اقتصاد۲۴- گردشگری ایران در یک سال گذشته نه با یک شوک، بلکه با مجموعه‌ای از ضربه‌ها مواجه شد؛ صنعتی که بعد از سال‌های سخت کرونا نشانه‌هایی از بازگشت را نشان داده بود، در ادامه با کاهش تقاضای سفر، محدودیت‌های حمل‌ونقل، افزایش نااطمینانی و فشار اقتصادی بر خانوار‌ها روبه‌رو شد.
عدد‌ها فقط بخشی از این داستان را روایت می‌کنند. آمار رسمی میراث فرهنگی، گردشگری نشان می‌دهد ورود گردشگران خارجی که در سال ۱۴۰۳ به حدود ۷ میلیون و ۳۹۹ هزار نفر رسیده بود، در سال ۱۴۰۴ به ۶ میلیون و ۲۰۵ هزار نفر کاهش یافت؛ یعنی حدود ۱ میلیون و ۲۰۰ هزار نفر ورود کمتر در یک سال. در بهار ۱۴۰۵ این تعداد به زیر یک میلیون نفر رسیده است.
اما پشت این کاهش فقط یک عدد قرار ندارد؛ پشت آن اقامتگاه‌هایی است که رزرو نشدند، تور‌هایی که برگزار نشدند، راهنمایانی که شغل دیگری انتخاب کردند و شهر‌هایی که بخشی از رونق اقتصادی خود را از دست دادند.
ایران از نظر ظرفیت گردشگری یکی از متنوع‌ترین کشور‌های منطقه است؛ کشوری با آثار تاریخی ثبت‌شده جهانی، تنوع اقلیمی، کویر، جنگل، سواحل جنوبی، گردشگری سلامت و ظرفیت‌های فرهنگی. با این حال، تجربه سال‌های اخیر نشان داده است که داشتن جاذبه به‌تنهایی برای جذب گردشگر کافی نیست.
بازار گردشگری جهانی به شدت به «اعتماد به مقصد» وابسته است. گردشگر پیش از انتخاب یک کشور، علاوه بر قیمت و جاذبه، مجموعه‌ای از عوامل مانند امنیت، امکان دسترسی، کیفیت خدمات، مسیر‌های پروازی و تصویر کشور در رسانه‌های بین‌المللی را بررسی می‌کند.
به همین دلیل، یک دوره بی‌ثباتی می‌تواند اثر خود را حتی پس از پایان بحران نیز حفظ کند؛ چرا که تصمیم سفر معمولاً ماه‌ها قبل از حرکت گرفته می‌شود و شرکت‌های گردشگری خارجی برای تغییر مقصد‌های خود نیازمند زمان هستند.
در میان شهر‌هایی که طی سال‌های گذشته تلاش کردند اقتصاد خود را به گردشگری پیوند بزنند، اصفهان یکی از نمونه‌هایی است که نشان می‌دهد آسیب‌های این صنعت چگونه از سطح آمار‌ها فراتر می‌رود و به زندگی روزمره فعالان محلی می‌رسد.
رضا خلیلی ورزنه، فعال حوزه گردشگری، ساکن ورزنه استان اصفهان به اقتصادنیوز می‌گوید آنچه در یک سال گذشته اتفاق افتاده، فقط کاهش تعداد مسافر نبوده، بلکه بخشی از زیرساخت‌هایی را که طی سال‌ها با سرمایه‌گذاری بخش خصوصی شکل گرفته بود، تحت فشار قرار داده است.
او با اشاره به شرایط ایجادشده برای فعالان گردشگری می‌گوید: «ما زیرساخت‌هایی را که ایجاد شده بود تا حد زیادی از دست دادیم. شاید ۱۰ تا ۱۵ سال زمان لازم باشد تا دوباره به شرایط قبل برگردیم. آژانس‌ها، رستوران‌های بین‌راهی، فضا‌های خدماتی و صنایع دستی که حول گردشگری شکل گرفته بودند، آسیب دیدند و بخشی از فعالان این حوزه به سمت شغل‌های دیگر رفتند.»
