زخم جنگ بر خلیج فارس؛ چگونه درگیریها امنیت کشورهای عربی را از هم پاشید؟
اقتصاد۲۴- در حالی که توافقی در حال شکلگیری میان آمریکا و ایران است که از نگاه کشورهای عربی خلیج فارس آنها را در موقعیتی آسیبپذیر قرار میدهد، این کشورها در حال بازنگری در راهبردهای دفاعی، ساختارهای اقتصادی و مسیرهای تجاری خود هستند.
نیویورکتایمز در گزارشی نوشت: برای دههها، مردم کشورهای ثروتمند عربی حاشیه خلیج فارس جنگهای منطقه را از پشت صفحه تلویزیونهای خود تماشا میکردند. جنگ در یمن رخ میداد، در سوریه و غزه جریان داشت، اما به سراغ آنها نمیآمد.
این تصور با جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران فرو ریخت. این جنگ احساس امنیت این کشورها را دگرگون کرد، به اقتصادهای متکی به انرژی آنها آسیب زد و آنها را واداشت تا در راهبردهای دفاعی خود تجدیدنظر کنند. پایگاههای نظامی آمریکا که در خاک این کشورها قرار دارند، بهجای آنکه سپری حفاظتی باشند، آنها را به هدف هزاران موشک و پهپاد ایرانی تبدیل کردند.
هرچند در حال حاضر به نظر میرسد درگیریها پایان یافته باشد، اما بسیاری در کشورهای خلیج فارس نگراناند که توافق در حال شکلگیری میان آمریکا و ایران تأثیر چندانی در کاهش تهدید ایران برای آنها نداشته باشد.
در نشانهای از درک این نگرانیها، مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا، این هفته با چندین رهبر عرب منطقه دیدار کرد تا به آنها اطمینان خاطر دهد. او روز چهارشنبه در کویت به خبرنگاران گفت: ایالات متحده هیچ اقدامی نخواهد کرد که امنیت متحدانش را تضعیف کند.
زخمهای عمیق جنگ
با این حال، جنگ آسیبپذیریهای کشورهای خلیج فارس را آشکار کرد و آنها را برای همیشه تغییر داد. بسیاری اکنون مصمم هستند توان سختافزاری خود را افزایش دهند و هزینههای بیشتری برای تجهیزات نظامی و دفاعی صرف کنند. این رویکرد جدید، تغییر محسوسی نسبت به فضای خوشبینی و پروژههای عظیم توسعهای است که در دهه گذشته چهره منطقه را شکل داده بود.
خالد الجابر، مدیر اجرایی شورای خاورمیانه در امور جهانی در قطر، میگوید: این جنگ زخمی عمیق بر جا گذاشته است. ترمیم آن زمان بسیار زیادی خواهد برد.
صحنههایی که طی ماههای اخیر در شهرهایی مانند دبی و دوحه دیده شد، از انفجارهای گسترده گرفته تا برجهای لوکس نیمهسوخته ـتا پیش از این برای بیشتر ساکنان منطقه غیرقابل تصور بود.
اگرچه کشورهای خلیج فارس توانستند بخش عمده حملات موشکی و پهپادی ایران را رهگیری کنند، اما بیش از ۳۰ نفر کشته و دهها نفر زخمی شدند.
سبقهای خطرناک برای کشورهای خلیج فارس
محمد بحرون، رئیس مرکز پژوهشی «بحوث» در دبی، معتقد است این جنگ سابقهای خطرناک در منطقه ایجاد کرده است. به گفته او، اقدامات آمریکا، اسرائیل و ایران نوعی نگرش سادهانگارانه نسبت به استفاده از زور عریان به وجود آورده است.
او میگوید: «آتشبسها بارها بهراحتی نقض شدند، بدون آنکه کسی حتی تعجب کند.»
به نظر میرسد جنگ، بهجای آنکه کشورهای خلیج فارس را متحد کند، اختلافات میان آنها را بیشتر کرده است؛ زیرا هر کشور مسیر متفاوتی را در قبال ایران در پیش گرفته است.
بیشتر بخوانید:الزامات اقتصاد پساجنگ؛ از اصلاح نظام پولی تا مدیریت منابع آب/ کلید بازپروری اقتصاد ایران
امارات متحده عربی بیش از پیش بر اتحادهای خود با آمریکا و اسرائیل تکیه کرده است. قطر نقش میانجی اصلی را در تلاشها برای دستیابی به توافق میان آمریکا و ایران ایفا میکند. عربستان سعودی هم سعی کرده گزینههای خود را باز نگه دارد؛ از یک سو بر تصمیمات دولت ترامپ تأثیر بگذارد و از سوی دیگر ارتباط خود با مقامهای ایرانی را حفظ کند.
در این میان، عمان نیز با ورود به مذاکراتی با ایران درباره احتمال دریافت هزینه خدمات از کشتیها در تنگه هرمز، خشم ترامپ را برانگیخته است.
