اقتصاد۲۴- کمبود داروهای اعصاب و روان، به مهم‌ترین نگرانی روانپزشکان ایران تبدیل شده است. ماده اولیه تولید این گروه از داروها، اغلب وارداتی است و از فروردین امسال به دنبال محاصره دریایی ایران، واردات انواع کالا‌ها و از جمله ماده اولیه داروها با اختلال جدی مواجه شده که تاثیر این اختلال هم، در چرخه تولید و تامین دارو به‌شدت مشهود است. طی ماه‌های اخیر، مسوولان سازمان غذا و دارو، واقعیت کمبود داروهای اعصاب و روان را تایید کرده‌اند و می‌گویند مشکل اصلی، اختلال در واردات ماده اولیه است.
طی روز‌های اخیر، سخنگوی سازمان غذا و دارو در گفت‌و‌گو با خبرگزاری‌ها، در توضیح آخرین وضعیت تامین داروهای اعصاب و روان اعلام کرد: «محدودیت‌هایی در انتقال برخی محموله‌های دارویی از هند ایجاد شده، اما این مشکلات به معنای توقف کامل واردات دارو از این کشور نیست هرچند تامین بخشی از داروهای اعصاب و روان، به‌ویژه داروهای ضدافسردگی سه‌حلقه‌ای، با دشواری مواجه شده است. بخش عمده‌ای از داروهای ضدافسردگی سه‌حلقه‌ای، در گروه داروهای سایکوتروپیک یا گروه سبز، تحت نظارت هیات بین‌المللی کنترل مواد مخدر سازمان ملل متحد قرار دارد و هند یکی از تامین‌کنندگان مهم این داروها در جهان است.
پس از آغاز جنگ در اسفند ۱۴۰۴ و توقف پرواز‌های مستقیم از هند به ایران، انتقال محموله‌های مرتبط با این داروها با محدودیت مواجه شد. خودداری طرف هندی از ارسال محموله‌ها با هواپیما‌های ایرانی نیز این روند را دشوارتر کرد. البته واردات فوریتی و استفاده از مسیر‌های غیرمستقیم توانسته بخشی از نیاز کشور را پوشش دهد، اما این اقدامات برای تامین کامل داروها کافی نبوده و از سوی دیگر، هزینه بالاتر داروهای وارداتی فشار بیشتری بر بیماران وارد کرده است.»
محمد هاشمی درباره امکان جایگزینی سایر کشور‌ها برای داروهای وارداتی از هند هم توضیح داد: «انتخاب کشور مبدا یا مسیر انتقال به عواملی مانند نوع دارو، ظرفیت تولیدکنندگان، امکان تامین به‌موقع، هزینه‌ها و الزامات فنی و کیفی بستگی دارد. بنابراین، نمی‌توان یک کشور مشخص را جایگزین قطعی تمام داروهای وارداتی از هند دانست. استفاده از مسیر‌های غیرمستقیم و بررسی ظرفیت سایر تامین‌کنندگان معتبر، متناسب با شرایط هر قلم دارویی، از جمله راهکار‌هایی است که برای بهبود روند تامین در دست پیگیری قرار دارد.»
اختلال در واردات داروی ساخته شده یا ماده اولیه دارویی از هند به دلیل محاصره دریایی و بسته شدن تنگه هرمز، تاثیر مستقیم بر خط تولید داروهای اعصاب و روان داشته، چنانکه مدیر فروش یکی از بزرگ‌ترین کارخانه‌های تولید داروهای اعصاب و روان، در توضیح وضعیتی که این شرکت دارویی طی ۶ ماه گذشته با آن مواجه بوده، به «اعتماد» می‌گوید: «بعضی مواد اولیه داروهای مغز و اعصاب از هند وارد می‌شود و واردات هم معمولا به صورت هوایی و دریایی است. از فروردین امسال، مسیر واردات ماده اولیه دارو مسدود شده و اطلاع داریم که بسیاری از تولیدکنندگان داروهای اعصاب و روان با مشکل کمبود ماده اولیه مواجه شده‌اند و خط تولید را تعطیل کرده‌اند. سال مالی ما از دی آغاز می‌شود. دی‌ماه پارسال، ثبت سفارش ذخیره یک‌ساله ماده اولیه را انجام دادیم ولی حالا، چون بسیاری از تولیدکنندگان، امکان تولید دارو ندارند، مجبوریم جای خالی تولید این شرکت‌ها را هم پر کنیم.
