روایت یک وعده پرحاشیه؛ از «رایگان جنگی» تا «رایگان دائمی» حملونقل عمومی در تهران
اقتصاد۲۴- رایگانسازی دائمی مترو و اتوبوس در تهران از یک تجربه محدود در شرایط جنگی آغاز شد، اما حالا برخی از اعضای شورای شهر سخن از دائمی شدن آن میگویند موضوعی که همزمان با نزدیک انتخابات شوراها و تغییر مدیریت شهری نمیتوان چندان آن را جدی گرفت.
در حالیکه نایب رئیس شورای شهر تهران از آغاز جلسات مقدماتی برای رایگان شدن دائمی حملونقل عمومی خبر داده، شهرداری نیز با اعلام موافقت مشروط، بررسی کارشناسی این طرح را در دستور کار قرار داده است. با این حال، منتقدان با اشاره به هزینههای سنگین نگهداری مترو، تجربههای محدود جهانی و نبود پشتوانه مالی شفاف، نسبت به اجرای آن هشدار میدهند؛ بهویژه در شرایطی که این موضوع در آستانه رقابتهای انتخاباتی شوراها برجسته شده است.
بحث رایگان شدن دائمی مترو و اتوبوس در تهران بار دیگر از دل شورای شهر بیرون آمده است.
پرویز سروری میگوید پس از تجربه رایگان شدن حملونقل عمومی در دوره شرایط جنگی، اکنون جلسات مقدماتی با مدیران شهرداری برای دائمی شدن این سیاست آغاز شده است.
او هدف این طرح را کاهش آلودگی هوا، کاهش استفاده از خودروهای شخصی و افزایش گرایش شهروندان به حملونقل عمومی عنوان کرده و گفته است بر اساس برخی برآوردها، رایگان شدن مترو و اتوبوس میتواند روزانه تا سه میلیون لیتر در مصرف بنزین صرفهجویی ایجاد کند.
سروری همچنین اعلام کرده این پیشنهاد از سوی او و تعدادی از اعضای شورا تدوین شده و برای بررسی به هیئت رئیسه ارائه خواهد شد.
به گفته او، با بخش قابل توجهی از اعضای شورا درباره این موضوع گفتوگو شده، هرچند رسیدن به اجماع نهایی همچنان قطعی نیست.
شهرداری: موافقت مشروط پس از بررسی کارشناسی
در سوی دیگر، شهرداری تهران نیز اصل طرح را رد نکرده، اما آن را منوط به بررسیهای اقتصادی و اجرایی دانسته است.
عبدالمطهر محمدخانی میگوید این ایده در سالهای گذشته نیز مطرح شده و اکنون دوباره در دستور بررسی قرار گرفته است.
به گفته او، شهرداری پس از انجام محاسبات مالی و حملونقلی، با اصل ایده موافقت مشروط دارد.
بیشتر بخوانید:مترو و اتوبوس کلا رایگان میشود؟
محمدخانی توضیح داده که دو سناریو برای اجرای طرح مطرح است: نخست، رایگان شدن برای همه شهروندان و دوم، محدود شدن آن به افرادی که عوارض شهری خود را پرداخت کردهاند.
او در عین حال تأکید کرده است که تصمیم نهایی باید در صحن شورا گرفته شود و شهرداری در صورت تأمین شرایط مالی و اجرایی، از رویکرد عدالتمحور این طرح حمایت خواهد کرد.
تجربه جنگی؛ استناد موافقان به یک دوره خاص
یکی از محورهای اصلی موافقان طرح، تجربه کوتاهمدت رایگان شدن حملونقل عمومی در دوره شرایط جنگی است. به گفته آنها، این تجربه نشان داده که حذف هزینه بلیت میتواند هم در کاهش ترافیک و هم در صرفهجویی مصرف سوخت مؤثر باشد.
در همین زمینه، به برخی گزارشها از وزارت نفت نیز اشاره میشود که بر اساس آن، رایگان شدن حملونقل عمومی در آن دوره موجب کاهش قابل توجه مصرف بنزین در تهران شده است. همین موضوع اکنون به یکی از استدلالهای اصلی موافقان برای تداوم این سیاست تبدیل شده است.
هشدارها درباره هزینه و نگهداری
در مقابل، منتقدان این طرح بر جنبههای مالی و اجرایی آن تأکید دارند.
مهرداد تقیزاده از جمله افرادی است که نسبت به تبعات این تصمیم هشدار داده است.