یکی از مهمترین پیامدهای جنگ، بسته شدن عملی تنگه هرمز توسط ایران بود. اکنون این نگرانی وجود دارد که ایران در آینده بار دیگر این مسیر حیاتی را مسدود کند. به همین دلیل، کشورهای خلیج فارس در حال بازنگری در شیوه انتقال نفت، مواد غذایی و سایر کالاها به داخل و خارج از مرزهای خود هستند.
بحران در هرمز
دولت امارات راهبردی را دنبال میکند که آن را «وابستگی صفر به هرمز» مینامد. این کشور در حال توسعه بنادر خود در خارج از تنگه، و همچنین ساخت خطوط لوله نفت و شبکههای ریلی جدید است. از سوی دیگر، عمان که بنادرش در دریای عرب و صدها کیلومتر دورتر از تنگه هرمز قرار دارد، به یک مرکز مهم لجستیکی برای همسایگانش تبدیل شده و کالاها را از طریق مسیرهای زمینی به آنها منتقل میکند.
اما پرسش اصلی که بر تمامی این تحولات سایه انداخته این است که آیا واقعا جنگ پایان یافته است؟ خالد الجابر میگوید: «ما وحشت داریم که این جنگ به یک درگیری طولانی و مداوم تبدیل شود.»
رهبران کشورهای خلیج فارس در اظهارات عمومی خود از توافق پایان جنگ استقبال کردهاند، زیرا ادامه درگیری برای اقتصاد و امنیت آنها بسیار پرهزینه بود.
در نشست گروه هفت که هفته گذشته در فرانسه برگزار شد، محمد بن زاید، رئیس امارات، از ترامپ تشکر کرد و گفت: از حمایت و تعهد شما نسبت به دوستانتان سپاسگزاریم. این موضوع برای ما اهمیت زیادی دارد و شما نشان دادید متحد واقعی چه کسی است.
اما به گفته تحلیلگران، در پشت صحنه بسیاری از مقامهای کشورهای خلیج فارس از متحدان دیرینه خود، بهویژه آمریکا، احساس ناامیدی و نارضایتی دارند.
در توافق اولیه میان آمریکا و ایران، تقریبا هیچ اشارهای به نگرانیهای کشورهای خلیج فارس نشده است؛ نگرانیهایی مانند زرادخانه موشکی و پهپادی ایران یا حمایت تهران از گروههای شبهنظامی در منطقه.
علاوه بر این، دولت ترامپ روز دوشنبه به طور موقت تحریمهای نفتی ایران را تعلیق کرد؛ اقدامی که میتواند به اقتصاد ایران کمک قابل توجهی کند.
عبدالرحمن الراشد، نویسنده سعودی نزدیک به محافل حاکم در عربستان، در مقالهای در روزنامه الشرق الاوسط نوشت که توافق آمریکا و ایران «به بازسازی جایگاه تهران بهعنوان یک قدرت منطقهای منجر میشود.»
مقامهای آمریکایی همچنین پیشنهاد دادهاند که کشورهای خلیج فارس در تامین یک صندوق ۳۰۰ میلیارد دلاری برای بازسازی ایران مشارکت کنند؛ پیشنهادی که در منطقه با استقبال سردی روبهرو شده است.
خالد الجابر میگوید بسیاری در منطقه احساس میکنند دولت ترامپ به کشورهای خلیج فارس «مثل یک دستگاه خودپرداز» نگاه میکند و این مسئله باعث نارضایتی گسترده شده است.
سفر مارکو روبیو به امارات، کویت و بحرین نیز همین تنشها را برجسته کرد؛ هرچند او تلاش داشت نشان دهد واشنگتن دیدگاههای کشورهای منطقه را جدی میگیرد.
روبیو تأکید کرد: «ما خواهان توافق هستیم، اما نه به هر قیمتی.» او روز پنجشنبه پس از دیدار با وزیران خارجه کشورهای خلیج فارس در بحرین گفت که آنها نگرانیهای بسیار مشخص و ملموسی را با آمریکا در میان گذاشتهاند و واشنگتن متعهد شده است که دولتهای منطقه در تمام مراحل مذاکرات با ایران در جریان امور قرار گیرند.
روبیو همچنین گفت که در این دیدارها موضوع مشارکت کشورهای خلیج فارس در صندوق ۳۰۰ میلیارد دلاری بازسازی ایران را مطرح نکرده است. به گفته او، مقامهای عرب بیشتر بر این نکته تأکید داشتند که خود کشورهای منطقه نیز برای بازسازی خسارتهای واردشده به منابع مالی نیاز دارند.
عبداللطیف الزیانی، وزیر خارجه بحرین، نیز در دیدار با روبیو گفت که کشورهای منطقه از پایان درگیریها استقبال میکنند؛ درگیریهایی که به گفته او «پس از چالشهای بسیار سنگینی که با آن روبهرو بودیم» به پایان رسیدهاند.
