اقتصاد۲۴- صادرات نفت ایران در شرایط مبهمی قرار گرفته و حالا با انسداد تنگه هرمز، محاصره دریایی ایران و کاهش ذخایر نفت روی آب ایران در خارج از تنگه هرمز شرایط پیچیدهای برای ارسال محمولههای نفتی کشور ایجاد شده است. از آن سو در طول سالهای تحریم، چین تقریبا تنها مشتری نفت ایران بوده، اما برخی گزارشها حاکی از کاهش اشتیاق چین برای خرید نفت از ایران است.
گزارش اداره اطلاعات انرژی آمریکا حاکی از آن است که در سالهای پیش از تحریم، ایران روزانه بین ۲.۵ تا ۲.۸ میلیون بشکه نفت صادر میکرد و عمده مشتریهای نفت ایران چین، هند، ژاپن و کره جنوبی بوده و صادرات نفت ایران به چین حدود ۵۵۰ هزار بشکه در روز برآورد شده است، اما در سالهای پس از تحریم، چین تقریبا تنها مشتری نفت ایران شد و صادرات نفت کشور در بهترین حالت به حدود ۱.۵ میلیون بشکه در روز رسید. این در حالی است که در مقاطعی صادرات نفت کشور به ۵۰۰ تا ۷۰۰ هزار بشکه در روز هم رسیده بود.
در شرایط جنگ، معادلات صادرات نفت ایران تغییر و پس از آنکه آمریکا محاصره دریایی علیه ایران اعمال کرد، عمده صادرات نفت کشور از ذخایر روی آب انجام شد که خارج از نوار محاصره دریایی قرار داشت. حالا، اما با تداوم جنگ، گزارشها حاکی از کاهش ذخایر روی آب ایران خارج از نوار محاصره است. از آن سو رویترز بهتازگی گزارش داده است صادرات نفت خام ایران از حدود دو میلیون بشکه در روز در مارس به حدود ۲۲۰ تا ۲۵۵ هزار بشکه در روز در آگوست کاهش یافته و از اواسط جولای، صادرات معنادار نفت خام ایران از مسیر تنگه هرمز عملا متوقف شده است. همچنین دیروز سینافایننس، یک رسانه اقتصادی چین با استناد به دادههای رهگیری نفتکشها گزارش داده است ایران در ماه آگوست بیشترین کاهش صادرات نفت را در میان تولیدکنندگان مهم خلیج فارس تجربه کرده است.
بر اساس این گزارش، مؤسسه رهگیری دریایی تانکرترکرز میزان افت صادرات نفت ایران نسبت به سطح پیش از آغاز درگیری را صددرصد برآورد کرده است؛ عددی که البته با برخی دیگر از دادههای ردیابی بازار تفاوت دارد؛ چراکه میان مفهوم «بارگیری نفت»، «محمولهای که از هرمز خارج شده» و «صادرات ثبتشده توسط مؤسسات مختلف رهگیری» تفاوتهایی وجود دارد و ممکن است بخشی از نفت ایران روی نفتکشها بارگیری شده باشد، اما امکان خروج از منطقه را پیدا نکرده باشد؛ از سوی دیگر برخی نفتکشهای فعال در تجارت تحریمی، سامانه شناسایی خودکار یا AIS را خاموش میکنند و همین موضوع محاسبه دقیق جریان صادرات را دشوارتر کرده است. با این حال گزارشهای تازه حاکی از دشوارتر و پیچیدهترشدن شرایط صادرات نفت کشور است. دادههای سینافایننس نشان میدهد در بین کشورهای حاشیه خلیج فارس، ایران بیشترین کاهش صادرات نفت را داشته و پس از آن عربستان سعودی و قطر هرکدام با افت ۴۸درصدی قرار گرفتهاند. صادرات عراق و کویت نیز براساس همین محاسبه حدود ۳۶ درصد پایینتر از سطح پیش از جنگ بوده است. در مقابل، امارات متحده عربی کمترین آسیب را در میان کشورهای بررسیشده داشته و تانکرترکرز کاهش صادرات نفت این کشور را فقط حدود ۰.۰۲ درصد اعلام کرده است.
پیش از این در اواخر مرداد امسال عبدالناصر همتی، رئیس بانک مرکزی، با ابراز امیدواری درباره از سرگیری مذاکرات و احیای تفاهمنامه بین ایران و آمریکا در یک گفتوگوی تلویزیونی اعلام کرد صادرات نفت ایران در حال حاضر متوقف شده است و تفاوت ما با دولتهایی مانند قطر و عراق این است که آنها به ذخایر خود دسترسی دارند، اما ذخایر ما توسط آمریکاییها مسدود شده و اجازه برداشت از آنها را به ما نمیدهند. هرچند پس از این مصاحبه مقامات بانک مرکزی توضیح دادند پول نفت به کشور میرسد و از نظر ذخایر کالاهای اساسی نگرانی وجود ندارد، اما دشوارترشدن صادرات نفت، میتواند یک هشدار جدی برای اقتصاد کشور باشد.
