گرفتاری‌های ریز و درشت بیماران خاص؛ گرانی و کمبود دارو بیماران سرطانی را به حاشیه درمان راند

اقتصاد۲۴- در هفته ملی پیشگیری از سرطان و در حالی که هم سن ابتلا به این بیماری در کشور کاهش یافته و هم مرگ بر اثر سرطان در ایران رو به افزایش است، رییس اداره سرطان وزارت بهداشت می‌گوید که ۳۰ تا ۵۰ درصد سرطان‌ها قابل پیشگیری است و پیشگیری و اهمیت غربالگری زودهنگام باید به اولویت زندگی شهروندان تبدیل شود. مریم بهشتیان که دیروز با خبرگزاری ایسنا صحبت می‌کرد در تشریح پیشگیری از سرطان گفت که آگاهی از عوامل خطر و هشداردهنده و اصلاح سبک زندگی، روش‌های موثر در پیشگیری از سرطان است و توضیح داد که توده‌های غیرطبیعی، خونریزی‌های غیرعادی، کاهش وزن بی‌دلیل، تغییر پایدار در اجابت مزاج، زخم‌های بهبود نیافته و سرفه یا گرفتگی صدای طولانی‌مدت، مهم‌ترین علائم هشداردهنده‌ای است که باید جدی گرفته شود.

تاکید رییس اداره سرطان وزارت بهداشت این بود که ژنتیک و وراثت، آلودگی هوا، کیفیت منابع آب، مصرف دخانیات، تغذیه ناسالم، مصرف ناکافی میوه و سبزیجات و فست‌فودها، چاقی، کم‌تحرکی، مصرف الکل، آلودگی هوا، تماس با برخی مواد شیمیایی، برخی عفونت‌ها و برخی مواجهه‌های شغلی هم عوامل خطرساز است که می‌تواند در بروز برخی سرطان‌ها نقش داشته باشد و بنابراین، سیاستگذاری و برنامه‌ریزی‌ها باید بر کاهش عوامل خطر مرتبط با سرطان و کاهش میزان مواجهه با این عوامل متمرکز شوند.

طی روز‌های گذشته، وزارت بهداشت هشدار داد که طی ۶ سال اخیر، شیوع ابتلا به سرطان‌های سینه، پروستات، روده بزرگ و مقعد، پوست و معده در ایران رو به افزایش است و بهشتیان در تحلیل دلیل افزایش شیوع ابتلا به سرطان در ایران گفت که افزایش امید به زندگی، سالمندشدن جمعیت، بهبود نظام ثبت سرطان و تشخیص زودهنگام‌تر و البته تغییرات منفی در سبک زندگی، استرس مزمن و آلودگی هوا مهم‌ترین دلایل این افزایش بوده و هست.

این طور که وزارت بهداشت اعلام کرده، در حال حاضر برنامه پیشگیری، غربالگری و تشخیص زودهنگام سرطان سینه، دهانه رحم و روده بزرگ توسط دانشگاه‌های علوم پزشکی سراسر کشور در حال اجراست و زنان ۳۰ تا ۶۹ ساله، گروه هدف غربالگری رایگان سرطان‌های سینه و دهانه رحم و زنان و مردان ۵۰ تا ۶۹ ساله، گروه هدف غربالگری رایگان سرطان روده بزرگ هستند، اما تمام افراد دارای سابقه خانوادگی و علائم هشداردهنده باید غربالگری و تشخیص زودهنگام را جدی بگیرند.

