اقتصاد۲۴- در شرایطی که تحولات امنیتی، هستهای و انرژی در منطقه بهطور فزایندهای به یکدیگر پیوند خوردهاند، دو تحول همزمان در مناسبات ایران با غرب و کشورهای عربی خلیج فارس، تصویری قابل تأمل از تلاش برای محدودکردن ابتکارات و نقشآفرینی تهران ارائه میکند؛ از درخواست عربستان برای به تعویق افتادن نشست منطقهای درباره تنگه هرمز تا فشار آمریکا که به گفته یک مقام این کشور، در نهایت به ممانعت از حضور و سخنرانی محمد اسلامی، رئیس سازمان انرژی اتمی ایران، در کنفرانس عمومی آژانس بینالمللی انرژی اتمی انجامیده است. هر دو رخداد، اگرچه در ظاهر در دو حوزه متفاوت ناظر بر امنیت دریانوردی و پرونده هستهای اتفاق افتادهاند، اما از منظر سیاسی یک وجه مشترک دارند و آن هم تلاش برای شکلندادن به فضایی که ایران بتواند در آن با ابتکار عمل دیپلماتیک یا فنی، بخشی از معادلات منطقهای را تحت تأثیر قرار دهد.
در ماجرای هرمز، تهران و مسقط پس از هفتهها مذاکره به تفاهمی درباره تأمین و تنظیم مسیرهای دریانوردی دست یافته بودند و قرار بود این تفاهم در نشستی منطقهای در شهر صلاله عمان مطرح شود. نشست مذکور در صورت برگزاری میتوانست نشانهای از تلاش کشورهای منطقه برای ایفای نقشی مستقلتر در مدیریت بحرانهای پیرامونی و برجستهشدن ابتکار عمل منطقهای باشد. با این حال، باید این تحول را در متن معادلات پیچیدهتری نیز دید. به هر حال عربستان در شرایطی قرار دارد که تحولات یمن از یک سو و حملات به زیرساختهای نفتی این کشور از سوی دیگر، بر محاسبات امنیتی و سیاسی ریاض سایه انداخته است.
در چنین وضعیتی، به نظر میرسد عربستان احساس میکند تهران از موقعیت و ابتکار عمل بیشتری برخوردار شده یا دستکم موازنه کنونی به سود ریاض نیست و همین ادراک ریاض میتواند حساسیت این کشور نسبت به هر ابتکار منطقهای با محوریت ایران را افزایش دهد. در پرونده هستهای نیز حضور رئیس سازمان انرژی اتمی ایران در جایگاه سخنران افتتاحیه میتوانست امکان طرح روایت تهران را در یکی از مهمترین مجامع تخصصی بینالمللی، آن هم پس از قطعنامه اخیر شورای حکام و ارجاع پرونده هستهای ایران به شورای امنیت فراهم کند. از این منظر، به نظر میرسد ریاض و واشینگتن تا زمانی که احساس کنند کفه برخی معادلات به سود تهران سنگینی میکند، ترجیح میدهند از شکلگیری یا تقویت ابتکاراتی که ایران در آنها نقش فعال دارد جلوگیری کنند، مگر آنکه موازنه سیاسی و امنیتی به گونهای تغییر کند که مشارکت تهران دیگر تهدیدی برای منافع آنها تلقی نشود.