تمام تلاش ما این است که بازار با کمبود دارو مواجه نشود. کارخانه ما سه شیفت در روز تولید دارد و فقط در ایام جنگ ۴۰ روزه، به دلیل نگرانی‌هایی که درباره هدف‌گیری کارخانه‌های دارویی وجود داشت، یک شیفت را کاهش دادیم ولی بعد از آتش‌بس، باز هم به سه شیفت برگشتیم تا کمبود دارو ایجاد نشود. با این حال ناچار شده‌ایم بین تولیداتمان اولویت‌بندی کنیم و بنا به نیاز بازار، حجم و نوع تولید را تغییر دهیم. ما ۲۲۰ قلم دارو در شکل قرص نیمه جامد، قطره، دراژه و کپسول تولید می‌کنیم ولی حالا با وضعیت فعلی ذخایر ماده اولیه و نیاز بازار، باید انتخاب کنیم که کدام دارو را بیشتر و کدام دارو را کمتر تولید کنیم.»
این مدیر فروش می‌گوید در طول یک سال اخیر، مصرف داروهای اعصاب و روان به میزان مشهودی افزایش داشته و نیاز فعلی بازار داروهای مغز و اعصاب، داروهای عمومی بیماری‌های اعصاب و روان است و با توجه به این وضع تقاضا، این شرکت تولیدی ناچار است حجم تولید داروهای تخصصی اعصاب و روان را کاهش دهد.
«یکی از دارو‌هایی که در این یک سال مصرف بسیار بالایی داشته، سرترالین است. با این وضع ماده اولیه، باید به میزانی تولید کنیم که بازار با کمبود مواجه نشود. کمبود بعضی داروها هم اجتناب‌ناپذیر است، چون فعلا وضع تامین ماده اولیه این داروها نامعلوم است. کلردیاز پوکساید از دیگر داروهای بسیار پرمصرف در بازار داروهای اعصاب و روان است ولی ماده اولیه این دارو هم از هند می‌آید و حالا، تامین دارو به دلیل توقف واردات از هند، مختل شده است.
داروی دیگری از خانواده پوکساید هم برای برطرف کردن التهاب عصبی معده است ولی به دلیل اختلال در واردات ماده اولیه این دارو، امکان تولید نداشتیم و این دارو از زمستان پارسال نایاب شد. با اینکه دی پارسال ثبت سفارش ماده اولیه را انجام دادیم ولی با آغاز جنگ، واردات متوقف شد و ما هم خط تولید این دارو را متوقف کردیم. بعد از آتش‌بس فروردین امسال، ماده اولیه وارد شد و خط تولید دارو را فعال کردیم.»
اختلال در تولید داروهای اعصاب و روان در حالی است که سازمان غذا و دارو با در نظر گرفتن افزایش چند برابری هزینه‌های تولید، با گران‌تر شدن قیمت نهایی داروها موافقت کرده و انتظار طبیعی این است که افزایش قیمت، مشوقی برای فعال بودن خط تولید باشد.
این مدیر فروش به «اعتماد» می‌گوید که این افزایش قیمت، نه بر یک داروی خاص از یک تولیدکننده، بلکه بر مولکول دارویی انجام می‌شود و سازمان غذا و دارو، با در نظر گرفتن افزایش هزینه‌های جانبی و تورم و قیمت دلار و به خصوص افزایش دستمزد، بر خلاف روال هر سال که با افزایش حداکثر ۳۰درصدی قیمت تمام شده دارو موافقت می‌کرد، امسال به تولیدکنندگان اجازه داده که قیمت اقلام دارویی از ۱۰۰ درصد تا ۱۲۰ درصد افزایش داشته باشد تا زیاندهی تولیدکننده جبران شود ولی با وجود این افزایش بی‌سابقه، باز هم حاشیه سود پایین است، چون علاوه بر آنکه قیمت لوازم جانبی تولید دارو با افزایش هفتگی مواجه است، این شرکت باید ماهانه حدود ۴۵ درصد از درآمد خود را برای پرداخت دستمزد و حقوق ۵۵۰ کارمند و کارگر هزینه کند.
