اقتصاد۲۴- سفر محسن رضایی به مسکو، هشدار روسیه به شهروندانش برای خروج از ایران، گزارش رویترز درباره آماده‌سازی گزینه‌های حمله مجدد به ایران و تلاش‌های دیپلماتیک تهران و مسقط برای بازگشایی تنگه هرمز؛ از جمله تحولاتی است در ۲۴ ساعت گذشته وضعیت جنگ و آتش‌بس میان ایران و آمریکا را وارد مرحله‌ای حساس کرده است. هم‌زمانی این وضعیت با شکست انتخاباتی جمهوری‌خواهان در آمریکا و افزایش فشار دموکرات‌ها برای پایان دادن به جنگ نیز از دیگر موئلفه‌هایی است که می‌تواند معادلات سیاسی را در واشنگتن تغییر دهد.
نکته مهم این است که پس از شکست انتخاباتی جمهوری‌خواهان، نه فقط مخالفان جنگ، بلکه برخی چهره‌های نزدیک به دولت ترامپ نیز مسئولیت این شکست را متوجه جنگ ایران کرده‌اند. جی‌دی ونس، معاون رئیس‌جمهور، نوشت: «دلیل شکست ما جنگ است.» او همچنین هزینه از دست دادن اکثریت سنا را در برابر ادامه جنگ به چالش کشید. این موضع‌گیری، شکاف سیاسی در واشنگتن را آشکارتر می‌کند؛ اما هنوز روشن نیست که چنین شکافی به توقف عملیات نظامی منجر خواهد شد یا به رقابت بر سر چگونگی پایان دادن به جنگ.
یکی از مهم‌ترین خبرهای روز پنجشنبه، توصیه وزارت خارجه روسیه به شهروندان این کشور برای خودداری از سفر به ایران بود. مسکو همچنین از شهروندانی که در ایران حضور دارند خواسته است با احتیاط رفتار کنند و در صورت لزوم، مسیر‌های خروج از کشور را از طریق آذربایجان و ارمنستان در نظر بگیرند. خبرگزاری اینترفاکس روسیه، دلیل این توصیه را تداوم خطر تشدید تنش‌ها در ایران اعلام کرده است.
این هشدار در شرایطی صادر شده که محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران، در سفری از پیش اعلام‌نشده به مسکو رفته و با ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهور روسیه، دیدار کرده است. به گزارش رسانه‌های ایران، رضایی در این دیدار پیام آیت‌الله مجتبی خامنه‌ای رهبر انقلاب را به پوتین تحویل داده است.
بدیهی است که صدور چنین هشداری از سوی یکی از نزدیک‌ترین شرکای راهبردی تهران، در شرایطی که عالی‌ترین سطح تماس سیاسی و امنیتی دو کشور نیز برقرار است، قابل توجه است.
مسکو از یک سو با تهران در تماس مستقیم است و از سوی دیگر، خطر تشدید درگیری را آن‌قدر جدی می‌داند که به شهروندان خود توصیه می‌کند به ایران سفر نکنند.
از سوی دیگر، گزارش فایننشال‌تایمز درباره فروش ۹۰ پرتابگر موشک هدایت‌شونده پیشرفته روسیه به ایران را نیز نمی‌توان نادیده گرفت چراکه اگر جزئیات این موضوع تأیید شود، می‌تواند نشانه‌ای از تداوم همکاری نظامی دو کشور در شرایط جنگی باشد.
این طور که به نظر می‌رسد، تهران و مسکو در شرایط فعلی امیدی به نزدیک بودن پایان بحران ندارند و به جد برای حفظ هماهنگی خود در وضعیتی با آینده نامعلوم تلاش می‌کنند.
در میان تحولات اخیر، رایزنی عباس عراقچی، وزیر خارجه ایران، با بدر بوسعیدی، وزیر خارجه عمان، درباره ترتیبات فنی و عملی برای ازسرگیری کشتیرانی در تنگه هرمز اهمیت ویژه‌ای دارد.
بر اساس گزارش خبرگزاری رسمی عمان، دو طرف درباره سازوکار‌های مشترک برای تأمین امنیت مسیر‌های دریایی، تداوم تجارت بین‌المللی و انتقال انرژی گفت‌و‌گو کرده‌اند. آنها همچنین بر ضرورت گذار از مرحله کاهش تنش‌ها به تفاهم‌های پایدار و پایان دادن به وضعیت جنگی تأکید کرده‌اند.
