آلودگی نفتی در قشم و هنگام؛ مقصر کیست و چه کسی خسارت را جبران میکند؟
اقتصاد۲۴- آلودگی نفتی از روز دوشنبه وارد آبهای ساحل جزیره قشم در استان هرمزگان شد، لکههای نفتی که از سواحل عمان به سوی سواحل کشورمان در حرکت بود و پاکسازی آن سه روز طول کشید. شاید هنوز هم آلودگی در برخی سواحل موجود باشد و کامل از بین نرفته باشد.
بنا به اظهارات اسماعیل مکیزاده، معاون دریایی ادارهکل بنادر و دریانوردی هرمزگان، عملیات میدانی از صبح روز سهشنبه ۲۰ مرداد پس از برگزاری نشست هماهنگی با بخشدار و شهردار بخش شهاب و تشریح دستورالعملهای فنی پاکسازی، وارد مرحله اجرایی شد و تجهیزات لازم از جمله بستههای پد جاذب برای تسریع در روند عملیات در اختیار تیمهای عملیاتی قرار گرفت. اما آنچه در این میان از اهمیت بالایی برخوردار بود، منشا آلودگی بود.
به گفته مقامات وزارت امور خارجه، منشا این آلودگی، یک کشتی فلهبر خارجی است. اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه در پیامی اعلام کرد که بر اساس شواهد اولیه، آلودگی به سمت ساحل آمده و در سه نقطه و بخشهایی از سطح دریا مشاهده شده است. او این حادثه را نمونهای از آلودگیهای «چند دهه گذشته» دانست که به مناطق ساحلی ایران «خسارتهای تریلیون دلاری» وارد کرده است.
تصاویر و ویدیوهای منتشر شده از لکهها و پسماندهای تیرهرنگ در آب و نوار ساحلی قشم حکایت دارد و گزارشهای محلی و رسمی نشان میدهد که آلودگی از سواحل جنوبی جزیره به مناطق دیگری از جمله شیبدراز و جنگلهای حرا در روستای نقاشه نیز گسترش یافته است.
او گفت: «چه کسی مسوول جبران این خسارات و آسیبهاست؛ کشورهای مصرفکننده انرژی ارزان صادراتی منطقه، شرکتهای بیمه کشتیرانی یا طرفهای متجاوز و شرکای آنها.»
سخنگوی وزارت امور خارجه ایران همچنین تاکید کرد که ایران به عنوان کشوری برخوردار از سواحل گسترده در خلیجفارس و دریای عمان نمیتواند نسبت به وضعیت زیستمحیطی این منطقه بیتفاوت بماند و گفت: «ترمیم زیستبوم دریایی تنگه هرمز، خلیجفارس و دریای عمان و جلوگیری از تشدید آلودگی آنها باید بخشی از ترتیبات مدیریت آتی تنگه هرمز باشد و همه طرفهای منتفع از کشتیرانی تجاری در این آبراه، در قبال ترمیم آسیبهای زیستمحیطی مسوولیت قانونی و اخلاقی دارند.»
چه کسی مسوول جبران خسارات وارده است؟
شینا انصاری، رییس سازمان حفاظت محیطزیست، اما آلودگی نفتی سواحل جنوبی قشم را از پیامدهای آشکار حملات نظامی دانست که بر زیستبوم دریایی تحمیل شده است.
انصاری در صفحه شخصی خود در شبکه ایکس درباره آلودگی نفتی سواحل جنوبی قشم نوشت: «آلودگی نفتی در سواحل جنوبی قشم و جزیره هنگام، بخشی از پیامدهای آشکار تجاوزات نظامی است که بر زیستبوم ساحلی و دریایی کشور ما تحمیل شده است. عملیات پاکسازی توسط همکاران ما با مشارکت دستگاههای اجرایی و جوامع محلی در حال انجام است و تاکنون بخشی از نوار ساحلی سوزا پاکسازی شده است. آلودگی نفتی سواحل جنوب قشم تنها یک نمونه از آلودگیهای گستردهای است که طی چند دهه گذشته زیستبوم دریایی منطقه را تخریب کرده است. چه کسی مسوول جبران خسارات وارده است؟ آیا کشورهای مصرفکننده انرژی صادراتی از منطقه ما یا طرفهای مجاور این منطقه را جولانگاه عملیات نظامی کردهاند؟»
کاظم غریبآبادی، معاون امور حقوقی و بینالمللی وزارت امور خارجه نیز در خصوص نشت لکههای نفتی در خلیجفارس و ساحل قشم در شبکه ایکس نوشت: «آلودگی نفتی سواحل جزیره قشم، ناشی از آثار حمله نظامی خارجی در منطقه است. این قبیل خسارات وارده بر محیطزیست سواحل ایرانی خلیجفارس، ضرورت تعریف و اعمال سازوکار مدیریت تنگه هرمز توسط ایران به عنوان کشور ساحلی را بیش از پیش برجسته میکند.».