در حالی که وزارت بهداشت، تغییرات در سبک زندگی و به‌خصوص، افزایش مصرف میوه‌ها و سبزیجات، ورزش و کاهش مصرف غذا‌های فرآوری شده و فست‌فود را ازجمله راه‌های مهم و موثر در کاهش ابتلا به سرطان می‌داند، در سال‌های اخیر، گرانی قیمت مواد غذایی سالم، عامل موثری در گرایش بسیاری از اقشار کم‌درآمد به غذا‌های ارزان قیمت سیرکننده و ناسالم و ازجمله غذا‌های فرآوری شده که قیمتی ارزان‌تر از گوشت قرمز و سفید و آبزیان دارند بوده است. افزایش هزینه‌های زندگی و کاهش قدرت خرید، بسیاری از اقشار کم‌درآمد را وادار کرده که برای امرار معاش همزمان در چند شغل با درآمد‌های ناپایدار کار کنند که این وضع هم در کاهش ساعات فراغت افراد تاثیر داشته و بنابراین، ورزش باشگاهی که هزینه اضافی به سبد زندگی خانواده‌ها وارد می‌کند، از فهرست مخارج کنار گذاشته شده و چند شغله بودن اقشار کم‌درآمد، حتی امکان پرداختن به ورزش همگانی و پیاده‌روی ساده را هم به حداقل رسانده است. اینها، تبعات گرانی هزینه زندگی است که به طور مستقیم با درآمد خانوار در ارتباط است، اما همان‌طور که مسوولان وزارت بهداشت می‌گویند، حدود ۸۰ درصد عوامل موثر بر سلامت، خارج از حوزه اختیار نظام سلامت است.

بیشتر بخوانید:تراژدی در کلینیک‌های درمان سرطان؛ گره گرانی دارو‌های سرطانی چطور باز می‌شود؟

استرس‌های مزمن و آلودگی هوا از همین گونه عواملی است که وزارت بهداشت هیچ توانی بر مهارش ندارد با اینکه طبق گزارش‌های سالانه وزارت بهداشت، تاثیر منفی، مرگ‌آور و مخرب استرس و آلودگی هوا بر سلامت مردم، ثابت شده و هر سال بیش از ۵۰ هزار نفر از جمعیت کشور به دلیل مواجهه مستقیم با آثار آلودگی هوا جان خود را از دست می‌دهند و سال ۱۴۰۲ هم ۱۵ درصد موارد مرگ در کشور به دلیل آلودگی هوا بوده ولی سایر دستگاه‌هایی که در ایجاد آرامش و سلامت روان و بهبود کیفیت هوای شهر‌های کشور سهم دارند، با رفتار منفعلانه، تقریبا از میدان اقدام و تاثیر موثر بیرون آمده‌اند. اینها، همان عواملی است که به زعم مسوولان وزارت بهداشت، به عنوان اقدامات پیشگیرانه می‌تواند به عنوان سدی در برابر ابتلا به سرطان عمل کند، اما وقتی این سد شکست و وقتی مردم مبتلا شدند هم سد‌های جدیدی در برابر زندگی با کیفیت و عمر مفید در برابرشان قد می‌کشد که گرانی قیمت و نایاب شدن دارو‌های سرطان، مهم‌ترین مشکلاتی است که هم می‌تواند کیفیت زندگی بیمار سرطانی و خانواده‌اش را به طرز ناباورانه‌ای کاهش بدهد و به سقوط اقتصادی و معیشتی بیمار و خانواده‌اش منجر شود، هم به عنوان یک عامل استرس‌زا، بهبود بیماری یا حتی تثبیت وضعیت بیمار را به تعویق انداخته یا حتی به عقب می‌راند. نایاب شدن دارو، شکستی جدی در روند درمان است که هم تاثیرات مثبت دارو و فرآیند درمان را متوقف می‌کند و می‌تواند مرگ بیمار را تسریع کند و هم انتظار پزشکان از تاثیر دارو و درمان را پوچ می‌کند. گرانی قیمت دارو‌های سرطانی که در گروه دارو‌های یارانه‌ای و مشمول حمایت‌های بیمه‌ای دولت قرار می‌گیرند و همچنین سردرگمی بیماران برای پیدا کردن دارو‌هایی که اغلب در ایران ساخته می‌شود ولی طبق سهمیه مشخص و محدود در داروخانه‌های منتخب به فروش می‌رسد، در کنار قیمت گران دارو، از توان بسیاری از خانواده‌ها خارج است. هزینه اقدامات همزمان و حیاتی همچون شیمی درمانی و رادیوتراپی، به گونه‌ای است که بعضی بیماران، درمان را نیمه کاره می‌گذارند و استمرار درمان به دلیل ناتوانی در پرداخت هزینه‌ها امکان‌پذیر نمی‌شود.