به گفته خلیلی، مسئله اصلی فقط خالی ماندن اتاق‌های اقامتی یا کاهش تعداد تور‌ها نیست؛ بلکه از بین رفتن یک زنجیره اقتصادی است که طی سال‌ها در یک منطقه شکل گرفته بود.
ورزنه در سال‌های اخیر با توسعه اقامتگاه‌های بوم‌گردی، معرفی ظرفیت‌های کویری، فعالیت‌هایی مانند شترسواری، قایق‌سواری و برنامه‌های محلی توانسته بود بخشی از اقتصاد خود را به حضور گردشگران وابسته کند.
خلیلی با اشاره به سرمایه‌گذاری‌های انجام‌شده در این منطقه می‌گوید: «در ورزنه ۱۵ اقامتگاه توسط بخش خصوصی ساخته شده است. مردم سرمایه گذاشته بودند و خدمات مختلفی شکل گرفته بود؛ از شترسواری و آسیاب گرفته تا برنامه‌های محلی. اما وقتی گردشگر نباشد، این خدمات هم درآمدی ایجاد نمی‌کند.»
او معتقد است بخش خصوصی گردشگری برای بازگشت به شرایط قبل، علاوه بر آرام شدن فضای عمومی، به زمان نیاز دارد؛ زیرا ایجاد دوباره ارتباط با آژانس‌های خارجی، بازگشت تور‌ها و اعتماد دوباره گردشگران فرآیندی زمان‌بر است.
این فعال گردشگری با اشاره به نقش گردشگر خارجی در اقتصاد محلی می‌گوید: «گردشگر خارجی فقط برای یک اقامت هزینه نمی‌کند؛ غذا، حمل‌ونقل، خرید و خدمات مختلف را هم مصرف می‌کند. وقتی این جریان متوقف شود، درآمد تعداد زیادی از افراد در یک منطقه کاهش پیدا می‌کند.»
گردشگری برخلاف بسیاری از صنایع، یک فعالیت تک‌لایه نیست که آسیب آن فقط در صورت‌های مالی چند هتل یا آژانس دیده شود. این صنعت یک زنجیره گسترده از کسبوکارهای کوچک و متوسط است که درآمد آنها به حضور مسافر وابسته است؛ از اقامتگاه و رستوران گرفته تا فروشنده صنایع دستی، راننده محلی، راهنمای گردشگری و ارائه‌دهندگان خدمات تفریحی. یک گردشگر خارجی زمانی که وارد یک شهر تاریخی یا مقصد طبیعی می‌شود، هزینه خود را تنها در محل اقامت پرداخت نمی‌کند.
اقامتگاه‌ها و هتل‌ها
رستوران‌ها و مراکز پذیرایی
حمل‌ونقل شهری و بین‌شهری
راهنمایان گردشگری
آژانس‌های مسافرتی و برگزارکنندگان تور
فروشندگان صنایع دستی و محصولات محلی
خدمات تفریحی و تجربه‌های گردشگری
به همین دلیل، کاهش ورود گردشگر به معنای کاهش درآمد یک مجموعه به‌هم‌پیوسته از فعالان اقتصادی است.
اهمیت این موضوع زمانی بیشتر مشخص می‌شود که بدانیم بخش‌هایی مانند صنایع دستی به‌طور مستقیم با بازار گردشگری ارتباط دارند.
بر اساس آخرین آمار‌های اعلام‌شده از سوی معاونت صنایع دستی وزارت میراث فرهنگی، حدود ۶۲۴ هزار نفر در حوزه صنایع دستی کشور فعالیت می‌کنند که بخش قابل توجهی از آنها از طریق فروش به گردشگران داخلی و خارجی درآمد کسب می‌کنند.
در چنین شرایطی، افت گردشگری فقط به معنای کاهش تعداد مسافران نیست؛ بلکه به معنای کاهش گردش مالی در شهر‌ها و مناطقی است که اقتصاد آنها طی سال‌های گذشته به حضور گردشگر وابسته شده است.
