اقتصاد۲۴- برای سالها، اپراتورهای تلفن همراه با تماس صوتی و پیامک شناخته میشدند، اما توسعه اینترنت همراه، رایانش ابری، هوش مصنوعی، اینترنت اشیا و اقتصاد پلتفرمی جایگاه آنها را بهطور اساسی تغییر داده است. امروز شبکههای موبایل زیرساخت بخش بزرگی از خدمات مالی، تجاری، آموزشی، سلامت، حمل و نقل و فعالیتهای مبتنی بر داده هستند.
گزارش The Mobile Economy ۲۰۲۶ که در مارس ۲۰۲۶ از سوی GSMA (انجمن جهانی ارتباطات سیار) منتشر شده، تصویر تازهای از این تحول ارائه میکند. بر اساس این گزارش، صنعت موبایل در حال عبور از یک مدل صرفاً مبتنی بر «اتصال» به مدلی است که در آن ۵ G مستقل، هوش مصنوعی، پلتفرمهای دیجیتال پیشرفته و APIهای باز نقش بیشتری در خلق ارزش و درآمد دارند. GSMA اکنون صنعت موبایل را بخشی از زیرساخت بنیادین اقتصاد دیجیتال میداند.
بر اساس تازهترین برآورد GSMA، فناوریها و خدمات موبایل در سال ۲۰۲۵ حدود ۷.۶ تریلیون دلار ارزش اقتصادی برای جهان ایجاد کردهاند. این رقم معادل ۶.۴ درصد تولید ناخالص داخلی جهان است. این عدد فقط به درآمد اپراتورها محدود نمیشود و بخش قابل توجهی از آن ناشی از افزایش بهره وری و تحول دیجیتال در سایر صنایع است.
از مجموع ۷.۶ تریلیون دلار ارزش اقتصادی ایجاد شده در سال ۲۰۲۵، حدود ۴.۸۴ تریلیون دلار از محل افزایش بهره وری، حدود ۸۲۰ میلیارد دلار از اثرات غیرمستقیم و نزدیک به ۱.۹ تریلیون دلار از اکوسیستم مستقیم موبایل شامل اپراتورها، زیرساخت و تجهیزات و خدمات و محتوا حاصل شده است.
نمونهای از مقیاس این تحول را میتوان در بازار ایران نیز مشاهده کرد. بر اساس آمار ارائه شده در مجمع عمومی سالانه همراه اول، این اپراتور تا پایان سال ۱۴۰۴ دارای ۷۵.۹ میلیون مشترک فعال و ۵۸.۱ میلیون مشترک اینترنت همراه بوده است. تعداد کاربران فعال ۵G آن نیز به ۴.۴۴ میلیون نفر رسیده و حجم مصرف دیتا در شبکه طی سال گذشته ۱۲ هزار و ۶۹۶ پتابایت اعلام شده است. رکورد ترافیک روزانه نیز ۳۸.۲ پتابایت بوده و ظرفیت زیرساخت مراکز داده به بیش از ۱۰۳ هزار گیگابیت بر ثانیه رسیده است. این اعداد تصویری از افزایش تقاضا برای اتصال و خدمات دیجیتال در ایران ارائه میکنند.
در همین حال، آمار رسمی وضعیت ارتباطات کشور در پایان سال ۱۴۰۴ نیز از تداوم رشد ارتباطات سیار در ایران حکایت دارد. بر اساس این دادهها، تعداد مشترکان تلفن همراه از حدود ۱۶۳ میلیون نفر در زمستان ۱۴۰۳ به بیش از ۱۷۱ میلیون نفر در زمستان ۱۴۰۴ رسیده و ضریب نفوذ تلفن همراه به ۱۹۷.۶۸ درصد افزایش یافته است.
در بخش اینترنت همراه نیز تعداد مشترکان پهن باند سیار از حدود ۱۲۰.۹ میلیون نفر به ۱۲۴.۹ میلیون نفر رسیده و ضریب نفوذ این خدمات با افزایش به ۱۴۴.۳۹ درصد، جایگاه ارتباطات سیار را به عنوان اصلیترین بستر دسترسی کاربران ایرانی به اینترنت بیش از پیش تثبیت کرده است.
