چرا تهران همچنان گرفتار خشکسالی است؟
اقتصاد۲۴- بررسی وضعیت پنج سد تامینکننده آب شرب تهران در بستری از خشکسالیهای پیاپی سالهای اخیر و سامانههای بارشی ۱۴۰۴-۱۴۰۵، نشان دهنده یک بحران خشکسالی هیدرولوژیک است. تداوم خشکسالی هیدرولوژیک باعث شده تا تفاوت فاحشی میان «بارندگیهای فصلی» و «ذخیره استراتژیک سدها» ایجاد شود.
باران اگر طولانی و مداوم نباشد و اگر یکسان و مداوم نبارد نه تنها درمان خشکسالی نیست، بلکه گاهی آغاز یک بحران جدید مثل سیل و فرسایش خاک است. خاکی که سالها دچار خشکسالی بوده، قابلیت نفوذپذیری خود را از دست داده؛ در نتیجه باران شدید به جای تغذیه سفرههای زیرزمینی، روی زمین جاری میشود، سیل میسازد و تبخیر میشود. زمین به بارانهای مداوم، ملایم و طولانیمدت پاییزه و زمستانه نیاز دارد، پاییز ۱۴۰۴ اصلا باران نبارید و مردم جاری شدن آب در رودخانهها یا سبز شدن موقت گیاهان را به دلیل باران زمستان و دو ماهه اول بهار ۱۴۰۵ میبینند و خوشحال میشوند.
نگرانی البته مربوط به عمق زمین است. خشکسالیهای طولانیمدت، سفرههای آب زیرزمینی را خالی کرده. بارانهای رگباری و شدید به دلیل سرعت بالا، فرصت نفوذ به لایههای عمیق زمین را پیدا نمیکنند. باران شدید در زمان خشکسالی، پوشش گیاهی ضعیف و خاک حاصلخیز کشاورزی را از بین میبرد. بعد از ماهها خشکی، این باران هوا را پاک کرد، اما زمینی که سالها تشنه بوده، مثل یک بیمار ضعیف است که با یک لیوان آب، توانِ از دست رفتهاش برنمیگردد.
بخش زیادی از این بارانِ شدید، متاسفانه به جای رفتن به عمق زمین و پر کردن چاهها و قناتها، روی سطح زمین روان شده و هدر میرود. مخزن آب زیرزمینی ما هنوز اکثرا خالی است؛ پس مراقبت و صرفهجویی ما همچنان باید ادامه داشته باشد به ویژه آنکه بیشتر بارش شدید در زمستان ۱۴۰۴ و بهار ۱۴۰۵ در منطقه غربی کشور رخ داده و منطقه مرکزی و شرقی ایران همچنان بارش مناسبی دریافت نکرده.
البته سرجمع بارندگی در سال آبی کنونی از متوسط بارندگی در زمان مشابه سال گذشته بیشتر بوده ولی توزیع متوازنی در سراسر ایران نداشته. خشکسالیهای پیاپی سالهای اخیر موجب شده تا منطقه تهران در ششمین سال خشکسالی پی در پی قرار گیرد. این پدیده تجمعی، اثرات شدیدی بر سیستم هیدروژئولوژیکی حوضههای آبریز تهران گذاشته.
بیشتر بخوانید:آبفا برنامهای برای جیره بندی آب ندارد
به دلیل خشکی مفرط خاک در حوضههای بالادست مانند رودبار قصران، طالقان و لاریجان، بخش عمدهای از اولینبارشهای فصلی صرف اشباع کردن اولیه خاک شد و به روانآب سطحی برای ورود به مخازن سدها تبدیل نگردید. به دلیل افزایش میانگین دما در ارتفاعات البرز، بخش زیادی از بارشهای زمستانه سالهای گذشته به جای ذخیره شدن به صورت پوشش برف، به شکل بارانهای سیلآسا پدیدار شد.