برای مثال، یک اقامتگاه بوم‌گردی در یک روستای گردشگرپذیر ممکن است به‌طور مستقیم چند نفر را مشغول به کار کرده باشد، اما اثر اقتصادی آن محدود به همان کارکنان نیست. درآمد این اقامتگاه به شکل غیرمستقیم به کشاورز محلی، تولیدکننده محصولات غذایی، فروشنده صنایع دستی، راننده محلی و سایر خدمات‌دهندگان منطقه منتقل می‌شود.
به همین دلیل، زمانی که جریان سفر کاهش پیدا می‌کند، این زنجیره درآمدی نیز کوچک‌تر می‌شود؛ موضوعی که در بسیاری از مقاصد گردشگری ایران طی سال‌های ۱۴۰۴ و ۱۴۰۵ بیشتر دیده شد.
فعالان گردشگری معتقدند یکی از نگرانی‌های اصلی، فقط رکود کوتاه‌مدت نیست؛ بلکه از دست رفتن سرمایه انسانی و اقتصادی است که بازسازی آن زمان‌بر خواهد بود. وقتی یک راهنمای گردشگری، صاحب اقامتگاه یا فعال صنایع دستی برای تأمین هزینه‌های زندگی مجبور به تغییر شغل می‌شود، بازگرداندن او به این بازار در زمان رونق دوباره، ساده نخواهد بود.
یکی از مهم‌ترین اتفاقات سال‌های گذشته در گردشگری ایران، رشد اقامتگاه‌های بوم‌گردی بود.
بسیاری از این واحد‌ها حاصل سرمایه‌گذاری خانواده‌ها و فعالان محلی بودند؛ خانه‌های قدیمی که بازسازی شدند و به محل اقامت گردشگران داخلی و خارجی تبدیل شدند.
این مدل گردشگری در مناطقی مانند کویر مرکزی ایران، یزد، اصفهان، کرمان و خراسان رشد قابل توجهی پیدا کرد.
بیشتر بخوانید:تیر خلاص تحریم‌های هوایی به صنعت گردشگری/ نه راهی برای ورود توریست مانده، نه پولی برای هتل‌ها
اما فعالان این حوزه می‌گویند کاهش گردشگر باعث شده بسیاری از این واحد‌ها با مشکلات مالی مواجه شوند.
رضا خلیلی ورزنه، فعال حوزه گردشگری ورزنه، درباره شرایط این بخش می‌گوید «ما زیرساخت‌هایی ایجاد کرده بودیم که حاصل سال‌ها کار و سرمایه‌گذاری بود. وقتی گردشگر کم می‌شود، فقط یک اتاق خالی نمی‌ماند؛ مجموعه‌ای از خدماتی که حول آن شکل گرفته بود، آسیب می‌بیند.»
با وجود گستردگی آسیب‌ها، تاکنون رقم رسمی و جامعی درباره میزان خسارت مالی گردشگری ایران در یک سال گذشته اعلام نشده است.
دلیل اصلی این است که خسارت گردشگری فقط کاهش درآمد هتل‌ها نیست؛ بلکه باید کاهش درآمد صد‌ها فعالیت مرتبط نیز محاسبه شود.
با این حال، می‌توان یک برآورد سناریویی انجام داد.
اگر کاهش حدود ۱.۲ میلیون نفری ورود گردشگران خارجی در فاصله سال‌های ۱۴۰۳ تا ۱۴۰۴ را مبنا قرار دهیم و متوسط هزینه هر گردشگر را بین ۵۰۰ تا ۱۰۰۰ دلار فرض کنیم، ارزش اقتصادی فرصت از دست‌رفته می‌تواند چنین باشد:
در شرایطی که بسیاری از کشور‌ها برای افزایش درآمد ارزی خود روی گردشگری حساب می‌کنند، این صنعت برای ایران نیز اهمیت ویژه‌ای دارد.
گردشگری در اقتصاد جهانی نوعی صادرات خدمات محسوب می‌شود؛ یعنی مشتری خارجی برای دریافت خدمات وارد کشور می‌شود و هزینه خود را داخل اقتصاد مقصد خرج می‌کند.