این روند در یک بازه پنج ساله نیز کاملا مشهود است. بر همین اساس تعداد مشترکان پهن باند سیار از حدود ۸۰ میلیون نفر در سال ۱۳۹۹ به بیش از ۱۲۴ میلیون نفر در پایان سال ۱۴۰۴ رسیده است.
ترکیب فناوری مورد استفاده کاربران نیز از گذار تدریجی بازار ایران به سمت نسلهای جدید ارتباطی حکایت دارد. در پایان سال ۱۴۰۴، فناوری ۴ G با سهم ۹۲ درصدی همچنان ستون فقرات بازار پهن باند سیار کشور بوده، اما ۵ G نیز توانسته ۵ درصد از کل اشتراکهای پهن باند سیار را به خود اختصاص دهد، در مقابل، سهم ۳ G به ۳ درصد کاهش یافته است.
در همین بازار، شرکت همراه اول با ۵۵ درصد سهم از مشترکان پهن باند سیار در جایگاه نخست قرار دارد و ایرانسل با ۴۲ درصد در رتبه بعدی است و رایتل نیز ۳ درصد از این بازار را در اختیار دارد.
همزمان، در بخش ارتباطات ثابت، تعداد مشترکان اینترنت پهن باند کاهش یافته و به ۱۰.۹ میلیون نفر رسیده است، هرچند پوشش فیبر نوری با رسیدن به بیش از ۹.۲ میلیون خانوار در پایان زمستان ۱۴۰۴، نشانههایی از توسعه دوباره زیرساخت ارتباطات ثابت پرسرعت را نشان میدهد.
ابعاد صنعت موبایل تنها به ارزش اقتصادی آن محدود نمیشود. گزارش GSMA میگوید صنعت موبایل اکنون از ۸.۸ میلیارد اتصال بیسیم پشتیبانی میکند که در میان آنها ۵.۸ میلیارد مشترک منحصربهفرد قرار دارند. این رقم حدود ۷۰ درصد جمعیت جهان را شامل میشود. این افراد از خدمات موبایلی برای ارتباط، تجارت و دسترسی به پلتفرمهای دیجیتال استفاده میکنند.
اما در کنار این رشد، شکاف دیجیتال همچنان پابرجاست. طبق گزارش، ۹۶ درصد جمعیت جهان در مناطقی زندگی میکنند که تحت پوشش شبکه پهن باند موبایل قرار دارند، اما بیش از ۳ میلیارد نفر همچنان از اینترنت موبایل استفاده نمیکنند. به این ترتیب، مسئله اصلی اقتصاد دیجیتال تبدیل پوشش موجود به استفاده واقعی است.
GSMA (انجمن جهانی ارتباطات سیار) میگوید در سال ۲۰۲۴ حدود ۲۰۰ میلیون نفر برای نخستین بار از طریق موبایل وارد اینترنت شدند و مجموع افرادی که از طریق دستگاه موبایل خود به اینترنت دسترسی داشتند به ۴.۷ میلیارد نفر، معادل ۵۸ درصد جمعیت جهان رسید. با این حال، هزینه گوشی هوشمند، کمبود مهارتهای دیجیتال، آگاهی ناکافی و نگرانیهای مربوط به امنیت همچنان از مهمترین موانع استفاده از اینترنت همراه هستند.
یکی از مهمترین تفاوتهای گزارش ۲۰۲۶ با گزارشهای سالهای گذشته، تأکید بیشتر GSMA (انجمن جهانی ارتباطات سیار) بر تغییر مدل کسب و کار اپراتورهاست. اپراتورها در حال حرکت از نقش سنتی ارائه دهنده اتصال به سمت ارائه دهندگان خدمات دیجیتال، زیرساخت هوش مصنوعی، رایانش ابری، امنیت سایبری و راهکارهای سازمانی هستند.
بیشتر بخوانید: سخنگوی شورای رقابت: در بازار دیجیتال، انحصار عمیقتر از اقتصاد سنتی اثر میگذارد
در سال ۲۰۲۵، حدود ۸۰ درصد کاربردهای هوش مصنوعی در اپراتورها عمدتاً با هدف افزایش بهره وری داخلی انجام میشد. خدمات مشتری به تنهایی نزدیک به ۴۷ درصد استقرارهای هوش مصنوعی را به خود اختصاص داده بود و استفاده از AI در شبکهها حدود ۱۷ درصد بود. اما مسیر آینده در حال تغییر است. به عبارت دیگر ۴۵ درصد اپراتورها، ایجاد جریانهای درآمدی مبتنی بر هوش مصنوعی را یک اولویت راهبردی میدانند.
