کدام سیاستهای پولی میتواند جلوی تورم را بگیرد؟
اقتصاد۲۴ ـ تورم یکی از مهمترین چالشهای اقتصاد کلان است که قدرت خرید مردم را کاهش میدهد، نااطمینانی ایجاد میکند و برنامهریزی اقتصادی را دشوار میسازد. زمانی که سطح عمومی قیمتها به طور مستمر افزایش مییابد، دولتها و بانکهای مرکزی تلاش میکنند با استفاده از ابزارهای پولی، سرعت رشد تورم را کنترل کنند. سیاست پولی به مجموعه اقداماتی گفته میشود که بانک مرکزی برای مدیریت حجم پول و اعتبار در اقتصاد به کار میگیرد. تجربه کشورهای مختلف نشان میدهد برخی از این سیاستها نقش کلیدی در مهار تورم دارند.
کنترل نرخ بهره؛ مهمترین ابزار مهار تورم
یکی از اصلیترین ابزارهای بانک مرکزی برای مقابله با تورم، افزایش نرخ بهره است. زمانی که نرخ بهره بالا میرود، هزینه وام گرفتن برای مردم و بنگاهها افزایش پیدا میکند. در نتیجه، تقاضا برای وام کاهش مییابد و مصرف و سرمایهگذاری با سرعت کمتری انجام میشود. این کاهش تقاضا باعث میشود فشار افزایشی بر قیمتها کمتر شود.
از سوی دیگر، نرخ بهره بالاتر مردم را به پسانداز تشویق میکند، زیرا سود سپردهها جذابتر میشود. افزایش پسانداز به معنای کاهش گردش پول در اقتصاد است که میتواند به مهار تورم کمک کند. بسیاری از کشورها در دورههای تورمی شدید با سیاست افزایش نرخ بهره توانستهاند رشد قیمتها را کنترل کنند، هرچند این سیاست ممکن است در کوتاهمدت باعث کند شدن رشد اقتصادی شود.
کاهش رشد نقدینگی و پایه پولی
تورم در بلندمدت ارتباط مستقیمی با رشد حجم پول در اقتصاد دارد. زمانی که بانک مرکزی پول بیشتری چاپ میکند یا پایه پولی افزایش مییابد، نقدینگی در اقتصاد بالا میرود و در صورت ثابت بودن تولید، این پول اضافی به افزایش قیمتها منجر میشود.
یکی از سیاستهای مؤثر برای مهار تورم، محدود کردن رشد پایه پولی و کنترل خلق پول توسط بانکهاست. بانک مرکزی میتواند با نظارت دقیقتر بر سیستم بانکی، افزایش بیرویه تسهیلات و اضافه برداشت بانکها را مهار کند. همچنین کاهش تأمین کسری بودجه دولت از طریق چاپ پول نقش مهمی در جلوگیری از تورمهای مزمن دارد. تجربه کشورهایی که با تورم بالا مواجه بودهاند نشان میدهد بدون کنترل رشد پول، هیچ سیاست دیگری بهتنهایی نمیتواند تورم را پایدار مهار کند.
عملیات بازار باز و مدیریت نقدینگی
عملیات بازار باز یکی از ابزارهای مدرن سیاست پولی است که بانک مرکزی از طریق خرید و فروش اوراق بدهی دولتی، میزان نقدینگی در بازار را تنظیم میکند. زمانی که تورم بالا است، بانک مرکزی با فروش اوراق، پول را از بازار جمعآوری میکند و حجم نقدینگی کاهش مییابد. این اقدام باعث میشود منابع مالی بانکها محدودتر شود و توان وامدهی آنها کاهش پیدا کند.
در مقابل، در دورههای رکود اقتصادی، بانک مرکزی میتواند با خرید اوراق، پول به اقتصاد تزریق کند تا تقاضا افزایش یابد. استفاده صحیح از عملیات بازار باز به بانک مرکزی امکان میدهد بدون چاپ مستقیم پول، جریان نقدینگی را مدیریت کرده و از تشدید تورم جلوگیری کند.
افزایش نسبت سپرده قانونی بانکها
یکی دیگر از ابزارهای کنترل تورم، تغییر نسبت سپرده قانونی است. سپرده قانونی بخشی از سپردههای مردم است که بانکها موظفاند نزد بانک مرکزی نگه دارند و اجازه وامدهی آن را ندارند. زمانی که بانک مرکزی این نسبت را افزایش میدهد، منابع قابل وامدهی بانکها کاهش مییابد و رشد اعتبار کندتر میشود.
کاهش رشد وامدهی به معنای کاهش سرعت خلق پول در سیستم بانکی است که میتواند به مهار تورم کمک کند. البته این ابزار باید با احتیاط استفاده شود، زیرا افزایش بیش از حد سپرده قانونی ممکن است فشار زیادی بر نظام بانکی وارد کند و تأمین مالی بخش تولید را دشوار سازد.
مدیریت انتظارات تورمی
تورم فقط یک پدیده پولی نیست، بلکه به شدت تحت تأثیر انتظارات مردم و فعالان اقتصادی قرار دارد. اگر افراد انتظار داشته باشند قیمتها در آینده افزایش یابد، رفتارهایشان به گونهای خواهد بود که همین انتظار به واقعیت تبدیل شود. افزایش خریدهای زودهنگام، مطالبه دستمزدهای بالاتر و افزایش قیمتگذاری توسط تولیدکنندگان نمونههایی از این رفتارهاست.
بانک مرکزی میتواند با اعلام سیاستهای شفاف، پایبندی به اهداف تورمی مشخص و ایجاد اعتماد عمومی، انتظارات تورمی را کنترل کند. در بسیاری از کشورها، اعلام رسمی هدف تورم و تلاش برای دستیابی به آن، نقش مهمی در کاهش پایدار تورم داشته است.
هماهنگی سیاست پولی با سیاست مالی دولت
حتی قویترین سیاستهای پولی نیز بدون هماهنگی با سیاست مالی دولت اثرگذاری محدودی خواهند داشت. اگر دولت با کسری بودجه بالا روبهرو باشد و آن را از طریق استقراض از بانک مرکزی یا سیستم بانکی تأمین کند، عملاً تمام تلاشهای ضدتورمی خنثی میشود.
کاهش هزینههای غیرضروری دولت، افزایش درآمدهای پایدار مالیاتی و پرهیز از تأمین کسری بودجه با چاپ پول، مکمل ضروری سیاستهای پولی ضدتورمی است. کشورهایی که توانستهاند تورمهای بالا را مهار کنند، معمولاً همزمان اصلاحات مالی و پولی را اجرا کردهاند.
روند مهار تورم
تجربه اقتصادهای مختلف نشان میدهد مهار تورم نیازمند مجموعهای از سیاستهای هماهنگ است. کنترل نرخ بهره، محدود کردن رشد نقدینگی، استفاده از عملیات بازار باز، مدیریت سیستم بانکی و شکلدهی به انتظارات تورمی از مهمترین ابزارهای بانک مرکزی به شمار میروند. در کنار این موارد، انضباط مالی دولت نقش تعیینکنندهای در موفقیت سیاستهای پولی دارد. بدون مهار کسری بودجه و جلوگیری از خلق پول بیرویه، تورم به شکل مزمن در اقتصاد باقی خواهد ماند.