بیشتر بخوانید:فاجعه نفتی در قشم و هنگام؛ ۹۰ هزار مترمربع از دریا آلوده شد
اما آنچه بعد از انتشار خبر آلودگی نفتی در سواحل هرمزگان در این استان انجام شد، تنها اظهارنظر نبود. عبدالرزاق نریمانی، دادستان عمومی و انقلاب قشم پس از انتشار تصاویر و ویدیوهایی از آلودگی، دستور ویژهای برای شناسایی منشا آلودگی، مهار، جمعآوری و پاکسازی نوار ساحلی صادر کرده است. او از ادارهکل بنادر و دریانوردی هرمزگان، اداره بنادر و دریانوردی قشم و دیگر دستگاههای مسوول خواست تا ضمن نمونهبرداری و مستندسازی مناطق آلوده، گستره آلودگی و منشا احتمالی نشت یا تخلیه مواد نفتی را بررسی کنند.
شهرداریها و دهیاریهای قشم نیز موظف شدهاند تا ماشینآلات، نیروی انسانی و امکانات مورد نیاز عملیات پاکسازی را در اختیار گروههای مسوول قرار دهند.
۳۲هزار مترمربع از سواحل قشم آلوده شده
حبیب مسیحیتازیانی، مدیرکل حفاظت محیط زیست هرمزگان از رصد آلودگی نفتی در ۳۲هزار مترمربع از سواحل قشم خبر داد و گفت: «در دریا محدودهای به وسعت حدود ۹۰هزار مترمربع آلوده شده است.» او همچنین با اشاره به عملیات مهار این آلودگی گفت: «آلودگی نفتی دریایی و ساحلی در برخی نقاط جزیره قشم مدیریت شده، با تلاش نیروهای حاضر در منطقه، آلودگیهای مشاهده شده در جنوب جزیره قشم تا غروب روز چهارشنبه تقریبا بهطور کامل جمعآوری شد و بخش قابل توجهی از سواحل آلوده پاکسازی شده است.»
معاون محیطزیست دریایی و تالابهای سازمان حفاظت محیط زیست نیز ضمن تایید آمار اعلام شده از سوی مسیحی، از آلودگی نفتی ۳.۲ هکتاری سواحل قشم خبر داد.
احمدرضا لاهیجانزاده با اشاره به بررسیهای میدانی و گشتهای دریایی و ساحلی کارشناسان محیط زیست اظهار کرد: «آلودگی نفتی در جنوب جزیره قشم، سواحل سوزا، شیبدراز، نقاشه، محدوده جنگلهای حرای دستکاشت جنوب جزیره، سواحل شمالشرقی جزیره هنگام و بخشهایی از آبهای ساحلی حدفاصل قشم و هنگام مشاهده شده است.»
به گفته او، برآوردهای اولیه نشان میدهد حدود ۳.۲ هکتار از سواحل درگیر آلودگی شده و وسعت آلودگی در آبهای ساحلی نیز حدود ۹ هکتار برآورد میشود. بررسیهای میدانی و گشتهای دریایی نشان میدهد منشا آلودگی دریایی بوده و جریانهای دریایی و بادهای موسمی در انتقال آن به سمت خط ساحلی موثر بودهاند.
عمق نفوذ آلودگی در بخشهایی از ساحل بهطور متوسط حدود ۱۰ سانتیمتر و در برخی مناطق کمعمق دریایی تا حدود ۳۰ سانتیمتر برآورد شده است. وی با اشاره به مشاهده تاربالهای متعدد در سواحل شمالشرقی جزیره هنگام و مسیر دریایی بین قشم و هنگام گفت: «این موضوع احتمال گسترش آلودگی به محدودههای فراتر از مناطق شناسایی شده اولیه را مطرح میکند و به همین دلیل پایش مستمر و گسترده منطقه همچنان در دستور کار کارشناسان قرار دارد.»
لاهیجانزاده، ساحل شیبدراز را یکی از نقاط حساس منطقه عنوان کرد و گفت: «این ساحل از زیستگاهها و سایتهای مهم تخمگذاری لاکپشتهای دریایی است و به همین دلیل حفاظت از آن در جریان عملیات پاکسازی از اهمیت ویژهای برخوردار است.»
