قطع برق در مزارع؛ ناترازی برق تولید محصولات کشاورزی را تهدید میکند؟
اقتصاد۲۴- قطعی برق چاههای کشاورزی از روزانه پنج ساعت، به شش ساعت افزایش یافته و به یکی از مهمترین دغدغههای بخش کشاورزی تبدیل شده است. این خاموشیها فقط به توقف چندساعته آبیاری محدود نمیشود، بلکه به گفته فعالان این بخش، علاوه بر خسارت به تجهیزات و تأسیسات کشاورزی، میتواند تولید محصولات را تا ۳۰ درصد کاهش دهد. این کاهش تولید در شرایطی رخ داده که بازار مواد غذایی هماکنون با تورم بیسابقه همراه است؛ بنابراین افت تولید داخلی میتواند فاصله میان عرضه و تقاضا را بیشتر کند و روند افزایشی قیمتها را در پیش داشته باشد. در نهایت چرخهای از کاهش تولید و افزایش هزینهها و رشد قیمت مواد غذایی و فشار بیشتر بر معیشت خانوادهها را رقم میزند. از سوی دیگر محدودیت منابع ارزی، افزایش هزینههای حملونقل و دشواری واردات، امکان جبران کاهش تولید از طریق واردات را نیز با چالش جدی مواجه میکند و در نهایت بسیاری از کارشناسان این تداوم قطعی برق در بخش کشاورزی را صرفا یک مسله انرژی نمیدانند، بلکه آن را موضوعی مرتبط با امنیت غذایی ارزیابی میکنند.
ناترازی برق در سفره مردم!
ناترازی برق به سفره مردم رسید و حالا کشاورزان خبر میدهند برق موتور آب چاههای کشاورزی ساعتها قطع میشود و آبیاری و نگهداری محصولات کشاورزی را با چالش جدی مواجه کرده است.
پیمان عالمی، رئیس اتاق اصناف کشاورزی، توضیح داده خاموشی چاههای کشاورزی که پیشتر روزانه پنج ساعت بود، به شش ساعت رسیده است و در مدیریت ناترازی برق، بخش کشاورزی در اولویت خاموشی قرار گرفته و این مسئله در کنار مشکلات تأمین سوخت، فشار مضاعفی بر تولیدکنندگان وارد کرده است و برآوردها نشان میدهد ادامه این شرایط میتواند میزان تولید محصولات کشاورزی را تا حدود ۳۰ درصد کاهش دهد؛ رقمی که در صورت تحقق، علاوه بر زیان کشاورزان، بر بازار مواد غذایی کشور نیز اثرگذار خواهد بود.
بر اساس آمار وزارت نیرو، در حال حاضر حدود ۲۴۰ هزار حلقه چاه برقی کشاورزی در کشور فعال است که سالانه حدود ۳۰ میلیارد مترمکعب آب، معادل ۸۰ درصد کل برداشت آب از منابع زیرزمینی از طریق این چاهها تأمین میشود و به منظور کاهش سوختهای فسیلی و افزایش بهرهوری بسیاری از این چاههای کشاورزی به برق مجهز شود. این اتفاق زمانی رخ داده که گزارشهای رسمی نشان میدهد قیمت کالاهای اساسی طی ماههای اخیر رشد قابل توجهی داشته و بسیاری از اقلام خوراکی تورم سهرقمی را تجربه کردهاند و بر اساس گزارش مرکز آمار ایران، شاخص قیمت مصرفکننده در خردادماه ۱۴۰۵ روند صعودی داشته و نرخ تورم سالانه به حدود ۶۲ درصد و تورم نقطه به نقطه به حدود ۸۸.۶ درصد رسیده است. با این حال وضعیت خوراکیها و آشامیدنیها نگرانکنندهتر است و نرخ تورم سالانه این گروه به ۹۰.۷ درصد و تورم نقطه به نقطه آن به ۱۳۴.۶ درصد رسیده است و در میان کالاهای خوراکی، گروه روغنها و چربیها بیشترین افزایش قیمت را تجربه کردند و نرخ تورم سالانه این گروه به ۱۴۳.۱ درصد رسیده و تورم نقطه به نقطه آن نیز حدود ۲۷۸.۴ درصد گزارش شده است؛ موضوعی که نشان میدهد خانوارها چه میزانی از فشار تورم را تحمل میکنند. علاوه بر این، برخی ممکن است واردات را به عنوان راهکاری برای کاهش تولید داخلی مطرح کنند، اما کارشناسان این گزینه را نیز با موانع جدی روبهرو میدانند و معتقدند با افزایش هزینههای حملونقل و با توجه به وضعیت اقتصاد جنگی، این گزینه بهشدت پرهزینه و دشوار خواهد بود. به همین دلیل بسیاری از کارشناسان تأکید میکنند در شرایط فعلی، حفظ تولید داخلی و کاهش فشار بر بخش کشاورزی راهکاری مطمئن در برابر امنیت غذایی است. مدیریت ناترازی برق موضوعی ضروری است که نباید به گونهای باشد که تولید محصولات اساسی و امنیت غذایی کشور را مختل کند و فشاری برای افزایش قیمت کالاهای اساسی در ماههای آینده باشد.