چندی قبل، حسین بیگلری مسوول شورای هماهنگی حمایت از بیماران خاص کرمانشاه در گفت‌و‌گو با ایلنا گفت: «مشکل اصلی بیماران، عدم شفافیت در نحوه پوشش بیمه‌ای است. برخی بیماران تحت پوشش بیمه سلامت هستند، برخی بیمه تأمین اجتماعی دارند و بخشنامه‌ها به طور دقیق اجرا نمی‌شوند. این سردرگمی باعث شده بیماران نتوانند روند درمان خود را ادامه بدهند و بسیاری از خانواده‌ها نگران آینده عزیزان‌شان هستند. جلسات متعددی با انجمن‌ها و نهاد‌های حمایتی برگزار شد و مصوبات قانونی برای تأمین وام، حمایت معیشتی و هزینه درمان تصویب شد، اما متأسفانه تاکنون اقدامی عملی از سوی نهاد‌های مربوطه مشاهده نشده است. دارو‌ها بسیار گران شده، هزینه رفت و آمد و معیشت بالا رفته و بیماران در شرایط سختی قرار دارند. حتی در بیمارستان‌ها، برخی مدیران اعلام کرده‌اند که حاضر نیستند هزینه بیماران خاص را دریافت کنند، زیرا منابع کافی برای تأمین خدمات وجود ندارد. بسیاری از بیماران هنوز نمی‌دانند روند درمان خود را ادامه بدهند یا متوقف کنند و بلاتکلیفی در استان وجود دارد. ما تلاش می‌کنیم با ارائه آمار دقیق و هماهنگی با انجمن‌ها، راهکاری عملی برای رفع بحران پیدا کنیم، اما تا تحقق حمایت‌های قانونی، بیماران تحت فشار شدید هستند.»

حسین زهتابان، مدیرعامل انجمن خیریه حمایت از بیماران سرطانی همین استان هم با انتقاد از گرانی سرسام‌آور دارو، مواد غذایی و نبود نظارت موثر بر کیفیت خوراک مردم، گفته بود که بسیاری از بیماران حتی با دریافت وام نیز توان تأمین هزینه یک دوره درمان خود را ندارند و نبود یک آمار جامع از بیماران سرطانی استان، برنامه‌ریزی حمایتی را با چالش جدی رو‌به‌رو کرده است.

«متأسفانه روز به روز شاهد افزایش مشکلات بیماران هستیم. بخشی از این وضعیت به دلیل مصرف مواد غذایی غیراستاندارد و نبود نظارت کافی بر کیفیت مواد خوراکی در جامعه است. هر کسی هر چیزی تولید می‌کند و نظارت موثری بر این موضوع وجود ندارد، در حالی که سلامت مردم به شدت تحت تأثیر قرار گرفته است. گرانی ناشی از حذف ارز ترجیحی باعث شده بسیاری از بیماران توان خرید دارو‌های خود را نداشته باشند. برخی از بیماران حتی از ادامه روند درمان منصرف می‌شوند، چرا که هزینه‌ها برایشان غیرقابل تأمین است. بسیاری از بیماران برای تهیه دارو‌های خود مجبور به دریافت وام‌هایی با مبالغ ۱۰ تا ۱۰۰ میلیون تومانی می‌شوند، اما این وام‌ها فقط برای یک نوبت درمان کافی است و برای مراحل بعدی درمان دیگر کارایی ندارد. تغذیه مناسب یکی از ارکان اصلی درمان بیماران سرطانی است، پزشکان به بیماران توصیه می‌کنند مصرف پروتئین، گوشت، ماهی و میوه را افزایش بدهند، اما قیمت این اقلام به حدی بالاست که بیماران عملا توان تهیه آن را ندارند. به عنوان مثال، یک سبد میوه استاندارد برای بیمار سرطانی اکنون حدود یک میلیون تومان هزینه دارد. در گذشته مردم حمایت بیشتری از انجمن‌ها داشتند، اما اکنون به دلیل مشکلات اقتصادی، میزان کمک‌های مردمی نیز به‌شدت کاهش یافته است.»