سوی دیگر صادرات نفت ایران مشتری بزرگی به نام چین است. در سالهای پس از تحریم، چین تقریبا تنها مشتری نفت ایران بوده است و صادرات نفت ایران به چین در مقاطعی به حدود ۱.۵ میلیون بشکه در روز میرسید. حالا، اما خبرهایی درباره کاهش صادرات نفت ایران به چین وجود دارد. چندی پیش اسکات بسنت، وزیر خزانهداری آمریکا، از کاهش ۴۰ درصدی صادرات نفت ایران به چین خبر داد و گفت: «ما پالایشگاههای خصوصی کوچک چین را تحریم کردهایم و شاهد کاهش قابل توجهی در خرید نفت ایران از سوی آنها بودهایم و چینیها به دلیل شرایط قیمتی و برخورداری از یک ذخیرهسازی راهبردی بسیار بزرگ، خرید نفت ایران را در چند ماه گذشته حدود ۴۰ درصد کاهش دادهاند». بر اساس اعلام وزارت خزانهداری آمریکا، واردات نفت خام ایران به چین در ماه جولای به ۵۵۶ هزار بشکه در روز کاهش یافته است که پایینترین سطح از ژانویه ۲۰۲۳ محسوب میشود. در واقع صادرات نفت ایران به چین به حدود یکسوم پیش از جنگ رسیده است.
بیشتر بخوانید:تنگه هرمز باز است یا بسته؟ آخرین وضعیت عبور نفتکشها و صادرات نفت ایران
این گزارش تأکید میکند پالایشگران خصوصی چین بهجای نفت ایران، به خرید نفت ارزانتر از عراق، امارات و قطر روی آوردهاند. هرچند آمارهای رسمی گمرک چین نشان میدهد کل واردات نفت خام این کشور در ماه ژوئن به پایینترین سطح خود در نزدیک به یک دهه اخیر (۷.۱۲ میلیون بشکه در روز) رسیده و نسبت به مدت مشابه سال قبل ۴۱.۳ درصد کاهش داشته است، اما وزارت خزانهداری آمریکا به کاهش ذخایر نفت روی آب ایران در خارج از نوار محاصره دریایی اشاره و اعلام کرده است: «احتمالا فقط ۳۰ میلیون بشکه نفت خام ایران باقی مانده که هنوز توسط چین خریداری نشده است. این مقدار بهزودی تمام خواهد شد و دیگر چین خرید نخواهد کرد، زیرا دیگر نفتی برای عرضه وجود ندارد».
از آن سو آمریکا با آغاز موج تشدید تحریم ایران موسوم به عملیات طرد اقتصادی، چین را برای تحریم نفت ایران زیر فشار گذاشت. این در حالی است که چین در مواضعی رسمی اعلام کرد از تحریمهای یکسویه آمریکا تبعیت نمیکند. لین جیان، سخنگوی وزارت خارجه چین، هشدار داده «تمام اقدامات لازم» برای حفظ منافع خود را انجام خواهد داد و هرگونه فشار اقتصادی را تشدید تنشها و تهدیدی برای نظم مالی جهانی دانسته است.
با این حال همچنان دو نگرانی عمده برای تداوم صادرات نفت ایران به چین وجود دارد. یکی از نگرانیهای عمده، تداوم محاصره دریایی و کاهش ذخایر روی آب خارج از نوار محاصره دریایی است و دیگری تشدید رقابت برای عرضه نفت سایر کشورها به چین است آن هم در حالی که برخی گزارشها حاکی از آن است که چین از انسداد تنگه هرمز ناراضی به نظر میآید. سینافایننس گزارش داده است پالایشگاههای چینی خرید نفت از دیگر تأمینکنندگان را افزایش دادهاند. افزایش تقاضا برای نفت اسپو روسیه یکی از نشانههای همین تغییر است و برخی محمولههای این گرید روسی برای تحویل به چین اکنون با پریمیوم قابل توجهی نسبت به برنت معامله میشوند.
همچنین عراق نیز توانسته بخشی از جای خالی عرضه در بازار آسیا را پر کند. رویترز گزارش کرده صادرات عراق در آگوست از حدود ۱.۳۵ میلیون بشکه در روز در جولای به ۲.۳۴ میلیون بشکه در روز افزایش یافته و شرکتهای چینی از جمله پتروچاینا از خریداران مهم نفت عراق بودهاند. افزایش عرضه نفت روسیه به چین در شرایطی رخ میدهد که اوکراین بهصورت گسترده پالایشگاههای نفت روسیه را هدف حملات خود قرار داده و روسیه ناچار شده است بخش قابل توجهی از نفت خام خود را که تا پیش از این به پالایشگاههای داخلی عرضه میکرد، به بازار جهانی تزریق کند؛ عددی که بین دو تا سه میلیون بشکه در روز تخمین زده میشود. در همین حال گزارشهایی از نارضایتی چین درباره انسداد تنگه هرمز شنیده میشود. اخیرا حسین مرعشی، دبیر کل حزب کارگزاران سازندگی، به اکوایران گفته است: «چینیها خیلی روشن به ما گفتهاند تنگه هرمز را باز میکنید، عوارض نمیگیرید و با عربستان سعودی و آمریکا مسئلهتان را حل میکنید؛ بعد قالیباف به چین بیاید».
