نبرد خاموش بر سر کریدورها؛ انسداد تنگه هرمز چه فرصتی برای اسرائیل و ترکیه ایجاد کرد؟

اقتصاد۲۴- رجب طیب اردوغان، رئیس‌جمهوری ترکیه، به دنبال احیای یک مسیر تاریخی است که ترکیه را به عنوان یک کشور مسلمان به کشور‌های عربی حاشیه خلیج فارس متصل می‌کند. راه‌آهن حجاز اولین بار در سال ۱۹۰۰ توسط سلطان عبدالحمید مطرح شد. این مسیر میان دمشق و حجاز با طول ۱۳۲۲ کیلومتر در اول سپتامبر سال ۱۹۰۸ افتتاح شد و هدف آن اتصال ایالات پراکنده، تسهیل لجستیک نظامی و تحکیم وحدت اسلامی تحت پرچم خلافت بود.

در اواخر قرن نوزدهم و با ورود کشتی‌های بخار و افتتاح کانال سوئز، یک مسیر دریایی امن برای برای انتقال زائران آناتولی به حجاز ایجاد شده بود. در آن زمان، هندِ تحت استعمار بریتانیا، بزرگ‌ترین جمعیت مسلمان جهان را داشت و گسترش خطوط دریایی بخار و رقابت بریتانیا و عثمانی برای مدیریت سفر حج، اهمیت ژئوپلیتیک پیدا کرد؛ بنابراین سلطان عبدالحمید کوشید با احداث راه‌آهن حجاز برنده این رقابت باشد. هرچند این راه‌آهن بعدا در شورش قبایل عربی تخریب شد، اما حالا ترکیه، سوریه، اردن و عربستان سعودی بار دیگر به دنبال احیای این مسیر تاریخی هستند.

در سپتامبر گذشته، وزارت حمل‌ونقل ترکیه اعلام کرد در نشست سه‌جانبه‌ای با همتایان سوری و اردنی در اَمان، «اولین گام عملی برای فعال‌سازی مجدد راه‌آهن حجاز برداشته شده است». بر‌اساس توافق حاصل‌شده، سه کشور با حمایت فنی ترکیه بازسازی بخش ۳۰‌کیلومتری از خط اصلی در خاک سوریه را آغاز خواهند کرد. همچنین کمیته‌های مشترکی برای تسهیل دسترسی به کریدور‌های بین‌المللی از طریق ترکیه، به‌ویژه بندر عقبه اردن تشکیل می‌شود.

در همان نشست، سه کشور پیش‌نویس تفاهم‌نامه‌ای جامع را برای همکاری در زمینه‌های حمل‌ونقل ریلی، جاده‌ای و توسعه کریدور‌ها امضا کردند. یکی از نتایج مهم این توافق، از‌سرگیری حمل‌ونقل جاده‌ای میان ترکیه و اردن از مسیر سوریه پس از ۱۳ سال وقفه است.

همچنین یک کمیته فنی جداگانه هم راه‌های تقویت ارتباط ترکیه با دریای سرخ از طریق بندر عقبه را بررسی می‌کند؛ اقدامی که می‌تواند دسترسی آنکارا به بازار‌های آفریقا را افزایش دهد و در مقابل، امکان اتصال اردن و سوریه به مسیر‌های اروپایی و آسیایی از طریق ترکیه را فراهم آورد.

صرف‌نظر از اینکه راه‌آهن حجاز برای ترکیه معنایی فراتر از یک پروژه عمرانی دارد و نمادی از نئو‌عثمانی‌گری و پان‌اسلامیسم یا اندیشه وحدت اسلامی است و بنا دارد ترکیه را به عنوان قدرت برتر منطقه مطرح کند، جنگ در خلیج فارس انگیزه ترکیه و کشور‌های عربی را برای احداث مسیر‌های جایگزین ترانزیتی تقویت کرده است.

جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران باعث انسداد تنگه هرمز و توقف بخش درخور توجهی از ظرفیت صادرات نفت کشور‌های عربی منطقه شد؛ به‌طوری که قیمت نفت که تا پیش از جنگ در میانه کانال ۶۰ دلار بود، تا ۱۱۷ دلار رساند. این رخداد چشم کشور‌های عربی حاشیه خلیج فارس را ترساند و به سرعت در اندیشه توسعه راه‌های جایگزین تنگه هرمز شدند. از آن سو، مقامات ترکیه‌ای به‌صراحت اعلام کردند این راه‌آهن می‌تواند جایگزین تنگه هرمز باشد. تی‌آر‌تی به نقل از عبدالقادر اورال‌اوغلو، وزیر حمل‌ونقل و زیرساخت ترکیه نوشت آنکارا قصد دارد با نوسازی راه‌آهن تاریخی حجاز و امتداد آن تا عمان، مسیر تجاری جایگزینی برای تنگه هرمز ایجاد کند.

او توضیح داد مرحله نخست این طرح شامل اتصال ترکیه به حلب است و در این مسیر از شبکه موجود حلب-دمشق-اردن استفاده خواهد شد. به گفته او، مذاکرات با مقام‌های عربستان سعودی هم همچنان ادامه دارد.

وزیر حمل‌ونقل و زیرساخت ترکیه افزود هدف نهایی، امتداد این خط تا عمان و دسترسی به اقیانوس است؛ مسیری که به گفته او می‌تواند یک جایگزین راهبردی برای تنگه هرمز ایجاد کند.