حجم ذخیره سدهای پنجگانه تهران در اواخر این دوره خشکسالی بارها به زیر مرز بحران -کمتر از ۲۰ درصد حجم کل- رسید و مدیریت شهری مجبور به اتخاذ راهبردهای بازتوزیع و حفر چاههای اضطراری جدید شد. بهار ۱۴۰۵ شاهد ورود سامانههای بارشی نسبتا مناسب و رگبارهای شدید فصلی بودیم. این بارشها نتوانست تهران را از وضعیت بحران آب خارج کند.
بارشهای بهار ۱۴۰۵ بیشتر مبتنی بر رگبارهای کوتاهمدت بود و به دلیل زمان تمرکز بسیار کوتاه در حوضههای کوهستانی و کوهپایهای تهران فرصت نفوذ به زمین را پیدا نکرد و به سرعت به سیلابهای لحظهای تبدیل شد. سیلابهای ناشی از بارشهای شدید در خاکهای فرسوده و فاقد پوشش گیاهی بالادست، حجم عظیمی از رسوب را وارد مخازن سدها کرد.
ورود رسوب بالا به مخازن، علاوه بر کاهش حجم مفید سدها، تصفیه آب را در تصفیهخانههای تهران به دلیل افزایش شدید کدورت با اختلال موقت مواجه کرد. اینبارندگیها نتوانست نرخ فرونشست و کسری بیلان دشتهای غربی و جنوبی تهران را جبران کند، زیرا روانآبها در پشت سدها ذخیره شده یا بدون نفوذ هدایت شد در حالی که بهرهبرداری از چاهها برای جبران کمبود آب شرب پایتخت همچنان با نرخ بالا ادامه دارد.
آخرین وضعیت پنج سد تهران نشان میدهد که سد لار با وجود بارشهای مناسب در ارتفاعات البرز شرقی، به دلیل فرار آب از بستر کارستی سد، پایداری لازم را برای ذخیرهسازی طولانیمدت فراهم نمیکند؛ بخش عمدهای از آب بارندگیها از طریق سازندهای آهکی فرار میکند که پروژه تونل انتقال آب نشتی سد لار در بودجه ۱۴۰۵ همچنان به عنوان یک طرح حیاتی برای رفع این تنش دنبال میشود.
در سد لتیانبارندگیهای شدید سال ۱۴۰۴ حجم آب ورودی را به سرعت بالا برد، اما به دلیل حجم مخزن کوچک این سد، بخش زیادی از روانآبها با حجم رسوب بالا وارد شدند که پتانسیل پرشدن مخزن با گلولای را افزایش داد. سد ماملو روانآبهای خروجی لتیان و رودخانه جاجرود را دریافت میکند.
در سال آبی ۱۴۰۴-۱۴۰۵ بارندگیها آورد رودخانهای را افزایش دادند، اما کیفیت آب به دلیل ورود پسابهای بالادست و کدورت ناشی از سیلابها چالشبرانگیز بوده. در سد امیرکبیر بارشهای زمستانه و بهاره تا حدی حجم مرده سد را جبران کرد، اما رژیم هیدرولوژیکی رودخانه کرج به دلیل تغییرات اقلیمی دستخوش نوسانات شدید با دبیهای پیک لحظهای شده.
سد طالقان پایداری نسبتا بهتری در میان سدهای پنجگانه نشان داد. حجم مخزن بزرگ آن توانست بخشی از نوسانات بارندگیهای ۱۴۰۴ را مستهلک کند، اما همچنان با خط تراز نرمال سالهای مرطوب فاصله دارد. بارندگیهای سال ۱۴۰۴-۱۴۰۵ صرفا یک تسکین موقت هیدرولوژیکی بود و نتوانست کسری تجمعی مخازن تهران را برطرف کند. با توجه به ساختار زمینشناسی و هیدروژئولوژیکی تهران، پایتخت همچنان در فاز خشکسالی هیدرولوژیکی قرار دارد و سیستم تامین آب شرب آن به دلیل کاهش سهم منابع آب زیرزمینی کیفی بهشدت آسیبپذیر باقی مانده.