بیشتر بخوانید:جمع‌آوری قرص اسپیرولینا و شربت توشین؛ فهرست ۵ فرآورده غیرمجاز
یکی دیگر از تولیدکنندگان داروهای اعصاب و روان، شرکتی است که ۶۰۰ قلم انواع داروها را تحت لیسانس بعضی کشور‌ها از جمله اسلوونی تولید می‌کند و ۳۰ قلم از این فهرست هم، داروهای اعصاب و روان است. مدیر فروش این شرکت هم به «اعتماد» می‌گوید که بعد از جنگ ۱۲ روزه و تا حالا، برای تولید اصلی‌ترین داروهای اعصاب و روان با مشکل مواجه شده‌اند، چون ماده اولیه دارویی مثل آسنترا، وارداتی بوده و به دنبال محاصره دریایی ایران، واردات ماده اولیه کاهش پیدا کرده است.
«ناچار شده‌ایم ظرفیت تولید را کاهش دهیم. البته داروهای ما مشابه ایرانی هم دارد ولی در این یک سال، حتی تولید مشابه ایرانی هم کاهش داشته، چون مولکول دارو نایاب شده است.»
اختلال در واردات ماده اولیه تولید داروهای اعصاب و روان و کمبود این داروها به موازات گران‌تر شدن قیمت، آسیب جدی برای بیماران ایجاد کرده است. بیماران اعصاب و روان، برای کنترل علایم حاد تنش‌های عصبی و روانی خود باید دارویی را به‌طور منظم، با دوز مشخص مصرف کنند و تاکید روانپزشکان این است که در بیماری اعصاب و روان، مصرف مستمر یک دارو از یک تولیدکننده خاص تا پایان طول درمان ضروری است ولی کمبود دارو و افزایش قیمت، مهم‌ترین عاملی است که طی ماه‌های اخیر، روند مستمر درمان بیماران اعصاب و روان را با مشکل مواجه کرده و خطر بازگشت بیماران به علایم حاد بیماری را تشدید کرده، چون هم دسترسی به دارو دشوار شده و بعضی بیماران با کمبود در حد فاصله افتادن بین دوز‌های دارو به دلیل نایاب شدن دارو مواجه شده‌اند و هم گرانی قیمت دارو، بعضی بیماران را واداشته که به عنوان صرفه‌جویی، دوز داروی مصرفی را کاهش دهند.
یک روانپزشک از استان البرز که مایل به ذکر نام خود نیست، درباره وضعیت دسترسی به دارو برای تعدادی از بیمارانش، به «اعتماد» می‌گوید: «بیماران من برای تامین دارو با مشکلات زیادی مواجهند. داروهای اعصاب و روان، هم کمیاب است یعنی گاهی چند داروخانه هم قادر به تامین اقلام داروی یک نسخه نیستند و بعضی بیماران مجبور می‌شوند برای تکمیل نسخه، به شهر‌های همجوار هم بروند.
از طرفی، قیمت داروها بسیار گران شده و خرید بعضی داروها از توان بیماران من خارج است. تا ۵ یا ۶ سال قبل، ویزیت من از مجموع هزینه یک نسخه گران‌تر بود ولی الان بیمارانم به من می‌گویند که باید چند برابر پولی که به عنوان ویزیت به من می‌دهند برای خرید دارو هزینه کنند. کیفیت داروها هم به دلیل تغییر یا کاهش کیفیت ماده اولیه و موثره، کاهش یافته و من تاثیر این کاهش و تغییر کیفیت را در بروز علایم یا در روند بهبودی بیمارانم به خوبی شاهد هستم.
مشکل بسیار مهمی که روانپزشکان با آن مواجهند، گرانی قیمت دارو نیست، بلکه تبعات نایاب شدن دارو است. وقتی دارو نایاب می‌شود، ناچاریم داروی تولید کارخانه دیگری یا داروی مشابه را برای بیمار تجویز کنیم که کیفیت و اثرگذاری داروی مشابه یا حتی داروی ساخت کارخانه دیگر، کاملا متفاوت است. مشکل جدی ما طی یک سال اخیر، افت روند بهبودی بیماران به دلیل تغییر برند دارو، جایگزینی داروی مشابه به دلیل نایاب شدن دارو، وقفه‌های چند روزه بین مصرف دارو به دلیل نایاب شدن دارو، اجبار بعضی بیماران به صرفه‌جویی در مصرف دارو یا ناتمام گذاشتن درمان به دلیل هزینه گران درمان است.»