وی همچنین درباره وضعیت ساحل نقاشه اظهار کرد: «در این منطقه لکههای قیری و قیروارهای به صورت پراکنده مشاهده شده که نشاندهنده رسوب ترکیبات سنگین نفتی روی بستر شنی و ماسهای است. در بخشهایی از سواحل جزیره هنگام نیز آلودگی هم در آب و هم در ساحل مشاهده شده و بررسی وضعیت سایر مناطق همچنان ادامه دارد.»
عملیات پاکسازی ساحلی با حضور جوامع محلی، نیروهای مردمی، صیادان و سازمانهای مردمنهاد محیطزیستی انجام شد. لاهیجانزاده اعلام کرد: این گروهها با حضور میدانی در سواحل و مشارکت در جمعآوری مواد نفتی و پاکسازی مناطق آلوده، کمک قابل توجهی به سرعت بخشیدن به عملیات کردهاند. در جریان عملیات پاکسازی، از مواد پخشکننده (دیسپرسنت) نسبت به کنترل و کاهش تراکم آلودگی نفتی اقدام شد. در همین ارتباط برای جلوگیری از گسترش آلودگی نفتی به تاسیسات آب شیرینکن و مزارع پرورش ماهی، بومهای حائل در این مناطق نصب و اقدامات حفاظتی و پیشگیرانه صورت گرفت.
جنگلهای حرا نفتی شد
آنچه در حادثه نشت لکه نفتی تحت تاثیر قرار میگیرد، کل اکوسیستم جنوب و آبهای استان هرمزگان است. جنگلهای حرا که از مهمترین زیستبومهای ساحلی قشم و محل زیست و تکثیر گونههای مختلف آبزی و پرندگان محسوب میشود نیز از این حادثه تاثیر گرفته و طبق ویدیوها و عکسهایی که از استان هرمزگان و جنگل حرا دیده میشود، آلودگی نفتی به این زیستبوم ساحلی نیز رسیده است. همزمان با آلودگی سواحل قشم، نشت نفت از نفتکش «کارولین بزنگی» نیز به سواحل عمان رسیده است.
مقامهای عمان در ۱۹ مرداد (۱۰ آگوست)، وسعت لکه نفتی را حدود ۳۹۰ کیلومتر مربع اعلام کردند، اما تصاویر ماهوارهای بررسی شده توسط رویترز در ۲۱ مرداد (۱۲ آگوست) از گسترش لکه به بیش از ۲ هزار کیلومتر مربع حکایت داشت. منطقه حفاظت شده دریایی حلانیات و سواحل نزدیک راس مدرکه و جزیره مصیره در معرض خطر قرار دارند.
این نفتکش پیش از رسیدن به آبهای عمان، در هشتم ژوئن در نزدیکی سواحل یمن دچار حادثه شد؛ منابع دریایی از احتمال وقوع انفجار خبر دادهاند، اما علت حادثه و احتمال حمله همچنان مشخص نیست و تاکنون هیچ طرفی مسوولیت آن را نپذیرفته است. سازمان بینالمللی دریانوردی نیز وضعیت کشتی و آلودگی را زیرنظر دارد.
از سوی دیگر، به ادعای سایت تانکر ترکرز به نظر میرسد آلودگی جزیره قشم ناشی از حمله به کشتی فلهبر «مینویان پایونیر» (Minoan Pioneer) در آبهای عمان در ۱۲ مرداد (۳ آگوست) باشد. کشتیای که پیشتر در نزدیکی تنگه هرمز هدف قرار گرفته بود. تانکر ترکرز گفته است مواد نفتی نشت کرده از این کشتی پس از عبور از تنگه هرمز، به سمت آبهای ایران حرکت کرده و به سواحل جنوبی قشم رسیدهاند.
«مینوان پایونیر» روز ۱۲ مرداد ۱۴۰۵ در حدود ۲۰ مایل دریایی شمالشرقی «خصب» در استان مسندم عمان هدف یک پرتابه قرار گرفت. این کشتی فلهبر با پرچم لیبریا و مدیریت یک شرکت یونانی، پس از اصابت دچار آتشسوزی و خاموشی کامل موتورخانه شد. یکی از خدمه آن نیز مفقود شده است.
تانکر ترکرز این حمله را به ایران نسبت داده و برخی شرکتهای امنیت دریایی نیز گفتهاند حملات پیشین در این محدوده از سوی نیروهای ایرانی انجام شدهاند. مقامات ایران دخالت در این حمله را تایید نکردهاند. تصاویر ماهوارهای گرفته شده دو روز پس از حمله، لکههای نفتی را در اطراف کشتی آسیبدیده نشان میدادند. یک گزارش تخصصی همان زمان اعلام کرده بود که به دلیل محدودیت وضوح تصاویر، تعیین قطعی منشا همه لکههای مشاهده شده ممکن نیست.