بیشتر بخوانید:نگرانی از ورشکستگی صنعت دارویی ایران

علی ولی‌پور، متخصص سرطان هم به تازگی در مورد تاثیر گرانی هفتگی و روزانه قیمت دارو‌های بیماران سرطانی هشدار داد و گفت که این وضع، علاوه بر ایجاد نگرانی شدید برای خانواده بیماران سرطانی، باعث می‌شود که بیماران سرطانی در بسیاری از موارد قادر به تأمین دارو‌های خود نبوده و درمان را ترک کنند. ترک کردن درمان در بیماری سرطان به معنای ناتمام گذاشتن جلسات شیمی درمانی و رادیو‌تراپی است؛ اقداماتی که تاثیر دارو‌های سرطان را مضاعف می‌کند و به زبان ساده، با از بین بردن سلول‌های سرطانی، مانع از پیشرفت بیماری می‌شود چنان‌که رادیوتراپی، سهم ۴۰ درصدی و شیمی درمانی، سهم ۱۵ درصدی در فرآیند درمان سرطان دارد ولی بیمارانی که به دلیل گرانی هزینه این درمان‌های تکمیلی، ناچار به ترک درمان می‌شوند تعدادشان کم نیست و اگر به یاد داشته باشیم که تغذیه ناسالم، کاهش مصرف میوه و سبزیجات، چاقی به دلیل مصرف زیاد چربی و غذا‌های سیر‌کننده بی‌خاصیت، اما شکم پر کن، به عنوان یکی از عوامل موثر در ابتلا به سرطان، معمولا در اقشار کم درآمد و متوسط رو به ضعیف جامعه رواج دارد و برخی سرطان‌های گوارشی مانند سرطان معده، ارتباط مستقیم با سبک زندگی، فقر و نوع تغذیه دارد، رها کردن درمان به دلیل هزینه سرسام‌آور تزریق دارو‌های شیمی درمانی در این اقشار، چندان غیرعادی و نوظهور نیست.

چندی قبل، منوچهر احمدی، متخصص رادیوانکولوژی، در گفت‌و‌گو با پایگاه خبری «فرارو» به نکته غم‌انگیزی اشاره کرد؛ طبقاتی شدن درمان سرطان در ایران. «اکنون درمان سرطان، مانند بسیاری از امور دیگر، کاملا طبقاتی شده است. عده‌ای ابرتیلیاردر هستند که وضعیت‌شان مشخص است و ترجیح می‌دهند به جای ایران به کشور‌های خارجی مراجعه کنند. برخی افراد در داخل کشور هم دارو‌های نایاب و گرانقیمت را تهیه می‌کنند و درمان‌شان انجام می‌شود. اما سایر مردم، اگر پیگیر درمان باشند و توقع بالایی نداشته باشند، در حد استاندارد درمان می‌شوند. با این حال، کسانی که بخواهند با درمان‌های جدید و دارو‌های نوین معالجه شوند، با هزینه‌های کمرشکن روبه‌رو خواهند بود و شاید تنها حدود ۵ درصد بیماران بتوانند از این درمان‌ها استفاده کنند. وضعیت دارو واقعا بغرنج است. متاسفانه دارو اگر کمتر از سایر کالا‌ها افزایش قیمت نداشته باشد، قطعا بیشتر هم داشته است. به‌ویژه برخی دارو‌های خوراکی که بیماران باید برای دوره‌های دو هفته‌ای تا یک‌ماهه مصرف کنند، بسیار گران شده‌اند و قیمت آنها واقعا بیداد می‌کند.»