محمدرضا شالبافان؛ مدیرکل دفتر سلامت روانی، اجتماعی و اعتیاد وزارت بهداشت در پاسخ به «اعتماد» و در یک توصیه پیشگیرانه خطاب به تمام بیماران اعصاب و روان می‌گوید: «بیماران انتظار دارند که دارو در دسترس باشد و این انتظار هم یک حق و کاملا مورد تایید است. خیلی اوقات هم ممکن است قیمت داروها برای مردم گران باشد. از مردم خواهش می‌کنیم از مصرف خودسرانه دارو و از کاهش یا افزایش خودسرانه دوز داروی تجویز شده توسط پزشک معالج به‌شدت خودداری کنند. کمبود تعدادی از داروهای اعصاب و روان، وجود دارد و البته به دستور وزیر محترم بهداشت، سازمان غذا و دارو در تلاش برای حل مشکل کمبود دارو است تا کمبودها بر وضعیت درمان بیماران تاثیرگذار نباشد.
به تمام بیماران توصیه می‌کنم که در صورتی که با کمبود یا گرانی قیمت دارو مواجه شدند، به جای تغییر خودسرانه میزان مصرف، چند روز و حداقل یک تا دو هفته قبل از تمام شدن دارو، به پزشک معالج مراجعه کنند و شرایط گرانی قیمت یا کمبود دارو را توضیح دهند تا پزشک، با در نظر گرفتن بضاعت بیمار و دسترسی‌های دارویی، برنامه دارویی بیمار را تنظیم کند. البته که بهترین شرایط برای درمان اختلالات روانپزشکی این است که بیمار، داروی خود را به‌طور مداوم مصرف کند مگر آنکه شرایط درمانی و با تشخیص پزشک باعث تغییر دارو شود. ایده‌آل وزارت بهداشت نیز برای تامین دارو، بیش از وضعیت فعلی است و در حال حاضر، با چالش‌هایی مواجهیم و امیدواریم این چالش‌ها به زودی برطرف شود.»
انجمن علمی روانپزشکان ایران، در هر فصل سال، گزارشی از کمبود داروهای اعصاب و روان به وزارت بهداشت می‌فرستد و در روز‌های اخیر و در هفته سلامت روان هم، سید وحید شریعت که ریاست این انجمن را به عهده دارد، در گفت‌و‌گو با خبرگزاری ایرنا، نام تعدادی از داروهای نایاب یا کمیاب را اعلام کرد. طبق گفته شریعت، داروهای خارجی روانپزشکی مدت زیادی است که در بازار موجود نیست، اما تعدادی از داروهای ایرانی هم به دلیل وابستگی به ماده اولیه وارداتی، کمیاب یا نایاب است و رصد انجمن علمی روانپزشکان ایران نشان می‌دهد که داروهای ضد افسردگی و از جمله ونلافاکسین، دولوکستین، سرترالین و میرتازاپین، داروهای آنتی سایکوتیک (ضد روان‌پریشی) طولانی‌اثر تزریقی، داروهای ضداضطراب مانند بوسپیرون، دارو‌هایی مانند پرفنازین، تری فلوئوپرازین، فلووکسامین، نورتریپتیلین، کلومی‌پرامین (برای وسواس مقاوم به درمان) از جمله داروهای تولید داخل است که از ابتدای امسال، کمیاب یا نایاب شده در حالی که بعضی از این داروها، هیچ مشابه و جایگزینی هم ندارد.