نشست وزرای خارجه کشورهای ساحلی خلیج فارس که قرار بود روز دوشنبه با محوریت بررسی طرح عمان برای بازگشایی تنگه هرمز و بازگشت تردد عادی نفتکشها برگزار شود، در شرایطی به تعویق افتاد که همزمان، رایزنیهای دیپلماتیک گستردهای میان کشورهای منطقه در جریان بود. بنا به روایت ایرنا، محمد علی بک، مدیرکل خلیج فارس وزارت امور خارجه ایران، اعلام کرد این نشست بنا به درخواست برخی کشورهای منطقه و با تصمیم مشترک ایران و عمان به زمان دیگری موکول شده است. با این حال، اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه، در نشست خبری روز دوشنبه صراحت بیشتری به خرج داد و عنوان کرد: «عربستان درخواست کرد این نشست فعلا برگزار نشود». تعویق این نشست در شرایطی اهمیت پیدا میکند که طرح مورد بحث، حاصل هفتهها مذاکره میان تهران و مسقط بوده است. به گفته بقایی، ایران و عمان به عنوان دو دولت ساحلی درباره موضوع تأمین مسیرهای دریانوردی و نحوه اعمال حاکمیت خود به تفاهم رسیده بودند و قرار بود این تفاهم در نشستی با حضور کشورهای منطقه مطرح شود. بنابراین، آنچه قرار بود در صلاله بررسی شود، صرفا یک رایزنی معمول دیپلماتیک نبود، بلکه میتوانست زمینهای برای شکلگیری یک چارچوب منطقهای درباره یکی از مهمترین آبراههای جهان باشد. تنگه هرمز در ماههای اخیر به یکی از اصلیترین کانونهای مناقشه امنیتی منطقه تبدیل شده است.
کاهش تردد کشتیها و افزایش نگرانیها درباره امنیت عبور نفتکشها، در کنار تلاش آمریکا برای اسکورت کشتیهای تجاری، موجب شده مسئله بازگشایی و تثبیت وضعیت این آبراه، از سطح یک موضوع نظامی فراتر رود و به مسئلهای دیپلماتیک و اقتصادی تبدیل شود. بر اساس گزارشهای منتشرشده، عمان طی ماههای گذشته در تلاش بوده چارچوبی حقوقی برای بازگشایی تنگه تدوین کند که در آن موضوعاتی مانند ایمنی ناوبری، حفاظت از محیط زیست و نحوه عبور و مرور کشتیها مورد توجه قرار گرفته است. در همین چارچوب، گزارش اکسیوس به نقل از یک مقام خلیج فارس مدعی شد عربستان سعودی اصلاحاتی را در پیشنهاد عمان و ایران مطرح کرده است. دلیل این اصلاحات، نگرانی ریاض از آن عنوان شده که متن پیشنهادی عملا به شکلگیری «وضعیت موجود» جدیدی در تنگه هرمز منجر شود که از نظر عربستان یا دیگر اعضای شورای همکاری خلیج فارس قابل پذیرش نباشد.
بر اساس همین گزارش، موضوع دریافت عوارض اجباری از نفتکشها همچنان محل اختلاف است، اما بحث درباره پرداختهای داوطلبانه در قبال تأمین ایمنی ناوبری و حفاظت محیط زیست مطرح شده است. در سوی دیگر، منابعی که در جریان طرح عمان قرار دارند، از تلاش برای یافتن فرمولی سخن گفتهاند که ضمن ایجاد امکان بازگشایی آبراه، به طرفهای مختلف اجازه دهد بدون پذیرش صریح خواستههای طرف مقابل، از مواضع خود عقبنشینی کنند. یک دیپلمات اروپایی در همین زمینه تأکید کرده احتمالا قواعدی جدید و نمادین میتواند برای حفظ آبرو و امکان عقبنشینی دو طرف مورد استفاده قرار گیرد.
در کنار آنچه پیشتر گفته شد، دایره نگرانیهای عربستان را نمیتوان صرفا به معادلات جاری منطقه یا اختلافنظرها بر سر مفاد تفاهم تهران و مسقط درباره تنگه هرمز فروکاست. بنا بر گزارش سیانان، مقامهای دولت دونالد ترامپ در گفتوگوهای خصوصی با کشورهای منطقه تصریح کردهاند ترجیح واشینگتن آن است که مذاکرات آتی میان آمریکا و ایران بر برنامه هستهای تهران متمرکز باشد، نه بر مسئله بازگشایی تنگه هرمز.
