از کاهش رفاه تا بحران منزلت اجتماعی؛ فروپاشی طبقه متوسط ایران چه پیامدی برای جامعه دارد؟

اقتصاد۲۴- در حالی‌که تازه‌ترین داده‌های پیمایش‌های سرمایه اجتماعی از کاهش اعتماد نهادی و عبور بخش بزرگی از جامعه از آستانه تحمل اقتصادی خبر می‌دهند، بحث درباره پیامد‌های فرسایش طبقه متوسط و تغییر ماهیت مطالبات اجتماعی وارد مرحله تازه‌ای شده است؛ مرحله‌ای که برخی آن را «لبه تاب‌آوری اقتصادی» توصیف می‌کنند.

حسین ایمانی جاجرمی، جامعه شناس می‌گوید: در صحنه سیاست ایران نبود یا ضعف نهاد‌های واسط قابل اعتماد بین مردم و دولت سبب شده تا فضای گفت‌و‌گو از میان برود و شهروندان چاره‌ای جز انتخاب میان دو گزینه «مقاومت پرهزینه» و «انزوا» نداشته باشند.

جاجرمی در تحلیل خود، نقطه کانونی وضعیت فعلی را «عبور فشار اقتصادی از آستانه تحمل» می‌داند؛ وضعیتی که به باور او فقط یک بحران معیشتی نیست، بلکه به بحران اعتماد، مشارکت و آینده‌نگری تبدیل شده است.

او توضیح می‌دهد که فشار‌های مزمن اقتصادی، هم‌زمان سه پیامد اصلی ایجاد می‌کند: گسترش شکاف‌های طبقاتی، افزایش نارضایتی عمومی و تعمیق گسست اجتماعی. در این میان، از نگاه او، مسئله مهم‌تر از خود فشار اقتصادی، «کسری امید اجتماعی» است؛ چیزی که به گفته او می‌تواند مهاجرت، انزوا و کاهش مشارکت اجتماعی را به‌صورت هم‌زمان تقویت کند.

بیشتر بخوانید:چرا جیب مردم خالی‌تر از آمارهای تورم است؟ شکاف بزرگ واقعیت و آمار

در بخش دیگری از تحلیل، او به تغییر ماهیت مطالبات اشاره می‌کند؛ جایی که جامعه دیگر صرفاً مطالبه رفع نیاز‌های روزمره را ندارد، بلکه به سمت نقد «سیاست‌گذاری کلان» حرکت کرده است. به تعبیر او این یک جابه‌جایی ساده نیست، بلکه «سیاسی شدن مطالبات معیشتی» است.

اما نقطه حساس تحلیل جاجرمی به نقش طبقه متوسط مدرن برمی‌گردد. او می‌گوید اگر این طبقه به آستانه فروپاشی منزلت اجتماعی برسد، می‌تواند به نقطه‌ای برسد که در آن ائتلاف‌های اجتماعی جدیدی شکل بگیرد و فشار مطالبات افزایش یابد؛ به‌خصوص وقتی جایگاه اجتماعی هم‌زمان با درآمد در حال سقوط باشد.

در ادامه، او بر یک عامل کلیدی دیگر دست می‌گذارد: ضعف نهاد‌های میانجی. به باور او، نبود کانال‌های قابل اعتماد گفت‌و‌گو میان مردم و دولت باعث شده جامعه میان دو انتخاب سخت قرار بگیرد؛ «مقاومت پرهزینه یا انزوا». این خلأ نهادی، از نگاه او، یکی از مهم‌ترین عوامل تشدید شکاف اجتماعی است.

جاجرمی همچنین تأکید می‌کند که مسئله اصلی امروز جامعه ایران فقط نابرابری اقتصادی نیست، بلکه «ادراک گسترده بی‌عدالتی» و تجربه روزمره تبعیض است؛ تجربه‌ای که اگر تداوم پیدا کند، می‌تواند اعتماد عمومی و انسجام اجتماعی را به شکل جدی تضعیف کند.