طبق اعلام اخیر مدیرکل دفتر بیماری‌های غیرواگیر وزارت بهداشت، نزدیک به ۸۰ درصد مرگ‌ومیر‌ها در ایران به دلیل بیماری‌های غیرواگیر رخ می‌دهد و بار ۹۰ درصدی شمول ابتلای این گروه از بیماری‌ها باعث شده که بیماری‌های غیرواگیر، مهم‌ترین چالش نظام سلامت در ایران باشد به گونه‌ای که سرطان اکنون بعد از بیماری‌های قلبی عروقی و دیابت، در ردیف سومین بیماری مرگ‌آور برای مردم کشورمان قرار دارد.

این هشدار و مقایسه آن با گزارش سال‌های قبل وزارت بهداشت نشان می‌دهد که مرگ بر اثر بیماری‌های غیرواگیر در دهه اخیر رو به افزایش بوده چنانکه سال ۱۳۹۷ سهم بیماری‌های غیرواگیر در مرگ سالانه کشور، ۷۶ درصد بود و گزارش وزارت بهداشت از بررسی علت مرگ در کشور در سال ۱۳۹۴ نشان می‌داد که در این سال از ۳۲۷ هزار و ۵۲۵ مورد مرگ ثبت شده برای تمام سنین، بیماری‌های قلبی عروقی با سهم ۴۴.۱۳ درصد، اولین علت مرگ و سرطان‌ها با سهم ۱۶ درصدی دومین علت مرگ در کشور بود که در سال ۱۳۹۷ سهم مرگ بر اثر بیماری قلبی و عروقی به ۴۶ درصد افزایش یافت و سهم مرگ‌آوری سرطان، به ۱۳ درصد رسید ولی آبان ۱۴۰۲ اعلام شد که سهم بیماری‌های غیرواگیر در بیش از ۳۰۰ هزار مرگ‌های سالانه به ۸۳ درصد رسیده است.

قرار بود طبق «سند ملی پیشگیری و کنترل بیماری‌های غیرواگیر و عوامل خطر مرتبط در جمهوری اسلامی ایران در بازه زمانی ۱۳۹۴ تا ۱۴۰۴» سهم بیماری‌های غیرواگیر در آمار مرگ کشور کاهش داشته باشد که چنین نشد و همان طور که گزارش‌های وزارت بهداشت می‌گوید، حالا در سال پایانی اجرای این سند، هم با کاهش سن ابتلا به سرطان و هم با افزایش تعداد مبتلایان مواجهیم.

چندی قبل، مدیرکل دفتر مدیریت بیماری‌های غیرواگیر معاونت بهداشت وزارت بهداشت اعلام کرد: «بر اساس پیش‌بینی‌ها، بروز و مرگ ناشی از سرطان در جهان تا ۱۵ سال آینده بیش از ۱.۵ برابر خواهد شد. در قاره آسیا نیز طی ۲۰ سال آینده، تعداد موارد جدید سرطان حدود ۶۵ درصد افزایش خواهد یافت و در ایران هم. بروز سرطان‌ها افزایش حدود ۱.۹ برابر و مرگ ناشی از سرطان‌ها نیز افزایش حدود ۲.۱ برابر خواهد داشت. سرطان سینه، بر اساس آخرین آمار ثبتی، شایع‌ترین سرطان در کل جمعیت ایران و به‌ویژه در زنان است. همچنین بالاترین میزان بروز این سرطان در زنان ۶۵ تا ۶۹ سال مشاهده شده است. بروز خام سرطان سینه در ایران ۴۷.۷ در هر ۱۰۰ هزار نفر زن است و سالانه بیش از ۱۹ هزار مورد جدید سرطان سینه ثبت می‌شود؛ یعنی به‌طور میانگین بیش از ۵۰ مورد در روز یا حدود ۲ مورد در ساعت. بر اساس گزارش سیمای مرگ کشور در سال ۱۴۰۰، سرطان سینه از رتبه ششم به رتبه هشتم علل مرگ زنان در یک بازه ۱۰ساله (۱۳۹۰ تا ۱۴۰۰) رسیده است.»