این موضع را میتوان نشانهای از تمایل واشینگتن برای انتقال کانون گفتوگوها از مسئله هرمز، به عنوان موضوعی با ظرفیت شکلدهی به یک ابتکار مستقل منطقهای، به پرونده هستهای ایران دانست. از همین منظر، اقدامات اخیر آمریکا در شورای حکام، از جمله حمایت از ارجاع پرونده ایران به شورای امنیت و نیز تلاش برای ممانعت از حضور رئیس سازمان انرژی اتمی ایران در نشست آژانس در وین را میتوان در چارچوبی گستردهتر تفسیر کرد که در آن واشینگتن میکوشد بار دیگر پرونده هستهای را به محور اصلی مواجهه سیاسی با تهران بازگرداند و ابتکارهای منطقهای پیرامون هرمز را در حاشیه قرار دهد.
یک مقام آمریکایی نیز اندکی پیش از اعلام تعویق نشست ایران و کشورهای عربی منطقه در عمان گفت واشینگتن با همه شرکای منطقهای خود در تماس است و پیش، حین و پس از نشست نیز این ارتباط را ادامه خواهد داد. مقام دیگری نیز با اشاره به تحولات ماههای گذشته مدعی شد آمریکا در ابتدا تمایل ایران برای بستن تنگه هرمز را دستکم گرفته بود، اما اکنون نیروهای آمریکایی بر این باورند که در این آبراه از نظر نظامی دست بالا را دارند. این موضع با اظهارات مقامهای ارشد دولت ترامپ درباره نقش آمریکا در هرمز نیز همخوانی دارد. جیدی ونس، معاون رئیسجمهوری آمریکا، مدعی شده بود ایالات متحده تنها کشوری است که میتواند بازبودن تنگه را تضمین کند. در همین حال، اسکات بسنت، وزیر خزانهداری آمریکا، تلاش کرده اهمیت بلندمدت هرمز را کاهش دهد و مدعی شده است این تنگه در سالهای آینده اهمیت کنونی خود را از دست خواهد داد. با این حال، حتی مقامهای آمریکایی و منابع منطقهای نیز اذعان دارند که ایجاد یک چارچوب بلندمدت برای بازگشایی تنگه همچنان ضروری است. افزایش عبور کشتیها با اسکورت آمریکا، اگرچه در هفتههای اخیر تا حدودی امکان تردد را فراهم کرده، اما همزمان نشان داده است این شیوه تا چه اندازه به منابع نظامی گسترده نیاز دارد.
گزارشها از اسکورت دهها کشتی تجاری در برخی روزها حکایت دارد، اما همچنان نگرانی درباره توانایی آمریکا برای حفظ چنین سطحی از حضور نظامی وجود دارد. در همین شرایط، عربستان سعودی نیز وارد رایزنیهای فشردهای با دیگر کشورهای منطقه شده است. گزارش الشرقنیوز از تماسهای وزرای خارجه عربستان، امارات، قطر، عمان و کویت با یکدیگر و همچنین رایزنی وزیر خارجه امارات با وزیر خارجه عراق حکایت دارد. هنوز نمیتوان از شکلگیری موضعی کاملا متحد میان کشورهای عربی سخن گفت، اما گستردگی این تماسها نشان میدهد مسئله هرمز به یکی از موضوعات اصلی رایزنیهای منطقهای تبدیل شده است. از نگاه تهران، تعویق نشست لزوما به معنای پایان ابتکار عمان نیست، کمااینکه اسماعیل بقایی، سخنگوی دستگاه دیپلماسی کشورمان، تأکید کرده تفاهم میان ایران و عمان به عنوان دو دولت ساحلی نهایی شده و دو کشور درباره گام بعدی، از جمله نحوه اعلام یا ثبت این تفاهم، با یکدیگر مشورت خواهند کرد. او همچنین هشدار داد نسبتدادن تحولات مربوط به یمن به مسئله نشست هرمز، «آدرس اشتباهی دادن» است و مشکلات یمن ریشهای طولانیمدت دارد. موضع تهران در قبال تحولات یمن نیز در همین چارچوب مطرح شد.