بیشتر بخوانید:عکس / واکنش غریب‌آبادی به ادعای مکرون درباره مین‌زدایی تنگه هرمز

با این حال، بزرگ‌ترین مانع این پروژه، وضعیت سوریه است. جنگ داخلی زیرساخت‌های ریلی کشور را نابود کرده؛ پل‌ها و ایستگاه‌ها نیازمند بازسازی کامل‌اند. اما چالش اصلی، سیاسی است. اگر سوریه به جمهوری فدرال تبدیل شود، یکپارچگی سرزمینی آن تضعیف خواهد شد. در چنین حالتی، دروزی‌های جنوب و نیرو‌های کرد در شمال شرق احتمالا با بازگشت به مدل متمرکز حکومت دمشق مخالفت خواهند کرد. در مقابل، تلاش برای تحمیل ساختار واحد هم می‌تواند به درگیری مجدد منجر شود. آینده حکمرانی سوریه -فدرال یا متمرکز- تعیین می‌کند آیا قطار‌ها می‌توانند آزادانه از مرز‌های این کشور عبور کنند یا نه. البته این اولین باری نیست که ترکیه به دنبال احیای راه‌آهن حجاز است. در سال ۲۰۰۹، ترکیه و عربستان توافق کردند این مسیر را بازسازی کنند و وزیر وقت حمل‌ونقل ترکیه، بنعالی ییلدریم گفته بود: «وقتی ترکیه، اردن، سوریه و عربستان گرد‌هم آیند، پروژه کامل خواهد شد».

اما تحولات سیاسی منطقه مانع شد

در سال ۲۰۱۵ هم عربستان برای ثبت این مسیر در فهرست میراث جهانی یونسکو اقدام کرد، اما شرایط سیاسی بار دیگر پروژه را متوقف کرد. امروز، اما شرایط متفاوت است. غرب آسیا شاهد توسعه موجی از پروژه‌های حمل‌ونقل عظیم است؛ از راه‌آهن خلیج فارس که قرار است شش کشور را تا سال ۲۰۲۸ متصل کند، تا پروژه نئوم و «راه توسعه» عراق که هدفش تبدیل این کشور به محور ترانزیت آسیا و اروپا‌ست.

باید اشاره کرد ترکیه به موازات این خط آهن پروژه ترانزیتی مهم دیگری را با عنوان «راه توسعه» در عراق دنبال می‌کند که می‌تواند جایگزین کریدور شمال به جنوب ایران باشد. اورال‌اوغلو درباره پروژه «راه توسعه» گفته است این طرح به طول هزار‌و ۲۰۰ کیلومتر از خلیج بصره تا مرز ترکیه امتداد دارد و مرحله طراحی این پروژه تکمیل شده است. به گفته او، این کریدور گسترده که شامل بزرگراه‌ها، خطوط ریلی، مسیر‌های انرژی و خطوط ارتباطی است، با تأمین مالی بین‌المللی و با مشارکت امارات متحده عربی، قطر، عراق و ترکیه اجرا خواهد شد.

اسرائیل در رقابت تنگاتنگ با ترکیه

‌از آن سو، اسرائیل تلاش می‌کند با اتصال کشور‌های عربی به بنادر خود راه ترانزیت انرژی از کشور‌های عربی و غرب آسیا به اروپا را هموار کند. چشم اسرائیل حالا به راه‌آهن مشترک خلیج فارس دوخته شده است؛ پروژه‌ای که بی‌سروصدا از سال ۲۰۰۹ کلید خورد و این روز‌ها محور مهم گفت‌وگوی سران کشور‌های عربی حوزه خلیج فارس است. طول این خط ریلی دو‌هزار‌و ۱۷۷ کیلومتر است و با عبور از کشور‌های عربی حاشیه خلیج فارس، از یک سو به هند متصل می‌شود و از سوی دیگر به بندر حیفا در اسرائیل می‌رسد. در همین زمینه هند، عربستان سعودی، امارات و اسرائیل در سال‌های اخیر بار‌ها درباره این پروژه ترانزیتی موسوم به «کریدور غذایی هند-‌خاورمیانه» سر میز گفت‌و‌گو نشسته‌اند؛ به‌ویژه پس از آنکه بحث صلح ابراهیم بین کشور‌های عربی و اسرائیل راه افتاد. از آن سو، هند به عنوان یکی از غول‌های غذای جهان و البته یک اقتصاد بزرگ، با این پروژه به دنبال مدیریت منابع آب خود و مدرن‌کردن کشاورزی است و اسرائیل به عنوان یکی از پیشرفته‌ترین نقاط جهان در زمینه کشاورزی صنعتی، به هند در این زمینه کمک می‌کند. اسرائیل همچنین به دنبال ایجاد نیروگاه‌های خورشیدی در هند است تا مصرف انرژی را بهینه کند. از آن سمت، اسرائیل قرارداد پروژه‌های مشترکی را با امارات و عربستان در حوزه انرژی امضا کرده است.

حالا، اما جدال ترکیه و اسرائیل سر مسیر‌های تجاری منطقه تا آنجا بالا گرفته که اسرائیل به‌صراحت مخالفت خود را با طرح‌های ترانزیتی ترکیه اعلام کرده و تصمیم گرفته است در یک انتقام‌جویی سیاسی، نسل‌کشی ارامنه را به رسمیت بشناسد و از آن سو ترکیه با اعلام مخالفت با این تصمیم اسرائیل تأکید کرده است بلندپروازی‌های ترانزیتی خود را با قدرت پیگیری می‌کند. این رقابت، اما در ظاهر به سود ترکیه است؛ چرا‌که این کشور مسلمان از لحاظ ایدئولوژیک به کشور‌های عربی خلیج فارس نزدیک است، اما از سوی دیگر، مسیری که اسرائیل برای اتصال به کشور‌های عربی انتخاب کرده است، امن‌تر به نظر می‌رسد و همین مسئله سبب شده است اسرائیل بتواند به کشور‌های عربی خلیج فارس نزدیک‌تر شود.