این گفت‌و‌گو در شرایطی انجام شده که تنگه هرمز همچنان یکی از مهم‌ترین نقاط اختلاف ایران و آمریکاست. واشنگتن خواهان بازگشت کشتیرانی آزاد و پایان محدودیت‌های دریایی است؛ در مقابل، تهران بازگشایی تنگه را به تحقق شروط خود، از جمله رفع محاصره دریایی و پایان دادن به فشار‌های اقتصادی، گره زده است.
اهمیت این اختلاف تنها به روابط دو کشور محدود نمی‌شود. هرگونه اختلال در تردد نفتکش‌ها و کشتی‌های تجاری از تنگه هرمز می‌تواند مستقیماً بر قیمت انرژی، هزینه حمل‌ونقل، بیمه دریایی و در نهایت قیمت کالا‌ها در بازار‌های جهانی اثر بگذارد.
هم‌زمان با تلاش‌های دیپلماتیک برای بازگشایی تنگه هرمز، آتش‌گرفتن دو نفتکش و یک یدک‌کش در این آبراه، بار دیگر خطرات امنیتی کشتیرانی را برجسته کرده است. آنطور که سپاه پاسداران اعلام کرده است یکی از نفتکش‌ها هنگام عبور از مسیری غیرمجاز با مین برخورد کرده و نفتکش دیگر نیز هنگام خروج از مسیر شرقی تنگه دچار آتش‌سوزی شده است. یدک‌کشی که برای کمک به عملیات اطفای حریق به نفتکش دوم نزدیک شده بود نیز آتش گرفته است.
یکی از ویژگی‌های سیاست ترامپ در قبال ایران، تغییر مداوم لحن و مواضع است. او پیش از انتخابات از احتمال حمله مجدد سخن گفته بود و در برخی اظهارات، از آمادگی نظامی آمریکا برای اقدام تازه خبر می‌داد. اما دو روز پیش از انتخابات، در پاسخ به پرسشی درباره حمله به ایران گفت که چنین تصمیمی در آن مقطع ندارد و از احتمال توافق سخن گفت. ترامپ در گفت‌و‌گو با فاکس‌نیوز از تمایل نداشتن به کشتار گسترده سخن گفته، اما در عین حال احتمال اقدام نظامی را کاملاً کنار نگذاشته است. او در مصاحبه با فایننشال‌تایمز نیز گفته بود آمریکا در وضعیت خوبی قرار دارد و اگر نیازی به حمله نباشد، ممکن است از آن صرف‌نظر کند.
بیشتر بخوانید: ۲ ماه تا تصمیم بزرگ ترامپ؛ آیا شکست جمهوری‌خواهان، جنگ ایران را شعله‌ورتر می‌کند؟
این مواضع متناقض را باید در چارچوب تلاش ترامپ برای حفظ فشار بر تهران و هم‌زمان جلوگیری از افزایش هزینه‌های سیاسی جنگ در داخل آمریکا بررسی کرد. او می‌خواهد ایران را به پذیرش شروط واشنگتن وادار کند، اما نمی‌خواهد جنگ به بحرانی تبدیل شود که اقتصاد آمریکا و جایگاه سیاسی‌اش را بیش از این تضعیف کند.
از سوی دیگر، ترامپ همچنان بر جلوگیری از دستیابی ایران به سلاح هسته‌ای تأکید دارد. این موضوع نشان می‌دهد که حتی اگر اختلافات مربوط به تنگه هرمز کاهش یابد، پرونده هسته‌ای همچنان می‌تواند بهانه‌ای برای فشار یا اقدام نظامی باشد.
ایران و آمریکا هنوز فاصله زیادی تا توافق دارند. یک مقام ارشد ایرانی به رویترز گفته که تهران شروط خود را برای بازگشایی تنگه هرمز و پایان جنگ مطرح کرده و پاسخ واشنگتن را قانع‌کننده نمی‌داند.
در همین گزارش آمده است که میانجی‌گران قطری برای نزدیک کردن مواضع دو طرف تلاش می‌کنند و پیشنهاد‌هایی برای پایان جنگ در حال بررسی است. با این حال، مقام ایرانی تأکید کرده بود که ایران حاضر نیست خواسته‌های خود را کنار بگذارد و در صورت حمله آمریکا، پاسخ شدیدی خواهد داد.
