اقتصاد۲۴- مناسبات دیپلماتیک ایران و آمریکا اکنون در نقطه‌ای حساس و تعیین‌کننده قرار گرفته است که اقتضا می‌کند تمامی نهاد‌های ذی‌ربط، متناسب با جایگاه، ظرفیت و سهم خود، در تقویت مسیر‌های گفتوگو و پیگیری منافع ملی ایفای نقش کنند. در چنین شرایطی، دیپلماسی دیگر صرفا به میز مذاکره و گفت‌و‌گو‌های رسمی میان دستگاه‌های سیاست خارجی محدود نمی‌ماند و مجموعه‌ای از ظرفیت‌های سیاسی، امنیتی، منطقه‌ای و اجرایی کشور می‌تواند در خدمت یک هدف واحد قرار گیرد. ورود وزارت کشور و شخص وزیر کشور به عرصه رایزنی‌های دیپلماتیک را نیز می‌توان در همین چارچوب نگریست. یقینا این حضور لزوما به معنای ورود به حوزه مأموریت وزارت امور خارجه یا ایجاد مسیر‌های موازی در امر مذاکره نیست، بلکه می‌تواند جلوه‌ای از به‌کارگیری هماهنگ ظرفیت‌های موجود در ساختار حاکمیت باشد.
در واقع، آنچه در چنین مقطعی اهمیت دارد، نه تعدد بازیگران، بلکه هماهنگی میان آنها و تعریف روشن نقش‌هاست. اگر هر نهاد در چارچوب مسئولیت‌ها و ظرفیت‌های خود، بخشی از بار دیپلماسی را بر دوش گیرد و این تلاش‌ها در یک منظومه هماهنگ به هم پیوند بخورد، حاصل کار می‌تواند فراتر از عملکرد منفرد هر دستگاه باشد. از این منظر، حضور وزارت کشور در رایزنی‌های مرتبط با مناسبات منطقه‌ای و بین‌المللی را می‌توان بخشی از یک تقسیم کار و هم‌افزایی نهادی دانست و بی‌شک این تقسیم کاری، در نهایت باید به تقویت موضع کشور، افزایش ظرفیت گفتوگو و صیانت از منافع ملی منجر شود. در شرایطی که تحولات پیرامون مناسبات تهران و واشینگتن ابعاد منطقه‌ای و بین‌المللی یافته است، بهره‌گیری سنجیده و هماهنگ از همه ظرفیت‌های دیپلماتیک کشور، بیش از گذشته اهمیت پیدا می‌کند.
پیرو آنچه گفته شد، اسکندر مؤمنی، وزیر کشور، در جریان سفر به قطر با امیر این کشور و مقام‌های قطری دیدار و درباره تحولات منطقه، تلاش‌ها برای کاهش تنش و توسعه مناسبات دوجانبه گفتوگو کرد. بر اساس بیانیه دیوان امیری قطر، مؤمنی در دیدار با امیر قطر درباره تحولات منطقه و تلاش‌ها برای کاهش تنش رایزنی کرد. وزیر کشور ایران نیز با اشاره به دیدار‌های خود در دوحه، این مذاکرات را مفصل و ثمربخش توصیف کرد و گفت موضوع تحولات منطقه در این گفت‌و‌گو‌ها مورد بحث قرار گرفته است.
مؤمنی با اشاره به نقش قطر در تحولات منطقه‌ای گفت ایران از نقش «منصفانه و میانجیگرانه» قطر و پاکستان تقدیر کرده است. او ابراز امیدواری کرد بحث‌ها و رایزنی‌های انجام‌شده به کاهش تنش‌ها، دورشدن سایه جنگ از منطقه و برقراری آرامش در سراسر منطقه منجر شود. وزیر کشور همچنین بر ضرورت همکاری کشور‌های منطقه برای تأمین امنیت تأکید کرد و گفت امنیت یک کل یکپارچه است و کشور‌های منطقه باید با یکدیگر تعامل داشته باشند و امنیت را برقرار کنند. در بخش دیگری از این دیدارها، موضوعات دوجانبه و همکاری‌های میان دو وزارتخانه کشور ایران و قطر مورد بررسی قرار گرفت. به گفته مؤمنی، جرائم سازمان‌یافته، همکاری گارد‌های ساحلی، مسائل امنیتی و مبارزه با قاچاق مواد مخدر از جمله محور‌های مذاکرات بوده است. او اعلام کرد قرار شده نشست کارشناسی امنیتی بلافاصله پس از این سفر برگزار شود و این نشست‌ها استمرار داشته باشد.