شریعت، در پاسخ به «اعتماد» درباره رصد وضعیت داروها و گزارش جدید انجمن می‌گوید: «کمبود داروهای اعصاب و روان در وضع بدی است و ماه به ماه هم بدتر شده است. میزان کمبودها متاسفانه الان در حدی هست که می‌توانیم با جرات بگوییم در سال‌های اخیر، هیچ‌وقت وضعیت داروهای اعصاب و روان تا این حد بد و کمبودها با این شدت نبوده است. برخی اقلام دارویی بسیار ضروری، مثل داروهای طولانی اثر، در بازار موجود نیست در حالی که تعداد زیادی از بیماران، این داروها را مصرف می‌کنند و با کمبود این داروها، باید منتظر افزایش تعداد مشتری‌های بستری بیمارستانی باشیم.
داروهای طولانی اثر، یکی از مهم‌ترین ابزار خدمات جامع‌نگر است، چون بیمار به جای مصرف روزانه دارو، می‌تواند ماهی یک نوبت یک آمپول طولانی اثر تزریق کند و حالا این گروه از داروها نایاب شده است. وضع باقی داروها هم مطلوب نیست و با کمبود‌های بسیار جدی در داروهای ضد اضطراب و ضد افسردگی و داروهای روان پریشی مواجهیم. یکی از روانپزشکان به من می‌گفت قبل از نسخه‌نویسی، باید به داروخانه تلفن بزنیم و موجودی دارو را بپرسیم.»
وضعیتی که رییس انجمن علمی روانپزشکان ایران به آن اشاره می‌کند، تناقض نگران‌کننده‌ای با افزایش تقاضای این گروه از داروها به موازات ثابت ماندن میزان تولید داروها دارد در حالی که در طول ۱۶ ماه اخیر و به دنبال وقوع دو جنگ و خسارت‌های گسترده‌ای که بر جان و زندگی هموطنانمان وارد شد و همچنین حوادث دی ماه، حال عمومی جامعه هیچ خوب نیست و گرانی هزینه‌های زندگی و تورم و نامعلوم بودن فردا هم بر شدت ناخوشی حال جامعه اضافه می‌کند.
رییس انجمن علمی روانپزشکان ایران با اشاره به همین وضعیت، در پاسخ به «اعتماد» تایید می‌کند که حتی در شرایط عادی و یک جامعه عادی هم، تعدادی از مردم نیاز به مراجعه به یک روانپزشک دارند تا با درمان دارویی، به آرامش برسند و در بحران‌ها و به دنبال افزایش وزن فشار‌های روانی، تعداد این افراد بیشتر می‌شود، اما شریعت، یک دلیل دیگر را هم برای تداوم کمبود داروهای اعصاب و روان مورد اشاره قرار می‌دهد و آن، رغبت اندک تولیدکنندگان به تولید این داروها به دلیل سود‌آور نبودن با وجود فروش بالای عددی این داروهاست و می‌گوید: «در نگاهی به کمبود داروها می‌بینیم که بیش از ۹۰درصد کمبودها مربوط به داروهای روانپزشکی است. چرا؟ آیا فقط مسیر واردات ماده اولیه داروهای روانپزشکی مسدود شده؟
بخش زیادی از مواد اولیه دارویی، وارداتی است ولی به نظر می‌رسد سود‌آور نبودن داروهای روانپزشکی باعث می‌شود که واردات ماده اولیه این داروها از اهمیت کمتری برخوردار باشد. سودآوری به معنای تفاوت بین قیمت تمام شده و قیمت مصرف‌کننده دارو است. یک آمپول لاغری، یک داروی گران‌قیمت است و مثلا، ۵۰ درصد سودآوری فروش دارد ولی یک عدد قرص اعصاب و روان، با وجود افزایش قیمت، به اندازه ۵۰ تک تومانی سود‌آور است و بنابراین، توان تولید به سمت آمپول لاغری می‌رود و البته این وضع نشان می‌دهد که حاکمیت در ایفای وظیفه حاکمیتی خود بابت تامین مواد اولیه داروهای ضروری کوتاهی کرده است.
استدلال کمبود ارز به عنوان یکی از دلایل مختل شدن تامین داروهای وارداتی هم در این میان چندان قابل پذیرش نیست، چون باید بپرسیم ارز واردات دارو، چقدر باید باشد و مجموع ارز واردات دارو، معادل ارزش چند خودروی وارداتی مدل ۲۰۲۶ است که با منابع ارزی، وارد کشور شده و حالا هم آگهی تبلیغاتی فروش این خودرو‌ها برای مردم فرستاده می‌شود؟»