چین دومین اقتصاد بزرگ و بزرگترین واردکننده انرژی جهان، پس از لشکرکشی نظامی آمریکا در خلیج فارس، زیر اهرم فشار بزرگی قرار گرفته است؛ چیزی حدود نیمی از نفت مورد نیاز این کشور از کشورهای حاشیه خلیج فارس تأمین میشود و دومین اقتصاد بزرگ جهان را بهشدت وابسته به تنگه هرمز میکند و از آن سو حدود ۸۰ درصد تجارت چین به تنگه مالاکا وابسته است؛ تنگهای که هماکنون در کنترل نظامی آمریکاست و تحلیلگران میگویند در صورت تهدید تایوان، آمریکا میتواند این تنگه را مسدود کند و چین را زیر فشار بگذارد. حالا، اما با انسداد تنگه هرمز و سایه آمریکا روی تنگه مالاکا، کابوس بزرگی برای چین رقم خورده است؛ کابوسی که شاید بتوان آن را جنگ پنهان آمریکا با چین دانست. تنگه مالاکا در جنوب شرق آسیا یکی از مهمترین آبراهههای جهان به شمار میآید. این تنگه راهروی آبی باریکی است که بین اندونزی، مالزی و سنگاپور قرار دارد و اقیانوس هند را به اقیانوس آرام و دریای چین جنوبی متصل میکند. اهمیت این ماجرا از آنجا نشئت میگیرد که چین بهشدت به تنگه مالاکا وابسته است. چین، بزرگترین واردکننده نفت و گاز مایع جهان، گرچه تلاش کرده با تنوعبخشی به سبد انرژی مصرفی خود و پیشتازی در تولید انرژیهای تجدیدپذیر، وابستگیهای خود را در زمینه انرژی کاهش دهد، همچنان حدود ۸۰ درصد انرژی مورد نیاز خود را وارد میکند تا چرخ دومین اقتصاد بزرگ جهان را بچرخاند.
در این میان چین وابستگی شدیدی به تنگه مالاکا دارد؛ تنگهای که گرچه قابلیت جایگزینی با مسیرهای دیگر را دارد، کوتاهترین مسیر دسترسی برای اتصال دو اقیانوس است و مسیرهای جایگزین میتوانند بهشدت هزینه حملونقل دریایی را افزایش دهند. در حال حاضر بیشتر از ۸۳ درصد از واردات نفت چین و دوسوم از کل تجارت این کشور از تنگه مالاکا عبور میکند. به عبارتی، روزانه نزدیک به ۱۶ میلیون بشکه نفت از این آبراه میگذرد تا دومین اقتصاد جهان بتواند به حیات خود ادامه دهد. وابستگی چین به تنگه مالاکا در شرایطی است که این تنگه در معماری امنیتی و نظامی آمریکا قرار گرفته است. ناوگان هفتم آمریکا که در اقیانوس آرام مستقر است، تسلط امنیتی و نظامی بر تنگه مالاکا دارد. این ناوگان یکی از قدرتمندترین ناوگانهای جهان به شمار میآید و دهههاست در شرق و جنوب شرق آسیا فعال بوده و در جنگهای کره و ویتنام نیز نقش مهمی ایفا کرده است. گذشته از این، آمریکا با هدف تأمین امنیت این آبراهه و جلوگیری از دزدی و تروریسم دریایی، پیمانهای نظامی متعددی با کشورهای ناظر بر امنیت تنگه مالاکا امضا کرده است.
به همین دلیل رهبران چینی بارها به حضور نظامی آمریکا در این منطقه اعتراض و بابت آن ابراز نارضایتی کردهاند. این نارضایتی در حدی بوده که سالهاست در ادبیات راهبردی پکن، تنگه مالاکا با اصطلاح «معضل مالاکا» توصیف میشود و از آن طرف آمریکا بارها چین را به بستن تنگه مالاکا تهدید کرده است. با این شرایط ناگفته پیداست که چین زیر فشار دو تنگه هرمز و سپس تهدید مالاکاست و طولانیشدن جنگ و انسداد تنگه هرمز میتواند چین را زیر فشار فزاینده قرار دهد. اتفاقی که میتواند خرید نفت چین از ایران را تحت تأثیر قرار دهد.