بقائی ضمن رد هرگونه مداخله ایران در تصمیمات نظامی انصارالله، گفت یمنیها خود درباره اقداماتشان تصمیم میگیرند و تحولات امروز را نمیتوان بدون توجه به سالها جنگ و محاصره این کشور تحلیل کرد. او همچنین تداوم جنگ میان کشورهای اسلامی را در نهایت به سود رژیم صهیونیستی دانست. در چنین فضایی، دیدار روز یکشنبه محمد بنسلمان، ولیعهد عربستان، با برد کوپر، فرمانده سنتکام، در جده نیز قابل توجه است. خبرگزاری رسمی عربستان اعلام کرده دو طرف درباره آخرین تحولات منطقه و روابط دوجانبه گفتوگو کردهاند. همزمان، بلومبرگ از بررسی درخواستهای عربستان برای حمایت نظامی بریتانیا در برابر حوثیها خبر داده است؛ درخواستهایی که بنا بر این گزارش، دفاع از زیرساختهای نفتی و جلوگیری از پیشروی حوثیها به سمت بابالمندب را نیز شامل میشود.
بیشتر بخوانید:عمان از زمان پایان بحران در تنگه هرمز خبر داد
به این ترتیب، تعویق نشست عمان را نمیتوان صرفا یک تغییر در برنامه دیپلماتیک دانست. این تصمیم در نقطه تلاقی چند روند مهم منطقهای رخ داده است؛ تلاش ایران و عمان برای ارائه یک چارچوب منطقهای، نگرانی عربستان از شکلگیری ترتیبات جدید در هرمز، اصرار آمریکا بر تمرکز مذاکرات ایران و غرب بر پرونده هستهای و تلاش کشورهای منطقه برای ایجاد مسیرهایی جایگزین برای صادرات انرژی. در چنین شرایطی، ابتکار تهران و مسقط برای گفتوگوی مستقیم منطقهای درباره هرمز، بهطور طبیعی میتواند با حساسیت بازیگران بزرگتر مواجه شود.
در فاصلهای کوتاه از ماجرای نشست عمان، موضوع دیگری در سطح بینالمللی مطرح شد که بار دیگر به نقش و جایگاه ایران در یک مجمع چندجانبه بازمیگردد. بلومبرگ به نقل از یک مقام آمریکایی گزارش داد محمد اسلامی، رئیس سازمان انرژی اتمی ایران، پس از اعمال فشار دولت ترامپ نتوانسته است وارد اتریش شود و در نتیجه از سخنرانی در کنفرانس عمومی آژانس بینالمللی انرژی اتمی در وین بازمانده است.
بر اساس این گزارش، اسلامی قرار بود روز دوشنبه در نشست آژانس سخنرانی کند و نام او در میان سخنرانان ابتدایی کنفرانس قرار داشت. این در حالی است که پیشتر گزارش شده بود او برای حضور در این نشست تهران را ترک کرده است. یک مقام آمریکایی که به دلیل حساسیت موضوع نخواست نامش فاش شود، مدعی شده است ممانعت از ورود اسلامی پس از آن صورت گرفته که آمریکا خواستار اعطای معافیت از تحریمهای مورد درخواست سازمان ملل برای او شده، اما این معافیت صادر نشده است. نماینده ایالات متحده در آژانس نیز در واکنش به این موضوع، موضع واشینگتن را صریحتر بیان کرد و گفت آمریکا نمیتوانسته اجازه دهد فردی که تحت تحریم سازمان ملل قرار دارد در کنفرانس آژانس شرکت کند. دولت اتریش درباره این موضوع موضع مستقیمی اعلام نکرده و سخنگوی دولت این کشور موضوع را به وزارت خارجه ارجاع داده است. از منظر سیاسی، اهمیت این اتفاق تنها به ممانعت از ورود یک مقام ایرانی محدود نمیشود. حضور رئیس سازمان انرژی اتمی ایران در کنفرانس عمومی آژانس میتوانست فرصتی برای تهران باشد تا در یک مجمع تخصصی بینالمللی، روایت خود را درباره وضعیت برنامه هستهای، حملات صورتگرفته علیه تأسیسات هستهای ایران و اختلافات موجود با آژانس مطرح کند.