روابط تجاری میان دو کشور نیز از دیگر موضوعات مطرح‌شده در مذاکرات بود. مؤمنی گفت درباره افزایش تعاملات تجاری میان ایران و قطر بحث و تصمیم‌گیری و بر توسعه روابط در حوزه‌های اقتصادی، تجاری، فرهنگی، سیاسی و امنیتی تأکید شده است. او همچنین از طرح موضوع تسهیلات روادید میان دو کشور خبر داد و گفت در این زمینه مساعدت‌هایی شده است. به گفته وزیر کشور، نشست کارشناسی برای اجرایی‌کردن توافقات نیز با زمان‌بندی مشخص برگزار خواهد شد. مؤمنی در ادامه به موضوع خلبانان ایرانی اشاره کرد و گفت در این زمینه مذاکراتی انجام شده است. بر اساس توضیحات او، مقرر شده هیئت فنی ایران بار دیگر به قطر مراجعه و در راستای ادامه کار، جلساتی را برگزار کند. وزیر کشور همچنین با اشاره به جایگاه قطر در سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران، گفت توجه به کشور‌های همسایه و منطقه، منطقه‌گرایی و همسایگی، سیاست قطعی ایران است. او در پایان با اشاره به نگاه مثبت مردم قطر به محصولات ایرانی و اذعان طرف قطری به کیفیت این محصولات، توسعه روابط تجاری را مورد تأکید قرار داد و نشست‌های انجام‌شده در دوحه را «خوب، مفید و رو به جلو» توصیف کرد.
به موازات حضور وزیر کشور ایران در قطر، دوحه نیز از تداوم تلاش‌های دیپلماتیک خود برای کمک به پیشبرد روند مذاکرات میان ایران و آمریکا و کاهش تنش‌های منطقه‌ای خبر داد. به گزارش شبکه الجزیره، ماجد الانصاری، سخنگوی وزارت امور خارجه قطر، اعلام کرد تماس‌ها و سفر‌های دیپلماتیک با هدف دستیابی به پیشرفت در مذاکرات میان تهران و واشینگتن همچنان ادامه دارد.
الانصاری با اشاره به موضوع خلبانان ایرانی نیز گفت قطر آمادگی دارد میزبان هیئتی از ایران باشد تا این هیئت در جریان آخرین تحولات مرتبط با خلبانان ایرانی قرار گیرد. سخنگوی وزارت امور خارجه قطر همچنین بر رویکرد دوحه در حمایت از ابتکار‌های منطقه‌ای برای تقویت ثبات تأکید کرد و گفت این کشور از هر ابتکاری که کشور‌های منطقه با هدف تحقق ثبات و آرامش در منطقه اتخاذ کنند، حمایت خواهد کرد.
الانصاری در پاسخ به پرسشی درباره احتمال پیوستن قطر به ائتلاف سه‌جانبه عربستان، ترکیه و پاکستان نیز گفت برای اظهارنظر درباره احتمال عضویت دوحه در این ائتلاف هنوز زود است. با این حال، او بار دیگر موضع قطر را در حمایت از هر اقدامی که بتواند به تقویت ثبات منطقه‌ای کمک کند، مورد تأکید قرار داد. این مواضع در حالی بیان شده است که سفر وزیر کشور ایران به دوحه نیز با محوریت رایزنی درباره تحولات منطقه، کاهش تنش‌ها، روابط دوجانبه و پیگیری موضوع خلبانان ایرانی انجام شده است.
در حالی ترامپ مدعی است «همیشه آماده» برگزاری مذاکرات مستقیم با ایران هستم، که میخائیل اولیانوف، نماینده دائم روسیه در سازمان‌های بین‌المللی واقع در وین، روز دوشنبه تأکید کرد این ایالات متحده است که برای حل‌وفصل دیپلماتیک درگیری با ایران آمادگی ندارد. با وجود این، اندیشکده آمریکایی شورای روابط خارجی هم در گزارش تازه خود تأکید دارد جنگ میان آمریکا و ایران پس از ماه‌ها درگیری وارد مرحله‌ای شده که ادعای پیروزی نظامی واشینگتن، با واقعیت‌های اقتصادی و راهبردی منطقه فاصله دارد. افزایش صادرات نفت از منطقه که دونالد ترامپ آن را نشانه موفقیت آمریکا می‌داند، لزوما به معنای تسلیم یا آمادگی ایران برای پذیرش خواسته‌های واشینگتن نیست. حتی آمار میزان صادرات نفت نیز محل اختلاف است.