نسل پنجم ارتباطات نیز همچنان یکی از مهمترین موتورهای تحول صنعت موبایل است. با این حال، گزارش ۲۰۲۶ نگاه خود را از صرفاً «افزایش تعداد اتصالات ۵G» به سمت نقش این فناوری در تحول اقتصاد و خدمات سازمانی تغییر داده است.
انجمن جهانی ارتباطات سیار پیشبینی میکند تا سال ۲۰۳۰، مجموعا ۵۷ درصد کل اتصالات موبایل جهان روی شبکههای ۵G قرار داشته باشند. در همین زمان، سهم شبکههای قدیمیتر کاهش چشمگیری خواهد داشت. سهم ۲G به حدود ۱ درصد و ۳G به حدود ۵ درصد از کل اتصالات میرسد. این روند نشان دهنده انتقال تدریجی صنعت از شبکههای قدیمی به زیرساختهای پیشرفتهتر است.
با وجود گسترش نقش اقتصادی موبایل، اپراتورها همچنان با یک مسئله مهم مواجهند و آن این مسئله است که رشد درآمد سنتی ارتباطات با سرعت رشد اقتصاد دیجیتال پیش نمیرود.
بر اساس گزارش GSMA، درآمد اپراتورهای موبایل جهان از حدود ۱.۱۹ تریلیون دلار در سال ۲۰۲۵ به ۱.۳۶ تریلیون دلار در سال ۲۰۳۰ خواهد رسید. تحقق این رشد نیز به سرمایهگذاری گسترده نیاز دارد و اپراتورها در فاصله سالهای ۲۰۲۵ تا ۲۰۳۰ حدود ۱.۲ تریلیون دلار سرمایهگذاری سرمایهای انجام خواهند داد.
در ایران نیز گزارش عملکرد منتشر شده در سامانه کدال نمونهای از اهمیت روزافزون خدمات ارتباطی را نشان میدهد. شرکت ارتباطات سیار ایران در سه ماهه نخست سال ۱۴۰۵ مجموع درآمد شناسایی شده خود را به ۳۰۸ هزار و ۱۲۰ میلیارد ریال رسانده است. از این رقم، ۲۸۷ هزار و ۳۴۳ میلیارد ریال، یعنی بیش از ۹۳ درصد، از محل خدمات ارتباطی شامل مکالمه، اینترنت، پیامک و سایر سرویسهای ارتباطی حاصل شده است.
این شرکت تنها در خرداد ماه ۱۷۶ هزار و ۶۵ میلیارد ریال درآمد شناسایی کرده که ۱۶۵ هزار و ۲۴۹ میلیارد ریال آن مربوط به کارکرد مشترکان بوده است. درآمد استفاده سایر اپراتورها از شبکه این شرکت یا اتصال متقابل نیز در همین ماه بیش از ۸ هزار و ۲۸۴ میلیارد ریال ثبت شده است. این ارقام نشان میدهد رشد مصرف خدمات ارتباطی در ایران نیز به تدریج به یک جریان اقتصادی بزرگ تبدیل شده است.
اثر اقتصادی صنعت موبایل تنها در GDP (تولید ناخالص داخلی) و درآمد اپراتورها خلاصه نمیشود. GSMA برآورد میکند اکوسیستم جهانی موبایل در سال ۲۰۲۵ از ۵۰ میلیون شغل به طور مستقیم و غیرمستقیم پشتیبانی کرده است. از این تعداد، حدود ۳۱ میلیون شغل مستقیم بوده و فعالیت اقتصادی ایجاد شده در این اکوسیستم نیز حدود ۱۹ میلیون شغل غیر مستقیم در سایر بخشها ایجاد کرده است.
از سوی دیگر، صنعت موبایل در سال ۲۰۲۵ بیش از ۸۱۰ میلیارد دلار درآمد مالیاتی برای دولتها ایجاد کرده است که معادل حدود ۳.۵ درصد کل درآمدهای مالیاتی جهان بوده است. بخش بزرگی از این رقم از مالیات بر اشتغال، تأمین اجتماعی، مالیات شرکتها و مالیات و عوارض مربوط به خدمات و تجهیزات موبایلی حاصل شده است.