دبیر کارگروه ملی پیشگیری و کنترل سرطان به تازگی اعلام کرده که به دلیل شیوع بالای این بیماری و احتمال ۱۵ تا ۲۰ درصدی ابتلا برای هر فرد در طول دوران زندگی، نیاز‌های درمانی و حمایتی مبتلایان و ازجمله، جراحی، شیمی‌درمانی، درمان‌های سیستمیک، پرتودرمانی و هورمون‌درمانی باید به صورت ویژه مورد توجه باشد. رییس مرکز تحقیقات سرطان دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی هم با هشدار درباره شیوع ۷۰ درصدی مرگ ناشی از سرطان در کشور‌های در حال توسعه درباره وضعیت ابتلا در ایران گفته که سالانه حدود ۱۰۰ هزار مورد جدید ابتلا به سرطان در کشور ثبت شده و می‌توان گفت که به طور متوسط هر ۵ دقیقه یک نفر در ایران به سرطان مبتلا می‌شود و پراکندگی جغرافیایی سرطان در ایران نشان می‌دهد که سرطان، متاثر از محور‌های جغرافیایی و سبک زندگی مردم است و بیشترین موارد سرطان در استان‌های مرکزی، شامل تهران و سمنان و بخش‌هایی از شمال و غرب کشور مشاهده می‌شود. نوع سرطان نیز در مناطق مختلف متفاوت است چنان که سرطان معده در مرکز ایران و سرطان ریه در جنوب کشور شایع‌تر است. همین پراکندگی نشان می‌دهد که ۱۵۰ نفر از هر ۱۰۰ هزار زن و ۱۸۰ نفر از هر ۱۰۰هزار مرد به سرطان مبتلا می‌شوند که با این پراکندگی و میزان شیوع، ایران در گروه کشور‌های با رشد بالای ابتلای بیماری سرطان است چنانکه تا سال ۱۴۱۴ با رشد ۶۷ درصدی ابتلا، در رتبه چهل‌وهشتم جهان قرار می‌گیرد که با این جایگاه، بالاترین میزان رشد سرطان را در سال ۲۰۴۰ در جهان خواهیم داشت، اما به موازات افزایش رشد ابتلا، کاهش مرگ ناشی از سرطان هم رقم خواهد خورد.

محمداسماعیل اکبری در ادامه صحبت‌های خود به گرانی هزینه درمان سرطان اشاره کرده و گفته است: «به نظر می‌رسد که ساختار حاکمیتی ما این بیماری را هنوز به خوبی نشناخته، چرا که پرهزینه‌ترین بیماری است و در بروز بیماری، فاصله زیادی بین افراد فقیر و غنی نیست. هزینه‌های درمانی سرطان بسیار زیاد است و سبب می‌شود که ۱۳ درصد مبتلایان، زیر خط فقر قرار بگیرند. هزینه‌های درمانی و اثرگذاری می‌بایست خیلی روشن باشد؛ هیچ اشکالی ندارد که یک بیمار بپرسد که اگر یک میلیارد تومان برای یک دارو خرج می‌کنم، چه چیزی به دست می‌آورم؟ کشور‌های غربی، ماده قانونی برای هزینه‌های درمانی سرطان تعریف کرده‌اند به این نحو کسانی که کمتر از سه ماه یا شش ماه بقا دارند برای درمان هزینه نمی‌کنند.»