
اقتصاد۲۴- همزمان با افزایش تحرکات نظامی در آبهای خلیج فارس، شنیده شدن صدای انفجار در قشم و درگیریهای پهپادی در آسمان بحرین، انتشار گزارشی در روزنامه نیویورکتایمز درباره «کاربری دوگانه سدهای ایران» زنگ خطر تازهای را به صدا درآورده است؛ گزارشی که به باور بسیاری از مقامات سیاسی و کارشناسان محیط زیست، میتواند مقدمهای برای توجیه هدف قرار دادن زیرساختهای غیرنظامی و حیاتی کشور در دور بعدی تنشها باشد.
پس از ماهها آتشبس شکننده در منطقه، بار دیگر بوی باروت همه جا را فرا گرفته و هر لحظه بر دامنه تحرکات نظامی افزوده میشود؛ در همین حال انتشار یک گزارش در روزنامه آمریکایی «نیویورکتایمز» توجه ناظران سیاسی و امنیتی را به خود جلب کرده است. این روزنامه مدعی شده که پراکندگی گسترده سدها و پروژههای انتقال آب در ایران «ممکن است» با توسعه پایگاههای موشکی زیرزمینی مرتبط باشد و از این تاسیسات آبی بهعنوان اهدافی با «کاربری دوگانه (نظامی-غیرنظامی)» یاد کرده است. هرچند نویسندگان این گزارش اذعان کردهاند که شواهد قطعی در این زمینه در دست نیست، اما طرح این فرضیه در میانه تنشهای فعلی، نگرانیهای جدی را درباره تغییر دکترین هدفگیری در درگیریهای احتمالی آینده ایجاد کرده است.
این روایتسازی بلافاصله با واکنش تند و بیسابقه مقامات ارشد تهران مواجه شد. محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس شورای اسلامی، انتشار چنین گزارشی را «زمینهچینی برای دور بعدی حملات به زیرساختهای غیرنظامی» توصیف کرد و با لحنی هشداردهنده به واشنگتن و تلآویو پیام داد که در صورت حمله به زیرساختهای آبی ایران، قاعده بازی تغییر خواهد کرد. او تصریح کرد که از نگاه تهران نیز از این پس هر سد، بندر یا نیروگاهی که در نزدیکی یک پایگاه آمریکایی یا اسرائیلی قرار داشته باشد، دارای کاربری دوگانه تلقی شده و هدف مشروع برای حملات متقابل خواهد بود.
همزمان اسماعیل بقائی، سخنگوی وزارت امور خارجه، با استناد به ماده ۵۶ پروتکل اول الحاقی کنوانسیونهای ژنو، بر مصونیت مطلق سدها و تاسیسات آبی در حقوق بینالملل بشردوستانه تاکید کرد. بقائی با اشاره به سابقه حملات پیشین به برخی تاسیسات آبشیرینکن و مخازن ذخیره آب، هشدار داد که ادعای نزدیکی جغرافیایی یک سازه غیرنظامی به مراکز نظامی، هیچگونه مشروعیت حقوقی برای حمله به شریانهای حیاتی مردم ایجاد نمیکند و عادیسازی چنین رویکردی، منطقه را با فاجعهای انسانی روبهرو خواهد کرد.
نکته قابل تامل در ماجرای اخیر، همصدایی غیرمنتظره کارشناسان مستقل و چهرههای علمی خارج از کشور با هشدارهای مقامات رسمی ایران درباره خطرناک بودن بازی با کارت زیرساختهای آب است. کاوه مدنی، مدیر مؤسسه آب، محیطزیست و سلامت دانشگاه سازمان ملل متحد، که خود پیشتر به دلایل سیاسی کشور را ترک کرده بود، در واکنشی صریح و تند، فرضیه نیویورکتایمز را فاقد هرگونه اعتبار علمی دانست.