چالش اصلی اقتصاد دیجیتال دیگر صرفاً گسترش پوشش شبکه نیست؛ بلکه تبدیل این پوشش به استفاده واقعی و فراگیر از اینترنت است.
گسترش نقش اپراتورها در اقتصاد دیجیتال البته یک روی دیگر هم دارد و آن افزایش ریسکهای امنیتی است.
بر اساس گزارش GSMA، بیش از ۹۰ درصد اپراتورها سطح تهدیدهای امنیتی را بالا یا بسیار بالا ارزیابی میکنند. بیش از ۹۰ درصد آنها نیز از معماریهای دفاعی چند لایه استفاده میکنند و بیش از ۸۰ درصد اپراتورها برنامههای واکنش به حوادث امنیتی دارند.
GSMA همچنین برآورد کرده است هزینه جهانی جرایم سایبری، از جمله کلاهبرداری، از ۹.۲۲ تریلیون دلار در سال ۲۰۲۴ به ۱۵.۶۳ تریلیون دلار در سال ۲۰۲۹ افزایش پیدا کند. در چنین شرایطی، امنیت شبکه دیگر میتواند به یک بازار جدید تبدیل شود. GSMA Intelligence برآورد میکند امنیت سایبری بیش از ۲۰ درصد فرصت درآمدی بازار جهانی خدمات فناوری B۲B خارج از اتصال پایه را تشکیل میدهد.
اگر پیشبینیهای GSMA محقق شود، سهم صنعت موبایل در اقتصاد جهانی طی سالهای آینده به شکل قابل توجهی افزایش خواهد یافت. ارزش اقتصادی فناوریها و خدمات موبایل از ۷.۶ تریلیون دلار در سال ۲۰۲۵ به ۱۱.۳ تریلیون دلار در سال ۲۰۳۰ خواهد رسید و سهم آن از GDP (تولید ناخالص داخلی) جهان نیز از ۶.۴ درصد به ۸.۴ درصد افزایش پیدا میکند.
GSMA رشد سالانه این ارزش اقتصادی در فاصله ۲۰۲۶ تا ۲۰۳۰ را حدود ۸.۴ درصد برآورد کرده است، یعنی بیش از سه برابر نرخ رشد پیشبینیشده اقتصاد جهانی در همین دوره که حدود ۲.۶ درصد است.
در همین بازه، ۵G سهمی ۵۷ درصدی از کل اتصالات موبایل خواهد داشت، اپراتورها ۱.۲ تریلیون دلار در زیرساختهای خود سرمایهگذاری میکنند و هوش مصنوعی به یکی از مهمترین مسیرهای ایجاد درآمد جدید برای آنها تبدیل خواهد شد. همزمان، شرکتها نیز قرار است در فاصله ۲۰۲۵ تا ۲۰۳۰ حدود ۱۰ درصد درآمد خود را به تحول دیجیتال اختصاص دهند که فرصت بزرگی برای اپراتورها فراهم میکند تا از فروش صرف اتصال عبور کرده و به شریک فناوری کسب و کارها تبدیل شوند.
گزارش The Mobile Economy ۲۰۲۶ یک پیام روشن دارد و آن اینست که صنعت موبایل به زیرساختی برای بهره وری، تحول دیجیتال، هوش مصنوعی، تجارت، خدمات عمومی و فعالیت اقتصادی تبدیل شده است.
در سال ۲۰۲۵، صنعت موبایل ۷.۶ تریلیون دلار به اقتصاد جهانی ارزش افزوده داده، از ۵۰ میلیون شغل پشتیبانی کرده و برای بیش از ۸۱۰ میلیارد دلار درآمد مالیاتی ایجاد کرده است. در مقابل، بیش از ۳ میلیارد نفر همچنان با وجود قرار داشتن در محدوده پوشش شبکه، از اینترنت موبایل استفاده نمیکنند، بنابراین آینده اقتصاد دیجیتال علاوه بر توسعه فناوری، به حل مسئله دسترسی، توان خرید، مهارت دیجیتال و امنیت نیز وابسته است.
انتهای پیام