خاموشیها، ظرفیت تولید را به نصف رساند
علی قلی ایمانی، رئیس بنیاد ملی توانمندسازی گندمکاران ایران در این باره به «شرق» توضیح میدهد: قطع برنامهریزیشده برق چاههای کشاورزی در بسیاری از استانهای کشور، به یکی از چالشهای جدی تبدیل شده و در برخی مناطق، برق چاهها از ساعت ۱۱ صبح تا نزدیک به پنج بعدازظهر قطع میشود و پس از آن نیز حدود دو ساعت دیگر به دلیل محدودیتهای شبکه، امکان بهرهبرداری وجود ندارد. علاوه بر این، پس از وصلشدن برق، راهاندازی مجدد تجهیزات و بازگشت سیستم آبیاری به مدار عملیاتی حدود نیمساعت طول میکشد و در نتیجه کشاورزان به طور متوسط، روزانه نزدیک به هشت ساعت امکان استفاده از چاههای کشاورزی را از دست میدهند؛ یعنی تقریبا یکسوم شبانهروز. او ادامه میدهد:
بیشتر بخوانید:قطع برق چه هزینهای روی دست مردم گذاشت؟ / از سوختن لوازم خانگی تا ابهام در پرداخت خسارت
در فصل تابستان نیاز آبی محصولات به اوج خود میرسد و این میزان محدودیت میتواند مستقیما بر عملکرد مزارع و باغها اثر بگذارد. محصولاتی مانند برنج و سویا و پنبه و بسیاری از محصولات باغی در این فصل وابستگی بالایی به آبیاری منظم دارند و هرگونه وقفه در تأمین آب، موجب کاهش رشد، افت عملکرد و در برخی موارد آسیب زیاد به محصول میشود. حتی از نظر کشاورزان اگر امکان آبیاری از ۲۴ ساعت به حدود ۱۶ ساعت کاهش پیدا کند، ظرفیت تولید نیز میتواند به طور قابل توجهی کاهش یابد. هرچند میزان افت محصول به نوع کشت و شرایط اقلیمی بستگی دارد، پس درنتیجه تداوم این وضعیت میتواند کاهش محسوسی در تولید برخی محصولات به همراه داشته باشد.
او در ادامه با اشاره به وابستگی چاههای کشاورزی به برق میگوید: طی سالهای گذشته، سیاستهای دولتی، کشاورزان را به جایگزینی موتورهای دیزلی یا پمپهای برق کشانده است تا مصرف سوختهای فسیلی کاهش یابد و به همین دلیل بسیاری از کشاورزان تجهیزات دیزلی خود را کنار گذاشتهاند و اکنون در زمان قطعی برق، عملا جایگزین مناسبی برای تأمین آب ندارند. پیامد این شرایط فقط محدود به درآمد کشاورزان نیست، بلکه میتواند امنیت غذایی کشور را تحت تأثیر قرار دهد و کاهش تولید داخلی به معنای افزایش نیاز واردات محصولات اساسی است؛ درحالی که واردات هم همواره با ریسکهایی مثل نوسانات قیمت جهانی و حملونقل و محدودیت تجاری همراه است و بنابراین هر میزان کاهش در تولید داخلی، وابستگی کشور به بازارهای خارجی را افزایش میدهد. در نهایت اگر قطعی برق در دورههای حساس آبیاری ادامه پیدا کند، به کاهش تولید برخی محصولات کشاورزی و افزایش هزینههای تولید و کاهش درآمد کشاورزان و در نهایت افزایش وابستگی به واردات منجر میشود.
