آزمون سخت مذاکرات ایران و آمریکا؛ آیا قطعنامه جدید اروپا توافق احتمالی را وتو می‌کند؟

اقتصاد۲۴- نشست فصلی شورای حکام آژانس بین‌المللی انرژی اتمی در وین، بار دیگر به صحنه رویارویی دیپلماتیک میان جمهوری اسلامی ایران و غرب تبدیل شده است. ایالات متحده آمریکا و تروئیکای اروپا (انگلیس، فرانسه و آلمان) با ارائه پیش‌نویس قطعنامه علیه ایران، خواستار شفاف‌سازی فوری تهران درباره وضعیت مواد و تأسیسات هسته‌ای خود شده‌اند.

این اقدام در شرایطی صورت می‌گیرد که سیگنال‌ها از پشت پرده دیپلماسی، نزدیک‌بودن توافق بین ایران و آمریکا حکایت دارد.

با این حال، اصرار غرب بر صدور این قطعنامه، بیم آن را افزایش داده که دستاورد‌های نسبی دوجانبه در مسیر تمدید توافقات، تحت‌الشعاع تنش‌های پادمانی در آژانس قرار گیرد.

جزئیات پیش‌نویس قطعنامه

جزییات درزکرده از این پیش‌نویس، نشان می‌دهد محور اصلی فشار غرب بر تعهدات پادمانی ایران معطوف است.

بر اساس این متن، گزارش‌دهی و اعطای دسترسی از سوی ایران به بازرسان آژانس، امری «ضروری، فوری و بدون تأخیر» توصیف شده است. آمریکا و تروئیکای اروپا با ابراز نگرانی نسبت به آنچه «ناتوانی آژانس در تأیید مواد هسته‌ای اعلام‌شده ایران از سال ۲۰۱۶» می‌نامند، از تهران خواسته‌اند اطلاعات دقیقی درباره ذخایر مواد هسته‌ای و سرنوشت اورانیوم غنی‌شده تا سطوح بالا ارائه دهد.

نکته چالش‌برانگیز این پیش‌نویس، اصرار بر گزارش‌دهی درباره سایت‌هایی است که در جریان درگیری‌های نظامی ماه‌های گذشته هدف حملات قرار گرفته‌اند. رافائل گروسی، مدیرکل آژانس، پیش از این بار‌ها از عدم دسترسی به این اماکن گلایه کرده و آن را یک «نگرانی اشاعه‌ای» خوانده بود. در مقابل، نماینده آمریکا در شورای حکام نیز با استناد به پیش‌نویس گزارش سالانه ۲۰۲۵ آژانس، اقدامات ایران را «غیرقابل قبول» خوانده و مدعی شده که تهران به تعهدات خود ذیل پادمان ان‌پی‌تی (NPT) پایبند نبوده است. در متن قطعنامه همچنین تاکید شده که توافق‌نامه پادمان‌ها یک‌جانبه قابل تعلیق یا اصلاح نیست؛ بندی که به نظر می‌رسد واکنشی پیش‌دستانه به گمانه‌زنی‌های داخلی در ایران پیرامون احتمال تغییر دکترین هسته‌ای یا خروج از ان‌پی‌تی باشد.

آیا قطعنامه آژانس به لحاظ سیاسی و حقوقی اهمیت دارد؟

اهمیت سیاسی این قطعنامه در زمان‌بندی آن است. تلاش برای تصویب یک قطعنامه علیه ایران در میانه مذاکرات تهران و واشنگتن، ریسک جرقه‌زدن یک تنش تلافی‌جویانه را به همراه دارد. تجربه گذشته نیز نشان می‌دهد که این اقدامات تقابلی پیامد‌های مثبتی به همراه نداشته است.

اما از منظر حقوقی، این پیش‌نویس با یک چالش جدی رو‌به‌رو است که هیأت جمهوری اسلامی ایران در قالب یک سند غیررسمی پیش از رأی‌گیری میان اعضا توزیع کرده است.

بیشتر بخوانید:فیلم / پیش‌بینی ونس از زمان توافق با ایران

نمایندگی ایران در وین با صراحت اعلام کرده است که بازرسان نمی‌توانند وضعیت زیرساخت‌های هسته‌ای آسیب‌دیده را راستی‌آزمایی کنند، چرا که این سایت‌ها در پی حملات نظامی مشترک آمریکا و اسرائیل دیگر وجود خارجی ندارند و تعهد به گزارش‌دهی درباره «تأسیسات محوشده» به لحاظ مادی و حقوقی غیرممکن است. چارچوب‌های پادمانی آژانس به صورت سنتی تبصره‌ای برای معافیت ناشی از جنگ ندارند، اما ایران تاکید دارد که محیط رویکرد سیاسی آژانس و سکوت این نهاد بین‌المللی در قبال حملات نظامی به سایت‌های تحت پادمان، وجاهت آن را زیر سوال برده است.

سیگنال مصاحله در متن قطعنامه

با این همه، یک تغییر معنادار این قطعنامه خود سیگنال دیگری از پیشرفت مذاکرات است. بند مربوط به «ارجاع فوری پرونده ایران به شورای امنیت سازمان ملل» که در اسناد اولیه مورد اصرار واشنگتن بود، به عنوان یک مصالحه دیپلماتیک از متن نهایی حذف شده است.

این تغییر نشان می‌دهد که نه آمریکا و نه اروپا، در شرایط کنونی تمایلی به فروپاشی کامل پل‌های ارتباطی و ورود به فاز تقابلی در نیویورک ندارند و بیشتر به دنبال یک اهرم فشار کنترل‌شده در وین هستند.

واکنش‌های بین‌المللی و دوقطبی در آژانس

مواضع اتخاذشده در قبال این پیش‌نویس نیز نشان‌دهنده فضایی دوقطبی در شورای حکام است. روسیه به عنوان یکی از اعضای کلیدی شورا، موضعی همسو با تهران اتخاذ کرده است. میخائیل اولیانوف، نماینده روسیه در وین، با محکوم کردن «سکوت غرب» در قبال حملات به تاسیسات هسته‌ای ایران، آن را نوعی عادی‌سازی خطر هسته‌ای جدید توصیف کرد.

با این حال، نگاهی به تجربه قطعنامه‌های قبلی نشان می‌دهد که انتقادات روسیه و چین به تنهایی قادر به دگرگون کردن موازنه آرا در شورا نبوده و ائتلاف غربی معمولا اکثریت عددی را برای تصویب مصوبات خود با خود همراه دارد.

چه خواهد شد؟

شورای حکام آژانس بین‌المللی انرژی اتمی تا پایان نشست فصلی خود فرصت دارد تا درباره این پیش‌نویس تصمیم‌گیری کند.

ارزیابی‌ها نشان می‌دهند که احتمال تصویب این قطعنامه مشترک به دلیل همراهی تروئیکای اروپا و آمریکا بالا است.

با این حال، تفاوت این دوره با ادوار گذشته در این است که هر دو طرف پس از جنگ به مذاکره اتکای بیشتری دارند و می‌دانند که بسته‌شدن کانال‌های دیپلماسی به معنای تشدید تنش است. از این رو، پیش‌بینی می‌شود حتی در صورت تصویب قطعنامه، طرفین تلاش کنند مسیر دیپلماسی و مذاکرات را برای جلوگیری از رویارویی دوباره باز نگه دارند.