در مقابل، نبود اسلامی در ابتدای نشست، این امکان را برای آمریکا فراهم کرده است که روایت خود را درباره برنامه هستهای ایران با قدرت بیشتری در فضای نشست پیش ببرد. کریس رایت، وزیر انرژی آمریکا، قرار است در این نشست بر موضع واشینگتن مبنی بر اینکه ایران نباید به سلاح هستهای دست پیدا کند تأکید کند. بر اساس متن مورد انتظار از سخنرانی وی، رایت از ایران خواهد خواست با آژانس همکاری کامل داشته باشد، تعهدات پادمانی خود را اجرا کند و دسترسی لازم را برای انجام وظایف آژانس فراهم آورد.
اقدامات اخیر واشینگتن در وین زمانی معنادارتر میشود که آژانس بینالمللی انرژی اتمی مدعی مشاهده فعالیتهای ساختوساز در کوه کُلنگگزلا شده است. بر اساس ادعاها، احتمال وجود فعالیتهای مرتبط با برنامه هستهای ایران در آن مطرح است. دونالد ترامپ نیز هفته گذشته با اشاره به آنچه «کمی فعالیت» در این منطقه خواند، به ایران هشدار داده بود که در صورت ادامه چنین فعالیتهایی، آمریکا واکنش سختی نشان خواهد داد. در مقابل، تهران نسبت به نحوه عملکرد آژانس و شخص رافائل گروسی، مدیر کل این نهاد، انتقادهای تندی مطرح کرده است.
اسماعیل بقائی در نشست خبری دوشنبه گفت مسئولیت مشارکت یا معاونت در یک اقدام خلاف حقوق بینالملل، با گذشت زمان از بین نمیرود و ایران این موضوع را در فرصتهای مختلف تبیین خواهد کرد. او همچنین گفت آژانس و مدیر کل آن اجازه دادهاند گزارشهایشان مورد سوءاستفاده قرار بگیرد و حتی قطعنامههایی بر اساس برداشتهایی از این گزارشها شکل بگیرد. بقائی همچنین از اینکه گروسی در مقاطعی واقعیات را بهصورت ناقص یا وارونه بیان کرده، انتقاد کرد و گفت مدیر کل آژانس در صورت داشتن رویکردی منصفانه و فنی باید پیش از هر چیز حملات آمریکا و رژیم صهیونیستی به تأسیسات هستهای ایران را محکوم میکرد. از نگاه تهران، سکوت یا موضعگیری ناکافی آژانس در برابر تهدید تأسیسات هستهای ایران، زمینه را برای سوءاستفاده سیاسی از سازوکارهای فنی این نهاد فراهم کرده است. موضوع روادید اسلامی نیز از نگاه وزارت خارجه ایران در همین چارچوب قابل ارزیابی است. بقائی اقدام اتریش در صادرنکردن روادید برای رئیس سازمان انرژی اتمی ایران را «ناموجه» دانست و تأکید کرد که اتریش بهعنوان میزبان سازمان بینالمللی انرژی اتمی وظیفه داشته است روادید هیئت ایرانی را صادر کند.
در همین حال، گروسی تلاش کرده است درهای گفتوگو با تهران را باز نگه دارد و در همین راستا گفت که آژانس بار دیگر دست خود را به سوی ایران دراز میکند تا درباره شفافسازی مسائل مرتبط با برنامه هستهای همکاری شود. گروسی همچنین گفت در صورت ازسرگیری فعالیتهای آژانس در ایران، نگرانیهای امنیتی مقامهای ایرانی مورد توجه قرار خواهد گرفت و تأکید کرد دستیابی دوباره به اعتماد و ثبات تنها از مسیر همکاری امکانپذیر است. این موضعگیری در حالی صورت میگیرد که اختلاف تهران و آژانس صرفا به موضوع دسترسی و بازرسی محدود نیست. ایران در پی حملات به تأسیسات هستهای خود، نسبت به امنیت بازرسان و تأسیسات تحت نظارت آژانس حساسیت بیشتری پیدا کرده است.
