اقتصاد ۲۴- بازار بورس و بازار ارز دو بخش مهم و بههمپیوسته از ساختار اقتصادی هر کشور هستند که تغییرات یکی میتواند بهسرعت دیگری را تحت تاثیر قرار دهد. اگرچه در ظاهر این دو بازار مستقل به نظر میرسند، اما در عمل رفتار سرمایهگذاران، سیاستهای اقتصادی و شرایط کلان مالی باعث میشود میان آنها ارتباطی مستقیم و غیرمستقیم برقرار باشد. در بسیاری از کشورها از جمله ایران، نوسانات شدید بورس اغلب با تغییرات قابل توجه در قیمت ارز همراه میشود. درک سازوکار این ارتباط میتواند به فعالان اقتصادی کمک کند تصمیمهای دقیقتری در حوزه سرمایهگذاری بگیرند.
یکی از مهمترین راههایی که بورس بر بازار ارز اثر میگذارد، جابهجایی سرمایه است. زمانی که بورس در وضعیت صعودی قرار دارد و بازدهی جذابی ارائه میدهد، سرمایهگذاران ترجیح میدهند منابع مالی خود را به سمت خرید سهام هدایت کنند. در این شرایط، تقاضا برای ارز کاهش مییابد و ممکن است بازار ارز وارد دورهای از ثبات یا حتی کاهش قیمت شود.
اما در دورههایی که بورس با افت شدید یا بیاعتمادی مواجه میشود، سرمایهگذاران به دنبال بازارهای امنتر یا سودآورتر میروند. یکی از اولین گزینهها بازار ارز است. افزایش تقاضا برای دلار، یورو یا سایر ارزها در چنین شرایطی میتواند به رشد سریع قیمتها منجر شود. این خروج سرمایه از بورس و ورود آن به بازار ارز، بهویژه در اقتصادهایی با تورم بالا، بسیار رایج است.
نوسانات بورس تنها از طریق جریان واقعی پول تاثیر نمیگذارد، بلکه از نظر روانی نیز بر بازار ارز اثرگذار است. بورس اغلب بهعنوان دماسنج اقتصاد شناخته میشود و افت شدید شاخصها میتواند این پیام را به فعالان اقتصادی منتقل کند که شرایط اقتصادی در حال وخیم شدن است.
وقتی چنین انتظاری شکل میگیرد، افراد تمایل بیشتری به تبدیل داراییهای ریالی خود به ارزهای خارجی پیدا میکنند تا از کاهش ارزش پول ملی جلوگیری کنند. همین رفتار روانی، حتی پیش از آنکه تغییر واقعی در متغیرهای اقتصادی رخ دهد، میتواند باعث افزایش تقاضا در بازار ارز و بالا رفتن قیمتها شود.
بخش قابل توجهی از شرکتهای بزرگ بورسی در ایران و بسیاری از کشورهای دیگر، شرکتهای صادراتمحور هستند. این شرکتها از طریق فروش محصولات خود در بازارهای جهانی ارز خارجی به کشور وارد میکنند. زمانی که بورس در وضعیت مناسبی قرار دارد و این شرکتها سودآور هستند، میزان عرضه ارز در اقتصاد افزایش مییابد.
در مقابل، رکود در بورس میتواند به کاهش تولید، افت صادرات و در نتیجه کاهش ورود ارز منجر شود. کاهش عرضه ارز در شرایطی که تقاضا ثابت یا رو به افزایش است، به رشد قیمت ارز دامن میزند. به این ترتیب، عملکرد بورس بهطور غیرمستقیم بر تراز ارزی کشور نیز اثر میگذارد.
سیاستهای پولی و مالی دولتها اغلب بهصورت همزمان بر بورس و بازار ارز تاثیر میگذارند. برای مثال، افزایش نرخ بهره میتواند باعث خروج سرمایه از بورس شود، زیرا سپردهگذاری در بانکها جذابتر میشود. این اقدام در عین حال ممکن است تقاضا برای ارز را نیز کاهش دهد، زیرا نگهداری پول ملی سود بیشتری به همراه دارد.
