اقتصاد۲۴- همزمانی بحران در دو گذرگاه راهبردی تنگه هرمز و باب المندب و قرار گرفتن شریانهای صادرات انرژی در وضعیتی شکننده، کانونهای دیپلماتیک منطقهای و بینالمللی را به تحرکی کم سابقه واداشته است. از پیشنهاد میانجیگری پکن و رایزنیهای سطح بالای اسلامآباد تا ابتکار دریایی مسقط و تماسهای فشرده میان تهران، قاهره و آنکارا، همگی نشان از اجماع بازیگران پیرامونی برای جلوگیری از گسترش تصاعدی بحران دارند. در این میان، تهران با تاکید بر پیوند امنیت پایدار خلیجفارس با ترتیبات منطقهای، بازگشت کامل واشنگتن به تعهدات خود در «تفاهمنامه اسلامآباد» را کلید اصلی خروج از بنبست کنونی میداند.
تحولات ژئوپلیتیک خاورمیانه در نقطهای حساس و تعیینکننده قرار گرفته است؛ جایی که محاسبات یکجانبهگرایانه واشنگتن، امنیت ترانزیت انرژی و ثبات اقتصادی کل منطقه را با چالشهای ساختاری مواجه ساخته است. شواهد میدانی و بازتابهای بینالمللی حاکی از آن است که راهبرد مبتنی بر تحریم، محاصره و اسکورتهای نظامی دریایی به نتیجه مطلوب کاخ سفید منجر نشده است؛ تا جایی که دن شاپیرو، مقام ارشد سابق پنتاگون، با اشاره به خطای محاسباتی دولت ترامپ اذعان میکند تصور ناتوانی ایران در افزایش متقابل فشار اشتباه بوده و امریکا عملا در بنبست گرفتار شده است.
این بنبست عملیاتی اکنون پیامدهای مستقیمی بر امنیت اقتصادی حوزه خلیجفارس تحمیل کرده است. به تعبیر تحلیلگران حلوفصل منازعات بینالمللی، تشدید همزمان تنشها در تنگه هرمز و بابالمندب، منطقه را میان «دو فک گازانبر» قرار داده است؛ واقعیتی که هشدارهای اقتصادی نظیر احتمال توقف صادرات نفت از خطوط لوله جایگزین سعودی به دریای سرخ و تهدید خروج نزدیک به ۴ درصد از عرضه جهانی نفت از بازار را دوچندان برجسته میکند. در چنین بستری، هزینههای سیاست تنشزای امریکا بیش از همه متوجه کشورهای پیرامونی شده و همین امر انگیزهای مضاعف برای شکلگیری یک اراده جمعی منطقهای جهت تنشزدایی ایجاد کرده است.
در میانه این تلاطم، عمان بار دیگر نقش سنتی خود را به عنوان پلی میان بازیگران منطقهای بازیافته است. سید عباس عراقچی، وزیر امور خارجه کشورمان، با شفافسازی درباره نشست منطقهای در مسقط با حضور ایران و کشورهای خلیجفارس اعلام کرد که دستور کار این گفتوگوها معرفی «مسیر دریایی جدید در تنگه هرمز» بر پایه توافق فنی با مسقط است. عراقچی با تبیین مرزهای این ابتکار، صراحتا تاکید کرده است که ترتیبات فنی با عمان به معنای بازگشایی بدون قید و شرط تنگه نیست، بلکه شرط بنیادین ایران، بازگشت امریکا به تعهداتش ذیل «تفاهمنامه اسلامآباد» است. تهران این مذاکرات را فرصتی برای اعتمادسازی دوجانبه با همسایگان، از جمله مشارکت عراق و بازتعریف نظمی درونزا بر مبنای اصل «مسوولیت انحصاری کشورهای منطقه در حفظ امنیت» ارزیابی میکند.
همزمان با ابتکار مسقط، ظرفیتهای بینالمللی و منطقهای دیگری نیز برای مهار بحران به حرکت درآمدهاند. ورود چین با پیشنهاد شی جینپینگ برای میانجیگری میان ایران و امریکا، نشاندهنده نگرانی قدرتهای نوظهور از سرایت بیثباتی به گلوگاههای تجارت جهانی است.
بیشتر بخوانید:ادعای تازه ترامپ: ایران بهشدت خواهان توافق است
محمدجواد ظریف، وزیر پیشین امور خارجه، این ابتکار را «فرصتی به موقع» خوانده و با تاکید بر چندجانبهگرایی، امنیت پایدار را در گرو توقف رفتارهای قهرآمیز و احترام به حقوق بینالملل دانسته است. در سطح شبه قاره نیز پاکستان نقشی کلیدی را در امتداد تفاهم اسلامآباد ایفا میکند. گفتوگوی اخیر شهباز شریف، نخستوزیر پاکستان با ولیعهد عربستان سعودی بر استمرار مساعی جمیله ارتش و دولت پاکستان برای کاهش تنشها و بازگرداندن ثبات، از جمله در پروندههای مرتبط مانند یمن، گواهی بر محوریت مجدد تفاهم اسلامآباد در معادلات دیپلماتیک است.
ابعاد دیپلماسی فعال تنها به حوزه خلیجفارس محدود نمانده است. دیدار رییسجمهور مصر با مسعود پزشکیان و ابراز امیدواری قاهره برای به کارگیری حداکثر تلاشها جهت صیانت از حاکمیت ملی و منافع ملتهای منطقه، در کنار رایزنیهای تلفنی فشرده میان وزرای امور خارجه ایران و ترکیه (عراقچی و هاکان فیدان) بر ضرورت سد کردن راه توسعه بحران، نشاندهنده شکلگیری یک تفاهم نانوشته میان قدرتهای موثر غرب آسیا و شمال آفریقاست. این تحرکات گسترده دیپلماتیک در شرایطی صورت میگیرد که تهران از موضع اقتدار دفاعی به عرصه دیپلماسی مینگرد؛ آنچنانکه سرپرست وزارت دفاع با کمارزش دانستن لفاظیهای دشمن، بر آمادگی فناورانه و توان پاسخگویی دفاعی کشور تاکید کرده است.
برآیند رخدادهای اخیر روشن میسازد که تلاش برای تحمیل یکطرفه معادلات امنیتی بدون در نظر گرفتن حقوق مشروع ایران، به ضد خود بدل شده و امنیت انرژی جهان را به مخاطره انداخته است. فعالسازی همزمان کانونهای میانجیگری در پکن، اسلامآباد، مسقط، قاهره و آنکارا، نشاندهنده یک واقعیت عینی است: عبور از بنبست کنونی نه از مسیر تشدید رویارویی، بلکه از معبر پذیرش واقعیات میدانی و احیای تعهدات تصریح شده در «تفاهمنامه اسلامآباد» میگذرد؛ مسیری که اکنون با اجماع منطقهای، پیش روی همه طرفهای منازعه گشوده شده است.