بقائی نیز در اظهارات خود یادآور شد که دهها اقدام خرابکارانه علیه تأسیسات هستهای ایران انجام شده، در حالی که این تأسیسات تحت نظارت آژانس قرار داشتهاند. در همین زمینه، بحث درباره تغییر احتمالی دکترین هستهای ایران نیز بار دیگر مطرح شده است. بقائی با اشاره به گمانهزنیها درباره خروج ایران از معاهده منع گسترش سلاحهای هستهای یا حرکت به سمت بازدارندگی هستهای، گفت سیاست نظام در این زمینه روشن است. او استدلال کرد که فشارهای خارجی و ناتوانی نظام منع اشاعه در تحقق همزمان سه هدف اصلی خود ــ خلع سلاح هستهای، جلوگیری از گسترش سلاحهای هستهای و امکان بهرهمندی صلحآمیز از انرژی هستهای ــ زمینهساز طرح چنین بحثهایی شده است. از نگاه تهران، مسئله اصلی این است که کشورهای دارای سلاح هستهای و متحدان آنها از یک سو بر جلوگیری از اشاعه تأکید میکنند و از سوی دیگر، به گفته بقائی، در عمل نسبت به خلع سلاح هستهای و برخورد برابر با کشورهای مختلف پایبندی یکسانی نشان نمیدهند. او همچنین تأکید کرد که مطرحشدن دیدگاههای مختلف درباره بازدارندگی هستهای از سوی نمایندگان مجلس یا نخبگان سیاسی، الزاما به معنای تغییر سیاست رسمی جمهوری اسلامی ایران نیست.
در این میان، آنچه به پرونده هستهای پیوند میخورد، تلاش واشینگتن برای تعیین دستور کار گفتوگوهاست. همانطورکه در موضوع هرمز، مقامهای آمریکایی بر تمرکز مذاکرات احتمالی با ایران بر پرونده هستهای تأکید کردهاند، در وین نیز آمریکا با برجستهکردن الزامات پادمانی و نگرانیهای هستهای، میکوشد ابتکار روایت را در اختیار داشته باشد. تفاوت مهم این دو صحنه آن است که در هرمز، ابتکار اولیه از سوی ایران و عمان شکل گرفته بود.
در حالی که در وین، آمریکا در تلاش است فضای بحث درباره برنامه هستهای ایران را در چارچوب مطلوب خود تعریف کند.
به فشارهای آمریکا و تلاشهای دولت دونالد ترامپ برای ممانعت از حضور رئیس سازمان انرژی اتمی ایران در نشست آژانس بینالمللی انرژی اتمی در وین، باید احتمال عدم حضور مسعود پزشکیان، رئیسجمهوری ایران، در نشست سالانه مجمع عمومی سازمان ملل متحد را نیز افزود که در راستای تلاش واشینگتن برای محدودکردن حضور و نقشآفرینی مستقیم مقامهای عالیرتبه ایران در مجامع و عرصههای مهم بینالمللی تلقی میشود.
در ادامه این مباحث، اسماعیل بقائی، سخنگوی وزارت امور خارجه، درباره وضعیت روادید هیئت نمایندگی ایران برای سفر به نیویورک اعلام کرد که تهران تاکنون خبر تازهای در این زمینه دریافت نکرده و در صورت بروز هرگونه تحول، موضوع را اطلاعرسانی خواهد کرد. از مجموعه این تحولات برمیآید که رقابت اصلی بر سر این است که چه کسی دستور کار تحولات منطقه و نحوه تعریف مواجهه با ایران را تعیین کند. عربستان با درخواست تعویق نشست هرمز نشان داده است که نسبت به شکلگیری ترتیباتی که میتواند به افزایش نقش ایران در مدیریت یا تنظیم وضعیت این آبراه بینجامد، حساس است.
آمریکا نیز با اصرار بر تمرکز مذاکرات احتمالی بر پرونده هستهای، تلاش برای جلوگیری از حضور رئیس سازمان انرژی اتمی ایران در وین و ایجاد موانع در مسیر حضور مقامهای ایرانی در مجامع بینالمللی، از جمله با مطرحشدن احتمال عدم حضور مسعود پزشکیان در نشست سالانه مجمع عمومی سازمان ملل، میکوشد چارچوبی را بر مناسبات بینالمللی حاکم کند که در آن، ابتکار عمل و روایت غالب درباره ایران تا حد امکان تحت کنترل واشینگتن باقی بماند.