سازمان جهانی گردشگری ملل متحد نیز گردشگری بین‌المللی را یکی از منابع مهم درآمد ارزی کشور‌ها معرفی می‌کند.
برای ایران، گردشگر خارجی علاوه بر درآمد مستقیم، می‌تواند باعث رونق مناطق کمتر برخوردار شود؛ زیرا بسیاری از مقاصد گردشگری خارج از مراکز بزرگ اقتصادی قرار دارند.
راض خلیلی ورزنه درباره این موضوع می‌گوید: «یک گردشگر خارجی وقتی وارد ایران می‌شود، پول خود را در اقتصاد کشور خرج می‌کند؛ برای غذا، اقامت، خرید و خدمات. این یک فرصت ارزآوری است که از بین می‌رود.»
در کنار کاهش گردشگران خارجی، بازار گردشگری داخلی نیز تحت فشار قرار گرفته است.
افزایش هزینه حمل‌ونقل، اقامت، غذا و سایر هزینه‌های سفر باعث شده بخشی از خانوار‌ها سفر را از سبد هزینه‌های خود حذف کنند.
این اتفاق برای شهر‌هایی که وابستگی بیشتری به گردشگر داخلی دارند، اهمیت زیادی دارد.
بسیاری از مقاصد گردشگری ایران در سال‌های اخیر با اتکا به سفرهای خانوادگی داخلی رشد کرده بودند؛ اما کاهش قدرت خرید باعث شده تعداد سفرهای تفریحی کاهش پیدا کند.
خلیلی درباره این موضوع می‌گوید: «امروز برای بسیاری از خانواده‌ها اولویت، هزینه‌های ضروری زندگی است. سفر اولین چیزی است که در شرایط سخت اقتصادی حذف می‌شود.»
فعالان گردشگری معتقدند بازگشت این صنعت صرفاً با پایان یک بحران اتفاق نمی‌افتد. گردشگری نیازمند اعتماد است و اعتماد در بازار جهانی به مرور ساخته می‌شود.
برای بازگشت به شرایط بهتر، چند عامل اهمیت دارد:
آژانس‌های خارجی باید دوباره ایران را در برنامه تورهای خود قرار دهند.
افزایش مسیر‌های پروازی و دسترسی آسان‌تر، نقش مهمی در جذب گردشگر دارد.
اقامتگاه‌ها و کسبوکارهای گردشگری که در دوره رکود آسیب دیده‌اند، نیازمند حمایت هستند.
جذب گردشگر تنها با تبلیغ جاذبه‌ها انجام نمی‌شود؛ بلکه نیازمند ایجاد اطمینان درباره تجربه سفر است.
گردشگری ایران در سال‌های ۱۴۰۴ و ۱۴۰۵ با یک آزمون جدی مواجه شد. کاهش ورود گردشگران خارجی، فشار بر کسبوکارهای محلی و کاهش قدرت خرید داخلی، زنجیره‌ای از آسیب‌ها را ایجاد کرد که اثر آن فراتر از آمار‌های رسمی ورودی است.
عدد گردشگران تنها بخشی از واقعیت را نشان می‌دهد. پشت هر کاهش سفر، یک کسب‌وکار کوچک، یک خانواده سرمایه‌گذار، یک راهنمای گردشگری یا یک منطقه محلی قرار دارد که درآمد خود را از دست می‌دهد.
فعالان گردشگری معتقدند اگر شرایط تغییر کند، گردشگری یک‌شبه برنمی‌گردد. باید دوباره اعتماد ساخته شود، تور‌ها شکل بگیرند و سرمایه‌گذار دوباره انگیزه پیدا کند.
گردشگری ایران همچنان ظرفیت‌های گسترده‌ای دارد، اما حفظ این ظرفیت‌ها نیازمند آن است که آسیب‌های یک سال گذشته فقط به عنوان کاهش چند عدد آماری دیده نشود؛ بلکه به عنوان مسئله‌ای اقتصادی، اجتماعی و منطقه‌ای مورد توجه قرار گیرد.