اقتصاد۲۴- بسیاری از فعالان اقتصادی و مردم برای درک بهتر اتفاقات و رویدادهای اقتصادی آینده به دنبال پیشبینی رقم تورم هستند. برخی از کارشناسان رشد نقدینگی را بهترین شاخص برای این کار معرفی میکنند. با اینحال شاخصی دیگر وجود دارد که برای نیل به این هدف میتواند کمککننده باشد و آن هم تورم تولیدکننده است؛ شاخصی که نمایانگر تغییرات قیمتی بعد از تولید کالا یا خدمات و قبل از رسیدن به دست مصرفکننده است. به همین دلیل به آن تورم پیشران نیز گفته میشود.
آخرین بررسیها از تورم تولیدکننده حاکی از آن است که این شاخص در بهار امسال هم در مقایسه با بهار سال گذشته و هم زمستان قبل به شدت افزایش یافته است. این موضوع میتواند به نوعی به صدا درآمدن آژیر خطر افزایش تورم مصرفکننده در ماههای آینده به حساب آید؛ بنابراین ارزیابی و تحلیل اعداد و ارقام مربوط به این شاخص از اهمیت بالایی برخوردار بوده و در این گزارش به این موضوع پرداخته شده است. در ابتدا روند تورم تولیدکننده کل از سال ۱۳۹۲ مورد بررسی قرار گرفته و سپس وضعیت شاخص در بیش از یک سال اخیر تحلیل شده است. لازم به ذکر است که در این گزارش تورم سالانه تولیدکننده کل به تفکیک فصل بررسی شده است. به این معنا که شاخص قیمت تولیدکننده در ۴ فصل منتهی به یک فصل مشخص در مقایسه با مدت مشابه در سال قبل محاسبه شده است.
تورم تولیدکننده کل در ابتدای دوره، یعنی سالهای ۱۳۹۲ و ۱۳۹۳، در سطوح نسبتا بالایی قرار دارد؛ بهطوری که در تابستان سال ۱۳۹۲ تقریبا ۳۶.۷ درصد ثبت شده است. موضوعی که تا حد زیادی به تحریمهای اعمال شده در سال ۱۳۹۰ و اختلالات در زنجیره تامین و تولید در نتیجه این تحریمها مربوط میشود.
با این حال، روند تورم تولیدکننده در ادامه به علت توافق برجام و رفع موقت تحریمها بهشدت نزولی میشود و در میانه دهه ۱۳۹۰ به کمترین سطوح خود میرسد؛ بهگونهای که تابستان سال ۱۳۹۵، رقم آن به حدود ۳ درصد کاهش مییابد. این دوره را میتوان دوره ثبات نسبی هزینههای تولید در اقتصاد ایران دانست.
اما از سال ۱۳۹۶ ورق برمیگردد. با تشدید فشارهای اقتصادی و سپس بازگشت تحریمهای آمریکا در سال ۱۳۹۷، تورم تولیدکننده وارد یک مسیر صعودی بسیار تند میشود. این روند در سال ۱۳۹۷ و ۱۳۹۸ به اوج خود میرسد و نرخ تورم تولیدکننده در بهار سال ۱۳۹۸ به حدود ۵۴.۳ درصد افزایش مییابد. بنابراین، موج تحریمی سال ۱۳۹۷ را میتوان یکی از نقاط عطف اصلی تورم تولیدکننده دانست؛ چراکه افزایش هزینه واردات، محدودیت دسترسی به نهادهها، جهش نرخ ارز و اختلال در تجارت خارجی، فشار قابل توجهی بر هزینه تولید وارد کرد. با وجود تحریمها، اما دادهها نشان از آن دارد که تورم تولیدکننده کل از تابستان سال ۹۸ روندی نزولی را در پیش گرفت و این موضوع تا بهار سال بعد نیز ادامه یافت. با اینحال دیری نپایید که موج کرونا نیز به موج تحریمهای آمریکا اضافه شد و بر آتش تورم تولید بیش از پیش دمید. بهطوری که طبق اعداد و ارقام، تورم تولیدکننده کل در تابستان سال ۱۴۰۰ حتی از ۷۰ درصد نیز فراتر رفت. به این معنی که شاخص قیمت تولیدکننده کل در تابستان ۱۴۰۰ نسبت به تابستان ۱۳۹۹ بیش از ۷۰ درصد افزایش داشت. رقمی که از سال ۱۳۹۲ تا به الان رکوردی تاریخی محسوب میشود. بعدتر، اما تورم تولیدکننده کل روندی نزولی را در پیش گرفت و تا پاییز سال ۱۴۰۳ به ۲۷.۶۵ درصد کاهش پیدا کرد.
در اوایل زمستان سال ۱۴۰۳ دونالد ترامپ رئیس جمهور آمریکا شد و صحبتها در رابطه با برنامه هستهای ایران مجدد آغاز شد. همچنین تورم تولیدکننده نیز در نتیجه افزایش تنشها و انتظارات تورمی فعالان اقتصادی روندی صعودی را شروع کرد. این روند صعودی بعد از اینکه مذاکرات میان ایران و آمریکا به شکست انجامید و جنگ ۱۲ روزه میان ایران و اسرائیل در خرداد سال ۱۴۰۴ به وقوع پیوست حتی بیش از پیش تشدید شد. بهطوری که روند نمودار تورم تولید شکلی نمایی به خود گرفت. از سوی دیگر حمله مشترک آمریکا و اسرائیل در اواخر سال گذشته به کشور را میتوان مشابه ریختن بنزین بر آتش تورم تولیدکننده کل دانست.
در واقع انباشت تحریمهای اقتصادی، وجود بوروکراسیها و مداخلات گاه و بیگاه دولت در اقتصاد و فضای آغشته به ابهام و نااطمینانی منجر به بیرغبتی فعالان اقتصادی به امر تولید شده و همچنین ملزومات اولیه تولید را نیز به شدت نامطلوب کرده است. موضوعی که نشانهی آن در تورم تولیدکننده کل نیز دیده میشود.
به بیان دقیقتر براساس آخرین برآوردهای مرکز آمار از تورم تولیدکننده کل در بهار امسال، این شاخص معادل ۶۶.۷ درصد محاسبه شده و در مسیر شکستن رکورد تابستان سال ۱۴۰۰ است. این عدد علاوه بر اینکه خبر بدی برای بخش تولید به حساب میآید، بیانگر افزایش فشار تورمی بر معیشت خانوارهای ایرانی در ماههای آتی نیز است. در نهایت تا زمانی که مشکلاتی مانند تحریم، محاصره دریایی و احتمال وقوع مجدد جنگ بر اقتصاد ایران سایه انداخته باشد نمیتوان انتظار داشت که تورم تولیدکننده کل روندی باثبات و مطلوب را در پیش گرفته و در نتیجه رونق تولید و صنعت اتفاق بیفتد.