از منظر تهران، رفع محاصره دریایی، پایان تحریم‌ها و تضمین‌های امنیتی از مهم‌ترین شروط پایان جنگ است. در مقابل، واشنگتن بر جلوگیری از دستیابی ایران به سلاح هسته‌ای و بازگشت آزادی کشتیرانی در تنگه هرمز تأکید دارد. این اختلاف‌ها نشان می‌دهد که حتی اگر میانجی‌گری قطر و عمان بتواند از آغاز دور تازه‌ای از حملات جلوگیری کند، دستیابی به توافقی پایدار به مذاکراتی پیچیده و زمان‌بر نیاز دارد.
در داخل ایران نیز هم‌زمان با تلاش‌های دیپلماتیک، مواضع تند نظامی و سیاسی ادامه دارد. محمدتقی نقدعلی، عضو کمیسیون قضایی و حقوقی مجلس، با تاکید بر امکان پاسخ «بدون محدودیت جغرافیایی» گفته که ایران می‌تواند از توانمندی‌های استفاده‌نشده خود در جنگ‌های گذشته بهره بگیرد و منافع اقتصادی آمریکا و اسرائیل در منطقه را هدف قرار دهد.
این اظهارات در کنار مواضع پیشین مقام‌های ایرانی درباره پاسخ گسترده به هرگونه حمله جدید، نشان می‌دهد که تهران تلاش دارد هزینه هر اقدام نظامی آمریکا را افزایش دهد. با این حال، تهدید به گسترش جغرافیایی جنگ، خود می‌تواند به افزایش نگرانی کشور‌های منطقه و دشوارتر شدن مسیر دیپلماسی منجر شود.
در همین حال، بازدید محمد کرمی، فرمانده نیروی زمینی سپاه، از جزایر ایرانی در خلیج فارس و یگان‌های تحت کنترل این نیرو نیز در رسانه‌ها منتشر شده است. این بازدید را می‌توان در چارچوب نمایش آمادگی نظامی و تأکید بر اهمیت امنیت جزایر و آبراه‌های جنوبی ایران ارزیابی کرد.
از سوی دیگر، اظهارات محمد اسلامی، رئیس سازمان انرژی اتمی ایران، درباره تهدید‌های ترامپ برای حمله به کوه کلنگ و انتقاد او از عملکرد آژانس بین‌المللی انرژی اتمی، نشان می‌دهد که پرونده هسته‌ای همچنان یکی از محور‌های اصلی اختلاف تهران و واشنگتن است.
اسلامی تهدید‌های ترامپ را نشانه «استیصال» آمریکا دانسته و گفته است که این تهدید‌ها اعتبار نهاد‌های بین‌المللی را زیر سؤال می‌برد. با این حال، اختلاف بر سر نظارت‌های هسته‌ای و دسترسی آژانس، در صورت ادامه، می‌تواند به یکی از موانع اصلی توافق تبدیل شود.
مجموع تحولات اخیر نشان می‌دهد که جنگ ایران و آمریکا در مرحله‌ای قرار گرفته که هم فرصت دیپلماسی وجود دارد و هم خطر تشدید درگیری.
شکست انتخاباتی جمهوری‌خواهان، فشار افکار عمومی آمریکا، افزایش هزینه‌های جنگ و تلاش‌های میانجی‌گران منطقه‌ای، همگی می‌توانند زمینه‌ای برای حرکت به سمت توافق ایجاد کنند. کاهش قیمت نفت پس از انتخابات نیز نشان می‌دهد که بازار‌های جهانی به این احتمال واکنش مثبت نشان داده‌اند.
اما در سوی دیگر، تداوم محاصره دریایی، اختلاف بر سر شروط بازگشایی تنگه هرمز، تهدید‌های نظامی دو طرف و هشدار روسیه درباره خطر تشدید تنش‌ها، نشانه‌هایی هستند که نمی‌توان نادیده گرفت.
در این میان برخی رسانه‌ها و تحلیلگران بر این باورند که شکست سیاسی ترامپ ممکن است انگیزه او برای توافق را افزایش دهد. حال اگر ایران این شکست را نشانه ضعف نظامی آمریکا تلقی کند و بر مواضع حداکثری خود پافشاری کند، احتمال محاسبه اشتباه نیز افزایش می‌یابد.