ورود همزمان فرستاده ویژه رئیسجمهور آمریکا به خاورمیانه و داماد دونالد ترامپ به تلآویو، آن هم در شرایطی که منطقه روی لبه یک بحران چندلایه ایستاده، بار دیگر نگاهها را به نقشآفرینی پشتپرده واشنگتن در معادلات جنگ، آتشبس و مهار تنشهای منطقهای معطوف کرده است.
ورود فرمانده ستاد مرکزی ارتش آمریکا (سنتکام) به سرزمینهای اشغالی، آن هم در میانه یکی از پرتنشترین مقاطع امنیتی منطقه، بار دیگر گمانهزنیها درباره افزایش احتمال درگیری مستقیم با ایران را تقویت کرده است؛ سفری که بهظاهر یک دیدار نظامی معمولی است، اما در بستر تحولات اخیر، معنایی فراتر از یک رفتوآمد دیپلماتیک دارد.
نخستوزیر لبنان با اشاره به سفر مقامات ایرانی به کشورش تأکید کرد که بیروت خواهان احیای روابط با تهران بر پایه احترام متقابل و عدم دخالت در امور داخلی یکدیگر است و ایران را به عنوان بازیگری مهم با تأثیر مستقیم بر وضعیت لبنان معرفی کرد.
سالها تصور میشد قدرت در خاورمیانه از لولههای نفت و پایگاههای نظامی میگذرد، اما امارات متحده عربی معادله را عوض کرد؛ ابوظبی بهجای تانک، جرثقیل خرید و بهجای سرباز، اپراتور بندر فرستاد.
ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، در سخنرانی خود در مجمع جهانی اقتصاد داووس با اشاره به نقش ایران در معادلات منطقهای گفت «ایران زورگوی خاورمیانه بود، اما دیگر توان چنین نقشی را ندارد» و مدعی شد کشورهایی مانند عربستان، امارات و قطر اکنون بدون هراس تصمیم میگیرند؛ او همچنین با اذعان به باقیماندن تنشهایی محدود، ادعا کرد وضعیت کنونی منطقه نتیجه حملات آمریکا به ایران بوده است.
با تهدیدهای مکرر دونالد ترامپ علیه ایران، نگاهها به سناریوهای احتمالی پاسخ تهران معطوف شده است. تحلیلگران بینالمللی میگویند هر اقدام نظامی آمریکا میتواند واکنش گسترده و پرهزینهای از سوی ایران و متحدان منطقهای آن به همراه داشته باشد و پیامدهای آن فراتر از خاورمیانه خواهد بود.
همزمان با پسلرزههای اعتراضات اخیر در ایران و گمانهزنیها درباره احتمال اقدام نظامی آمریکا علیه تهران، مواضع کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس بار دیگر به کانون توجه بازگشته است؛ مواضعی دوگانه که نه از جنگ استقبال میکند و نه خواهان بازگشت ایران به یک بازیگر قدرتمند و عادی در منطقه است.
بسیاری از کشورهای منطقه از جمله ترکیه، عربستان سعودی، قطر، عمان و عراق خواستار عدم مداخله نظامی آمریکا در امور ایران بوده و نگران برهم خوردن نظم خاورمیانه است. به گفته تحلیلگران ترامپ نیز پیش از هر اقدام عملی ناگزیر است که به خواسته آنها توجه کند.
سایت آمریکایی آکسیوس دیروز به نقل از مقام آگاه نوشت که نتانیاهو در دیدار روز دوشنبه خود با ترامپ، احتمال اقدام نظامی علیه ایران را مطرح کرده، اما طرفین نتوانستند بر سر هیچگونه جزئیات یا برنامه زمانی به توافق برسند.
یک کارشناس مسائل بینالملل میگوید: در حال حاضر، ادراک تهدید از ایران و اسرائیل بهطور همزمان و موازی جریان دارد. ممکن است یکی از این دو در آینده جای دیگری را بگیرد؛ اما اکنون هم در گفتمان عمومی و هم در نگاه نخبگان سیاسی کشورهای خلیج فارس، نگرانی از اقدامات اسرائیل برجستهتر است.
سفر آتی بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، به آمریکا برای دیدار با دونالد ترامپ، محور تحلیل رسانههای جهانی قرار گرفته و تمرکز آن بر مسائل امنیتی منطقهای، پرونده غزه و موضوع ایران است. این دیدار میتواند نقش مهمی در جهتگیری سیاستهای آمریکا و اسرائیل در خاورمیانه داشته باشد.
علیاکبر ولایتی، مشاور مقام معظم رهبری در امور بینالملل، تأکید کرد جمهوری اسلامی ایران با قاطعیت از حزبالله لبنان حمایت میکند. این درحالی است که نعیم قاسم در تازهترین سخنان خود تاکید داشت حزبالله در هیچ شرایط حاضر به خلع سلاح نیست.
از رد دعوت تهران تا تعلیق پذیرش سفیر جدید جمهوری اسلامی؛ مجموعهای از تحولات در هفتههای اخیر نشان میدهد لبنان میکوشد در میانه فشارهای آمریکا، تهدیدهای اسرائیل و وزن سنگین حزبالله، فاصلهای حسابشده با تهران تعریف کند؛ فاصلهای که میتواند پیامدهای منطقهای گستردهای داشته باشد.
وزیر خارجه لبنان در نامهای رسمی به عباس عراقچی، همتای ایرانی خود، از عدم پذیرش دعوت برای سفر به تهران عذرخواهی کرد و تأکید کرد که این تصمیم به معنای رد گفتوگو نیست، بلکه در شرایط کنونی فضای مناسب برای برگزاری دیدار وجود ندارد.
معاون رئیس شورای سیاسی حزبالله لبنان، محمود قماطی، در واکنشی شدید به اقدامات اخیر دولت لبنان علیه سلاح مقاومت، تاکید کرد که انحصار سلاح باید به نفع امنیت داخلی باشد و تمرکز دولت بر خلع سلاح احزاب لبنانی فتنهگر قرار گیرد، نه مقاومت لبنان.
مدیرکل وزارت دفاع اسرائیل هشدار داد که باید برای «دورهای تازه نبرد» با ایران آماده شوند و احتمال جنگ مستقیم با جمهوری اسلامی در آینده نزدیک را رد نکرده است. اسرائیل در عین حال فناوریهای جدید نظامی خود را برای مقابله با تهدیدات منطقهای را توسعه میدهد.
تهران امروز میزبان وزیر خارجه ترکیه و معاون وزیر خارجه عربستان بود؛ این دیدارهای دیپلماتیک همزمان، نشانهای از تلاش ایران برای تقویت همکاریهای اقتصادی و امنیتی با همسایگان منطقهای و تثبیت جایگاه ژئوپلیتیکی خود در خلیج فارس است.
گزارش اکونومیست پیشبینی میکند که سال ۲۰۲۶ برای خاورمیانه پرچالش خواهد بود و همه امور بهخوبی پیش نخواهد رفت. با این حال، بدترین سناریوها هم قطعی نیست و با وجود نبود خوشبینی سادهلوحانه، امید به آیندهای بهتر همچنان وجود دارد.
مردم ایران کشورهای همسایه را معمولاً با ویژگیهای فرهنگی، تاریخی، مذهبی، جغرافیایی و اقتصادی آنها میشناسند؛ هر کشور همسایه تصویری خاص در ذهن ایرانیان دارد، از ترکیه با گردشگری و خرید گرفته تا عراق با زیارت و تاریخ مشترک.