بیشتر بخوانید:معاون سیاسی وزیر کشور: اگر خلأ‌های امنیتی وجود دارد باید آن خلأ‌ها برطرف شود
بر اساس این گزارش، بخش مهمی از نفت منطقه به جای عبور مستقیم از تنگه هرمز، از مسیر‌های جایگزین مانند دریای سرخ، دریای عرب و کانال سوئز منتقل می‌شود. این مسیر‌ها طولانی‌تر و پرهزینه‌تر هستند و همین مسئله موجب افزایش قابل توجه هزینه حمل نفت شده است. در همین حال، قیمت نفت، بنزین و گازوئیل در بازار‌های جهانی و آمریکا افزایش یافته و کشور‌های گروه هفت نیز برای کاهش فشار بازار انرژی، تصمیم به آزادسازی بخشی از ذخایر راهبردی خود گرفته‌اند.
این گزارش تأکید می‌کند که تنگه هرمز همچنان مسیر ناامنی برای تجارت دریایی است و عبور برخی کشتی‌ها، در صورت صحت، عمدتا به استقرار گسترده نیرو‌های دریایی آمریکا وابسته بوده است. از سوی دیگر، آسیب‌دیدن زیرساخت‌های انرژی منطقه، ازجمله تأسیسات صادرات LNG قطر، نشان می‌دهد آثار اقتصادی جنگ صرفا به ایران محدود نشده و بازار جهانی انرژی نیز با پیامد‌های آن مواجه است. اندیشکده مذکور در عین حال اذعان می‌کند که فشار اقتصادی بر ایران شدید بوده، اما معتقد است این فشار تاکنون حکومت ایران را به تسلیم وادار نکرده است. نویسنده، تجربه طولانی ایران در مقابله با تحریم‌ها را یکی از دلایل اصلی این موضوع می‌داند و معتقد است ادامه حملات نظامی الزاما احتمال تسلیم تهران را افزایش نمی‌دهد. از نگاه این گزارش، ایران همچنان ظرفیت‌های موشکی و پهپادی درخور توجهی در اختیار دارد و می‌تواند منافع و تجهیزات آمریکا در منطقه را هدف قرار دهد. همچنین آسیب‌پذیری مسیر‌های انتقال انرژی، ازجمله باب‌المندب و خطوط انتقال نفت عربستان، می‌تواند در صورت تشدید درگیری، فشار بیشتری بر بازار جهانی انرژی وارد کند.
جمع‌بندی اصلی گزارش این است که راه‌حل نظامی برای پایان جنگ وجود ندارد و ادامه حملات هوایی احتمالا به تغییر اساسی در موضع تهران منجر نخواهد شد. بنابراین، تنها مسیر واقع‌بینانه، بازگشت آمریکا و ایران به مذاکرات است. نویسنده پیش‌بینی می‌کند توافق احتمالی آینده، برخلاف خواسته‌های حداکثری ترامپ درباره برنامه هسته‌ای و موشکی ایران و سیاست منطقه‌ای تهران، بیشتر به یک مصالحه محدود شباهت داشته باشد. بر همین اساس، آمریکا احتمالا برای پایان جنگ ناچار خواهد شد در زمینه تحریم‌ها و دارایی‌های مسدودشده ایران امتیازاتی ارائه کند. نتیجه‌گیری گزارش این است که توافق نهایی تهران و واشینگتن احتمالا شباهت زیادی به همان تفاهمی خواهد داشت که پیش از تشدید جنگ در ماه ژوئن شکل گرفته بود.
در میانه کش‌وقوس‌های دیپلماتیک این روزها، تهران کماکان از مذاکره می‌گوید. در این زمینه، مسعود پزشکیان روز سه‌شنبه در آیین معارفه و بدرقه سفرای جدید جمهوری اسلامی ایران، برای آنان در مأموریت‌های پیش‌رو آرزوی موفقیت کرد و گفت سفرا باید مأموریت‌های خود را در مسیر دفاع از منافع ملی و گسترش مراودات چندجانبه و به‌طور خاص اقتصادی دنبال کنند. رئیس‌جمهور با تأکید بر اهمیت تعمیق روابط فرهنگی و چندجانبه با کشور‌های همسایه و دیگر کشورها، از سفرا خواست برای تقویت مناسبات در حوزه‌های مختلف تلاش کنند.