مدنی با نقد شدید رویکرد این روزنامه آمریکایی تاکید کرد که «گمانهزنی مدرک نیست» و نزدیکی مکانی دو پدیده هرگز به معنای وجود رابطه علت و معلولی میان آنها نخواهد بود. او با اشاره به اینکه حتی دولتهایی که به ایران حمله کردهاند نیز تاکنون چنین ادعایی را مطرح نکردهاند، گزارش نیویورکتایمز را مصداق بارز «روزنامهنگاری غیرمسئولانه» خواند و هشدار داد که انتشار این دست مطالب بدون سند و مدرک، میتواند بهانهای خطرناک برای به خطر انداختن امنیت آبی و زیرساختهای غیرنظامی میلیونها شهروند ایرانی فراهم کند.
در فضای رسانهای غرب، اما طی روزهای اخیر شاهد انتشار گزارشهای مشکوک دیگری نیز بودهایم؛ شاهد این مدعا ادعای شبکه سیانان مبنی بر احتمال وجود طرحی برای انفجار یک «بمب کثیف» در واشنگتن است که از سوی قشقاوی، عضو کمیسیون امنیت ملی مجلس و سخنگوی وزارت خارجه، ادعایی «مضحک و بیاساس» خوانده شد. به باور تحلیلگران، همزمانی طرح این سناریوهای رسانهای با آرایش جنگی آمریکا در منطقه - از جمله اعزام سومین ناو هواپیمابر و تلاش ارتش ایالات متحده برای ساخت فوری ۱۷ پناهگاه بتنی تقویتشده در اسرائیل، عربستان و لبنان - نشان میدهد که واشنگتن در حال آمادهسازی افکار عمومی برای یک درگیری گستردهتر و احتمالاً پرهزینهتر است.
بیشتر بخوانید: سه ناو آمریکایی پشت دروازه ایران؛ ترامپ برای جنگ آماده میشود یا امتیازگیری؟/ خاورمیانه روی لبه انفجار
بر اساس اطلاعیه منتشرشده از سوی ارتش آمریکا، قرار است این پناهگاهها جایگزین سازههای موقت فعلی شوند تا نیروهای آمریکایی و متحدانشان در برابر حملات موشکی و پهپادی حفاظت بیشتری داشته باشند. برای اجرای این طرح حتی مهلت ۴۵ روزه در نظر گرفته شده و روند انتخاب پیمانکاران نیز با فوریت دنبال میشود.
این تصمیم نشان میدهد که واشنگتن اگرچه از تمایل به مهار تنش سخن میگوید، اما همزمان در حال تقویت تدابیر دفاعی نیروهایش در برابر دور تازهای از حملات احتمالی است.
در حالی که جنگ روایتها در صفحات روزنامههای معتبر بینالمللی در جریان است، میدان نبرد نیز در روز سهشنبه ۲۶ آبان شاهد تحولات پرشتاب و نگرانکنندهای بود. در تازهترین تحول میدانی، سپاه پاسداران اعلام کرد که با استفاده از پهپادهای تهاجمی، یک سامانه راداری ارتش آمریکا را در پایگاهی در بحرین هدف قرار داده و منهدم کرده است؛ خبری که با به صدا درآمدن آژیرهای خطر در منامه همراه شد. در مقابل، ستاد مرکزی فرماندهی ارتش آمریکا (سنتکام) این موضوع را رد کرد و مدعی شد که تمامی پهپادهای شلیکشده رهگیری شدهاند و هیچ آسیبی به تجهیزات یا نیروهای آمریکایی وارد نشده است. همچنین گزارشهایی از زمینگیر شدن یک فروند پهپاد آمریکایی در آسمان جنوب قشم با استفاده از جنگ الکترونیک منتشر شده است.
تنشها تنها به آسمان بحرین محدود نماند و عصر سهشنبه، شنیده شدن صدای یک انفجار در شمال غرب جزیره قشم و مشاهده ستون دود در آسمان این منطقه، نگرانیها درباره سرایت مستقیم درگیریها به خاک و جزایر ایران را افزایش داد. همزمان، در آبهای استراتژیک شرق تنگه هرمز، نیروی دریایی ارتش از آتشسوزی یک نفتکش متخلف دیگر خبر داد؛ رخدادی که در ادامه هشدارهای شدیداللحن فرماندهان نظامی ایران درباره ناامن شدن مسیرهای انتقال انرژی و حتی تهدید به قطع کابلهای اینترنتی در صورت تعرض به زیرساختهای داخلی کشور، اهمیت دوچندان پیدا میکند.
