد، اما هرگز نمی‌تواند جایگزین تجارت شفاف، دیپلماسی فعال اقتصادی و الحاق به پیمان‌های مالی بین‌المللی شود. تا زمانی که ساختار‌های تجاری بر ریل‌های پایدار و استاندارد جهانی قرار نگیرند، ابزار‌های جایگزین نظیر استیبل‌کوین‌های متمرکز، همواره مانند شمشیر دو لبه‌ای عمل خواهند کرد که لبه تیز آن، سرمایه‌های ملی را در معرض تهدید و نابودی قرار می‌دهد.