بیشتر بخوانید:متروباسها در صدر اولویتهای حملونقل تهران
او با اشاره به هزینههای بالای ساخت و نگهداری مترو میگوید حذف درآمد بلیت میتواند حتی تأمین حداقل هزینههای بهرهبرداری را با مشکل روبهرو کند.
تقیزاده در توضیح تجربه شخصی خود از وضعیت برخی ایستگاهها گفته است:
امروز مسیری را از میدان صنعت تا ایستگاه شهید صیاد شیرازی رفتم و برگشتم. برای نخستین بار در دو ایستگاه مختلف دیدم که پلهبرقیها کاملاً خراب بودند و مردم با زحمت از پلهها بالا و پایین میرفتند.
او معتقد است این وضعیت میتواند نشانهای از فشار مالی بر شبکه مترو باشد و هشدار داده که در صورت حذف درآمد بلیت، مشکلات نگهداری میتواند گستردهتر شود.
مترو بهعنوان پناهگاه؛ کارکردی وابسته به نظام هشدار
تقیزاده در بخش دیگری از اظهارات خود به موضوع استفاده از مترو در شرایط جنگی نیز پرداخته و گفته است که در بسیاری از کشورها، فضاهای زیرزمینی مترو در مواقع اضطراری قابلیت استفاده به عنوان پناهگاه را دارند. مترو وسیلهای است که هم روی زمین، هم زیر زمین و هم در مسیرهای مرتفع حرکت میکند، اما آن بخشهایی که در زیرزمین قرار دارند، بهویژه ایستگاهها و فضاهای زیرسطحی، در زمان جنگ میتوانند به عنوان پناهگاه مورد استفاده قرار بگیرند.
او با اشاره به تجربه جنگ ایران و عراق توضیح داده که در آن زمان، سازوکار هشدار عمومی از طریق آژیر خطر به مردم امکان واکنش میداد. در دوران جنگ ایران و عراق، وقتی احتمال بمباران مطرح میشد، آژیر خطر به صدا درمیآمد و مردم فرصت داشتند به پناهگاهها بروند.
به گفته او، در شرایط امروز به دلیل تغییر ماهیت جنگها و نبود سازوکار هشدار عمومی، عملاً کارکرد پناهگاهها نیز محدود شده است. در شرایط فعلی وقتی مردم صدای انفجار یا پدافند را میشنوند، دیگر فرصتی برای رفتن به پناهگاه باقی نمیماند.
تجربه جهانی؛ محدود و پرهزینه
تقیزاده همچنین تجربه رایگانسازی حملونقل عمومی در جهان را محدود و غیرسراسری توصیف کرده است.
«اگر بخواهیم دقیق بررسی کنیم، شاید در مجموع ۱۰ تا ۱۵ مورد تجربه در دنیا وجود داشته باشد که برخی از آنها هم بعداً متوقف شدهاند.»
او تأکید کرده که در اغلب موارد، این سیاست یا به دلیل کمبود منابع مالی ادامه پیدا نکرده یا اثرگذاری آن کمتر از انتظار بوده است. تأثیر رایگان شدن زمانی قابل توجه است که هزینه بلیت بالا باشد. اما وقتی قیمت بلیت پایین است، تغییر رفتاری چندانی ایجاد نمیشود.
نکنه قابل توجه این که این طرح در کمیسیون تخصصی شورا بررسی نشده است و در دستور کار ابن کمیسیون هم نبوده است.
از یکسو برخی از اعضای شورا و شهرداری بر بررسی امکان اجرای آن تأکید دارند و از سوی دیگر منتقدان نسبت به پایداری مالی، کیفیت خدمات و تجربههای ناموفق مشابه هشدار میدهند.
در این میان، برخی تحلیلگران شهری معتقدند مطرح شدن دوباره این طرح در آستانه انتخابات شوراها، آن را در معرض قضاوت سیاسی قرار داده؛ قضاوتی که نه فقط بر اساس جذابیت اجتماعی ایده، بلکه بر اساس امکان واقعی تأمین منابع و استمرار آن انجام خواهد شد.
پیشنهاد دهندگان باید پاسخ دهند که آیا تهران ظرفیت مالی و مدیریتی لازم برای حذف کامل بلیت حملونقل عمومی را دارد، یا این طرح نیز در نهایت در میان وعدههای پر سر و صدا، اما کمفرجام مدیریت شهری قرار خواهد گرفت.