اهمیت این حادثه زمانی بیشتر میشود که بدانیم قشم در هفتههای گذشته نیز در کانون تحولات نظامی قرار داشته است. پیش از این، سپاه پاسداران از سرنگونی یک پهپاد آمریکایی MQ-۱ در جنوب این جزیره خبر داده بود. همچنین در جریان حملات پیشین آمریکا به مواضعی در جزیره قشم، نگرانیهایی درباره امنیت زیرساختهای نظامی و غیرنظامی این منطقه ایجاد شده بود.
در چنین شرایطی، هنوز مشخص نیست انفجار تازه در قشم ناشی از حمله نظامی، حادثه در یکی از تأسیسات یا عامل دیگری بوده است. اما تکرار حوادث امنیتی در این محدوده، ضرورت انتشار اطلاعات شفاف درباره منشأ انفجار و میزان خسارات احتمالی را افزایش میدهد. قشم به دلیل موقعیت جغرافیایی خود، هم در معادلات نظامی تنگه هرمز اهمیت دارد و هم محل زندگی شهروندانی است که نباید در فضای ابهام و نگرانی رها شوند.
با وجود افزایش تحرکات نظامی، مسیر دیپلماسی هنوز بهطور کامل بسته نشده است. عباس عراقچی، وزیر خارجه ایران، روز گذشته در مسقط با بدر البوسعیدی، همتای عمانی خود، دیدار کرد. بر اساس اعلام وزارت خارجه عمان، دو طرف درباره راههای جلوگیری از گسترش بحران، حفاظت از مسیرهای دریایی و احیای کانالهای گفتوگو و مذاکره رایزنی کردند. این دیدار در شرایطی انجام شده که عمان همچنان یکی از مهمترین میانجیهای ارتباط تهران و واشنگتن است و قطر نیز برای نزدیک کردن مواضع دو طرف تلاش میکند.
با این حال، فاصله میان تحرکات دیپلماتیک و واقعیت میدان همچنان قابل توجه است. در شرایطی که ناوهای آمریکایی به منطقه اعزام میشوند، نفتکشها هدف حمله قرار میگیرند و ایران و آمریکا یکدیگر را به تشدید تنش متهم میکنند، مشخص نیست تلاشهای میانجیگرانه تا چه اندازه بتواند به توقف عملی درگیریها منجر شود. خطر اصلی آن است که دیپلماسی همچنان در سطح رایزنی باقی بماند، اما میدان نظامی با سرعت بیشتری به سمت تشدید بحران حرکت کند.
مجموعه تحولات سیاسی، رسانهای و میدانی روزهای اخیر نشان میدهد که بحران میان ایران و آمریکا وارد مرحلهای بسیار حساس و غیرقابلپیشبینی شده است. برخلاف دورههای پیشین که طرفین تلاش میکردند دامنه درگیریها را در چارچوب اهداف صرفاً نظامی و با قواعد مشخص کنترل کنند، اکنون نشانههای آشکاری از تمایل به گسترش دایره اهداف به زیرساختهای اقتصادی، انرژی و حتی منابع حیاتی آب دیده میشود.
ورود نام «سدها» به ادبیات رسانههای نزدیک به مراکز تصمیمگیری در واشنگتن، زنگ خطری است که نباید آن را دستکم گرفت. تخریب یا آسیب به زیرساختهای آبی در کشوری که خود با بحران شدید خشکسالی و تنش آبی دستوپنجه نرم میکند، پیامدهایی فراتر از یک شکست نظامی خواهد داشت و مستقیماً معیشت، سلامت و بقای جمعیت غیرنظامی را تهدید میکند. از سوی دیگر، تهدید متقابل تهران به هدف قرار دادن زیرساختهای حیاتی در کشورهای همسایه و مسیرهای انرژی جهان، به معنای آن است که در صورت شکسته شدن این خط قرمز، کل منطقه خاورمیانه در آتش جنگی فرسایشی و ویرانگر خواهد سوخت. در چنین شرایطی، فاصله میان یک جرقه کوچک در خلیج فارس تا وقوع یک فاجعه فراگیر، به باریکی یک مو رسیده و بیش از هر زمان دیگری نیازمند هوشیاری و مهار عوامل تشدیدکننده بحران است.