در مقابل، سیاستهای انبساطی مانند تزریق نقدینگی یا کاهش نرخ بهره میتواند باعث رشد بورس شود، اما در صورت افزایش تورم، فشار بیشتری بر بازار ارز وارد کند؛ بنابراین گاهی نوسانات بورس و ارز نه بهصورت مستقیم، بلکه از مسیر سیاستهای اقتصادی مشترک شکل میگیرند.
رویدادهای بزرگ اقتصادی و سیاسی معمولا هر دو بازار را همزمان تحت تاثیر قرار میدهند، اما شدت واکنش آنها ممکن است متفاوت باشد. برای مثال، تحریمهای اقتصادی، بحرانهای مالی یا تنشهای سیاسی میتوانند باعث سقوط بورس و جهش قیمت ارز شوند.
در چنین شرایطی، سرمایهگذاران با خروج از بازار سهام و حرکت به سمت داراییهایی مانند ارز، طلا یا مسکن تلاش میکنند ریسک خود را کاهش دهند. این شوکها معمولا باعث افزایش همبستگی میان نوسانات بورس و بازار ارز میشوند و تغییرات سریعتری را در هر دو بازار رقم میزنند.
تورم یکی از عوامل کلیدی در ارتباط میان بورس و بازار ارز است. افزایش تورم باعث کاهش ارزش پول ملی میشود و تقاضا برای ارزهای خارجی را بالا میبرد. در عین حال، برخی از شرکتهای بورسی، بهویژه شرکتهای داراییمحور یا صادراتی، از تورم سود میبرند و ارزش سهام آنها افزایش مییابد.
اما اگر تورم از کنترل خارج شود و سیاستهای اقتصادی نتواند آن را مهار کند، بیثباتی در بازارها افزایش مییابد. در چنین شرایطی، بورس ممکن است وارد دورهای پرنوسان یا نزولی شود و بازار ارز به مقصد اصلی سرمایهها تبدیل گردد. به این ترتیب، تورم میتواند رابطهای پیچیده و گاه متضاد میان این دو بازار ایجاد کند.
در اقتصاد ایران، نمونههای متعددی از تاثیر متقابل بورس و بازار ارز دیده شده است. در دورههایی که بورس رشد شدید را تجربه کرده، مانند سال ۱۳۹۹، بخش قابل توجهی از نقدینگی به سمت بازار سهام هدایت شد و فشار تقاضا بر بازار ارز بهطور موقت کاهش یافت.
اما پس از سقوط بورس در ماههای بعد، موج خروج سرمایه شکل گرفت و بخش زیادی از این منابع به بازار ارز منتقل شد که خود به افزایش قیمت دلار و سایر ارزها دامن زد. این تجربه نشان داد که بیثباتی در یکی از بازارها میتواند بهسرعت به بازار دیگر منتقل شود.
نوسانات بورس از مسیرهای مختلفی مانند جابهجایی سرمایه، انتظارات روانی، تغییر در عرضه ارز، سیاستهای اقتصادی و شوکهای سیاسی بر بازار ارز تاثیر میگذارد. این ارتباط همواره یکطرفه نیست و گاهی تغییرات بازار ارز نیز میتواند بر بورس اثر بگذارد. در نهایت، هر دو بازار بخشی از یک سیستم اقتصادی واحد هستند و نمیتوان آنها را جدا از یکدیگر تحلیل کرد.
برای سرمایهگذاران، درک این پیوند میتواند نقش مهمی در مدیریت ریسک و انتخاب زمان مناسب ورود یا خروج از بازارها داشته باشد. توجه همزمان به شاخصهای بورس و تحولات بازار ارز، تصویری جامعتر از وضعیت اقتصادی ارائه میدهد و امکان تصمیمگیری هوشمندانهتر را فراهم میکند.