چالش شالیکاران با قطع برق
در ادامه، مهدی جعفریان، مدیر انجمن تولیدکنندگان برنج شعبه مازندران به «شرق» توضیح میدهد: ما به طور مستقیم با کشاورزان در ارتباط هستیم و آثار قطعی برق را از نزدیک مشاهده میکنیم و یکی از مهمترین مشکلات این است که شالی پس از برداشت، ماندگاری بسیار محدودی دارد و این محصول به دلیل رطوبت بالای حدود ۲۰ تا ۲۲ درصد، باید در کوتاهترین زمان ممکن وارد دستگاههای خشککن شود؛ به عبارتی در غیر این صورت کیفیت آن بهسرعت کاهش مییابد و حتی ممکن است به طور کامل از بین برود. در شرایط عادی نیز امکان نگهداری شالی در کارخانه بیش از حدود یک روز وجود ندارد. در نتیجه هرگونه توقف در فرایند خشککردن باعث انباشت محصول در کارخانه میشود. اگر این حجم از شالی بهموقع وارد خشککنها نشود و به دلیل رطبوبت بالا دچار فساد شود، خسارت سنگینی هم به کشاورزان و هم به کارخانه وارد میکند. از آنجا که برنج یکی از محصولات راهبردی و اساسی کشور است، مسئله قطعی برق تأثیر گستردهای روی این محصول دارد، به دلیل اینکه فعالیت خشککنها وابستگی مستقیمی به برق دارد و هرچند انرژی حرارتی دستگاهها از طریق گاز تأمین میشود، اما تجهیزات و فنها و سامانههای کنترل، بدون برق قادر به فعالیت نیستند. برای کارخانهای با ظرفیت حدود ۵۰ هزار تن، خاموشی روزانه چندساعته میتواند خسارت قابل توجهی ایجاد کند و توقف خطوط تولید و انباشت شالی احتمال افزایش فساد محصول و کاهش ظرفیت پذیرش کشاورزان و در نهایت زیان مالی سنگین، از پیامدهای مستقیم این وضعیت است.
این نگرانیها بارها از طریق جلسات با مسئولان شهرستان و استانیها مطرح شده است، اگرچه وعده داده شده خاموشیها تا حد امکان کاهش یابد، هیچ تضمین اجرائی برای تأمین پایدار برق در زمان اوج مصرف وجود ندارد. به دلیل این شرایط، بسیاری از واحدهای فراوری ناچار شدهاند ظرفیت فعالیت خود را کاهش دهند و در مورد این کارخانه تصمیم گرفته شده بهجای استفاده از حداکثر ظرفیت، فقط با حدود ۵۰ درصد ظرفیت فعالیت کند و به معنای کاهش خرید محصولات کشاورزی و کاهش بهرهوری کارخانه و کاهش میزان برنج فراوریشده در فصل برداشت خواهد بود. به عبارتی، کل زنجیره تولید محصولات باغداران از مزرعه تا کارخانه را تحت تأثیر قرار میدهد.
در نهایت این محدودیتهای شکلگرفته ناشی از ناترازی تولید و مصرف انرژی در کشور است و مدیریت شبکه برق برای جلوگیری از خاموشیهای گسترده، تصمیم به اعمال این محدودیتها گرفته است. با این حال، کارشناسان معتقدند بخش کشاورزی به دلیل نقش مستقیم در تأمین امنیت مواد غذایی، نیازمند سیاستهای حمایتی، از جمله زمانبندی مناسبتر خاموشیها و تأمین برق پایدار برای چاههای کشاورزی است.