پزشکیان همچنین تقویت همکاری میان ایران، کشور‌های منطقه و همسایگان را مورد تأکید قرار داد و گفت در صورت تقویت این همکاری‌ها، می‌توان «مجلس مشترک اسلامی» ایجاد کرد؛ اقدامی که به گفته او می‌تواند در پیشرفت و توسعه جامعه اسلامی و تأمین امنیت منطقه مؤثر باشد. وی با استناد به آیات قرآن و برخی روایات، بر ضرورت تقویت دوستی و همگرایی میان کشور‌های اسلامی تأکید کرد و گفت همه کشورها باید برای گسترش دوستی و پرهیز از تنش و اختلاف تلاش کنند. رئیس‌جمهور با اشاره به همسایگی و اشتراکات کشور‌های مسلمان، بر ضرورت انتقال پیام وحدت و برادری از سوی نمایندگان ایران تأکید کرد.
در این راستا، فاطمه مهاجرانی، سخنگوی دولت نیز درباره موضع دولت در قبال مذاکره گفت: ایران برای مذاکره آمادگی دارد و از آن ترسی ندارد. مهاجرانی روز سه‌شنبه در دوازدهمین کنگره بین‌المللی بیماری‌های ریه، مراقبت‌های ویژه و سل اظهار کرد: «برای مذاکره هم آمادگی داریم و از آن ترسی نداریم» و افزود که ایران چه در شرایط جنگ و چه در مسیر مذاکره، از کشور دفاع خواهد کرد. او با بیان اینکه «منطق ایجاب می‌کند مذاکره را انتخاب کنیم»، تصریح کرد: هدف ایران از مذاکره، ادامه تعاملات علمی با جهان است. او در عین حال تأکید کرد که کشور «تحت هیچ شرایطی» از حقوق خود کوتاه نخواهد آمد.
افزون بر کانال‌های معمول دیپلماتیک کشور‌های منطقه و فرامنطقه، اکنون مناسبات و اختلافات میان ایران و آمریکا حتی به عرصه‌ای برای نقش‌آفرینی و رایزنی‌های دبیرکل سازمان ملل متحد نیز تبدیل شده است. سخنگوی دبیرکل سازمان ملل متحد اعلام کرد که تلاش‌های دیپلماتیک پاکستان و نقش‌آفرینی این کشور در میانجیگری میان ایران و آمریکا، از محور‌های مهم سفر آنتونیو گوترش به اسلام‌آباد خواهد بود. بنا بر روایت ایسنا، استفان دوجاریک، سخنگوی آنتونیو گوترش، در گفت‌وگویی با خبرگزاری رسمی پاکستان اظهار کرد که دبیرکل سازمان ملل در سفر خود به این کشور که از دیروز سه‌شنبه آغاز شد و تا پنجشنبه ادامه خواهد داشت، علاوه بر موضوعات مختلف، درباره اقدامات دیپلماتیک اسلام‌آباد و تلاش‌های آن برای نزدیک‌کردن دیدگاه‌های ایران و آمریکا نیز گفتوگو خواهد کرد.
دوجاریک با اشاره به سابقه نقش پاکستان در کمک به حل اختلافات میان طرف‌های درگیر گفت: گوترش در سال‌های گذشته شاهد ظرفیت‌های دیپلماتیک اسلام‌آباد برای کمک به حل مناقشات بوده است؛ ظرفیتی که در کنار مشارکت نیرو‌های پاکستانی در مأموریت‌های سازمان ملل، بخشی از نقش این کشور در عرصه بین‌المللی را تشکیل می‌دهد. او افزود: پاکستان در مقاطع مختلف از ظرفیت‌های دیپلماتیک و میانجیگرانه خود برای نزدیک‌کردن مواضع طرف‌ها، به‌ویژه در زمان‌هایی که نیاز به گفتوگو بیش از گذشته احساس می‌شده، استفاده کرده است. سخنگوی دبیرکل سازمان ملل همچنین تأکید کرد که گوترش همواره از تلاش‌های دیپلماتیک پاکستان درباره درگیری‌های خاورمیانه استقبال کرده است؛ تلاش‌هایی که به گفته او، در نهایت به امضای یک یادداشت تفاهم و برقراری آتش‌بس انجامید. بر اساس این گزارش، گوترش در جریان این سفر با محمد شهباز شریف، نخست‌وزیر، محمد اسحاق‌دار، معاون نخست‌وزیر و وزیر امور خارجه و آصف‌علی زرداری، رئیس‌جمهور پاکستان، دیدار و گفتوگو خواهد کرد.