ژامه وو؛ پدیده مقابل دژاوو که کمتر به آن پرداخته شده
اقتصاد۲۴- همه ما با حس عجیب دژاوو آشنا هستیم، تجربهای که لحظهای نو را آشنا و از پیش دیدهشده جلوه میدهد. اما پدیده متضاد آن، ژامهوو، که «هرگز دیده نشده» معنا میدهد، به مراتب نادرتر و کمتر شناختهشده است. این خطای شناختی باعث میشود کلمات، چهرهها یا مکانهای کاملاً آشنا، ناگهان برای مغز ما بیگانه و غیرواقعی شوند. دانشمندان در تلاشند تا منشا این پدیده را کشف کنند.
ژامهوو؛ از تجربه شخصی تا آزمایشگاهی
موسیقیدانانی که جای خود را در قطعات صدها بار نواخته شده گم میکنند یا افرادی که به چهرهای آشنا خیره میشوند تا زمانی که آن را نشناسند، از جمله تجربیات رایج این پدیده هستند. دکتر آکیرا اوکانر، متخصص علوم اعصاب از دانشگاه سنت اندروز، خود در حین رانندگی این حس را تجربه کرده و بر اثر آن مجبور به توقف شده است.
در سال ۲۰۲۳، تیم اوکانر برای روشی که به وسیله آن ژامهوو را در محیط آزمایشگاه ایجاد کردند، برنده جایزه ایگنوبل شد. در این آزمایش، از ۹۴ دانشجو خواسته شد یک کلمه مشخص را بارها و بارها بنویسند تا زمانی که احساس کنند کلمه غلط یا غیرواقعی به نظر میرسد. حدود ۷۰ درصد از شرکتکنندگان، معمولاً پس از حدود ۳۳ بار تکرار، این حس را گزارش کردند.
بیشتر بخوانید: کشف دلیل کاهش انرژی بدن پس از دیدن رویا
شرکتکنندگان، حس خود را اینگونه توصیف کردند: کلمات معنای خود را از دست میدهند، کنترل دست از بین میرود و کلمه به نظر نمیرسد که واقعاً یک کلمه باشد. این حس، که بسیاری از مردم آن را تجربه کردهاند، اما نامی برایش نمیشناختند، اغلب با از دست دادن معنای کلمات پس از خیره شدن طولانیمدت به آنها همراه است.
ریشه ژامهوو کجاست؟ پردازش بصری یا خطای معنایی؟
توضیح رایج برای این پدیده، سیری (satiation) نام دارد. این ایده میگوید که نگاه کردن یا فکر کردن به یک کلمه، چهره یا شیء با شدت و تکرار زیاد، باعث بارگذاری بیش از حد موقت در بازنمایی مغز از آن شده و در نتیجه معنای آن را از بین میبرد. این نظریه قدیمی است و دوباره کشف شده است؛ روانشناسی به نام مارگارت فلوی واشبرن در سال ۱۹۰۷ چیزی مشابه آن را منتشر کرده بود.
اما یک مطالعه جدید در سال ۲۰۲۴ که در نشریه Communications Biology منتشر شد، این تصویر را پیچیدهتر کرده است. محققان یک مدل یادگیری عمیق ساختند که قشر بینایی مغز را شبیهسازی میکرد – منطقهای که اشکال خام را پیش از درک «معنا» پردازش میکند. آنها با تغذیه الگوهای بصری تکراری به این مدل، متوجه شدند که دقت آن در طبقهبندی این الگوها، پس از اوج گرفتن، شروع به کاهش میکند.
نتیجه تیم تحقیقاتی این بود که سیری ممکن است یک «فرآیند پایین به بالا» باشد که ریشهاش در پردازش بصری سطح پایین است، نه صرفاً در سیستمهای زبان و معنای مغز. این بدان معناست که ژامهوو شاید نه با از دست دادن ایمان مغز به معنای یک کلمه، بلکه با از دست دادن توانایی سیستم بصری در تشخیص خود کلمه آغاز شود. تحقیقات همچنین نشان داده که افراد مسنتر کمتر از جوانان مستعد این پدیده هستند.
ارتباط ژامهوو با اختلالات جدیتر
ژامهوو گاهی اوقات با اختلالات جدیتری نیز مرتبط است. در افراد مبتلا به صرع لوب گیجگاهی، این حس میتواند به عنوان یک اورا (aura) تشنج ظاهر شود – موجی غیرارادی از ناآشنایی با یک اتاق یا چهره آشنا، که اغلب با ترس همراه است.
از سوی دیگر، سیری (satiation) ممکن است در اختلال وسواس فکری-عملی (OCD) نیز نقش داشته باشد. بررسی مکرر چیزی – مانند قفل بودن در یا خاموش بودن اجاق گاز – میتواند همان اثر سیری را ایجاد کند که باعث میشود کلمه روی صفحه ناآشنا به نظر برسد؛ در نتیجه در دیگر قفل به نظر نمیرسد و فرد دوباره آن را بررسی میکند، و همین بررسی است که از «بهاندازه کافی قفل بودن» آن جلوگیری میکند.
محققان هنوز در ابتدای راه برای درک کامل ژامهوو هستند. چگونگی ارتباط دقیق سیری، اثر تحول کلامی و ژامهوو، و اینکه یافتههای جدید درباره قشر بینایی چه تاثیری بر درمان افرادی دارد که این پدیده را به عنوان یک علامت تجربه میکنند، همچنان سوالاتی بیپاسخ هستند.
