اقتصاد۲۴- اختلاف بر سر تنگه هرمز، تحریم‌ها و پرونده هسته‌ای همچنان مانع شکل‌گیری توافق بین ایران و آمریکا شده و تلاش‌های میانجیگران از جمله قطر و پاکستان نیز فعلا ناکام مانده است. تهران می‌گوید پاسخ روشنی به مطالبات خود داده و منتظر تصمیم واشنگتن است، اما دولت ترامپ نه حاضر به رفع محاصره دریایی شده و نه شروط ایران را پذیرفته است. همزمان، اظهارات تهدیدآمیز مقام‌های دو طرف، افزایش حملات به کشتی‌ها در خلیج فارس و رونمایی اسرائیل از تسلیحات جدید نشان می‌دهد که توقف حملات گسترده نظامی را نباید با پایان جنگ اشتباه گرفت.
آخرین اظهارات محمدباقر قالیباف، مذاکره‌کننده ارشد جمهوری اسلامی، درباره روند مذاکرات با آمریکا نشان می‌دهد که اختلافات دو طرف همچنان پابرجاست. او در گفت‌و‌گو با شبکه الجزیره اعلام کرده است که تهران پاسخ روشن و شفافی را که شامل مطالبات ایران است به آمریکا ارائه کرده، اما واشنگتن تاکنون پاسخ رسمی و مشخصی به نامه ایران نداده است.
قالیباف همچنین تاکید کرده که آمریکا باید هفت شرط ایران را برای بازگشایی تنگه هرمز و ازسرگیری مذاکرات اجرا کند. این موضع در واقع تکرار همان خط قرمزی است که مقام‌های ایرانی در هفته‌های گذشته بر آن پافشاری کرده‌اند: تهران حاضر نیست در شرایطی که محاصره دریایی و تحریم‌ها ادامه دارد، بدون دریافت امتیاز وارد مذاکراتی شود که بخش اصلی مطالبات واشنگتن، به‌ویژه درباره برنامه هسته‌ای ایران، در آن مطرح خواهد شد.
این در حالی است که عباس عراقچی و اسماعیل بقایی نیز در مواضع اخیر خود از ادامه رایزنی‌ها با میانجی‌های قطری و پاکستانی خبر داده‌اند. پیشنهاد اولیه ایران برای بازگشایی تنگه هرمز و آغاز مذاکرات، یک برنامه هفت‌روزه بود که در نسخه اصلاح‌شده به دو روز کاهش پیدا کرد. براساس این پیشنهاد، آمریکا باید ابتدا اقدامات مورد مطالبه تهران را انجام دهد و پس از آن مسیر برای بازگشایی تنگه و شروع مذاکرات هموار شود.
مسئله، اما فقط اختلاف بر سر زمان آغاز مذاکرات نیست. تهران می‌خواهد پیش از ورود به گفت‌و‌گو‌های اصلی، بخش مهمی از امتیازات را دریافت کند، در حالی که واشنگتن خواهان آن است که پرونده هسته‌ای و نگرانی‌های امنیتی خود را در همان ابتدای توافق تعیین تکلیف کند. این اختلاف بر سر ترتیب تعهدات، عملاً به یکی از مهم‌ترین موانع دیپلماسی تبدیل شده است.
دونالد ترامپ در روز‌های اخیر اعلام کرد که فعلاً قصد ندارد حملات نظامی جدیدی علیه ایران انجام دهد. این تصمیم پس از درخواست برخی کشور‌های منطقه از جمله قطر، عربستان سعودی، امارات، بحرین و کویت اتخاذ شد؛ کشور‌هایی که نگران گسترش درگیری و پیامد‌های امنیتی و اقتصادی آن برای منطقه هستند.
ترامپ در عین حال تاکید کرد که محاصره دریایی ایران ادامه خواهد یافت و نیرو‌های آمریکایی برای اقدام نظامی آمادگی دارند. او همچنین از آمادگی کامل نظامی آمریکا سخن گفت و احتمال استفاده از این توانایی را منتفی ندانست.
گزارش فایننشال‌تایمز نیز از افزایش تحرکات دیپلماتیک کشور‌های منطقه برای جلوگیری از بازگشت جنگ حکایت دارد. براساس این گزارش، نخست‌وزیر قطر پس از گفت‌و‌گو با ترامپ و جی‌دی ونس، معاون رئیس‌جمهور آمریکا، در نشست گروه هفت در پاریس حضور یافت و درباره روند میانجیگری با مقام‌های اروپایی رایزنی کرد. کشور‌های عربی منطقه از واشنگتن خواسته‌اند فرصت دیپلماسی را از بین نبرد؛ چرا که حمله مجدد به ایران می‌تواند دامنه درگیری را به خاک آنها نیز بکشاند.
با این همه، عقب‌نشینی موقت ترامپ از حمله به معنای تغییر راهبرد فشار آمریکا نیست. واشنگتن همچنان محاصره دریایی را به‌عنوان اهرم اصلی فشار حفظ کرده و حتی به دنبال محدود کردن مسیر‌های زمینی تجارت ایران است.
فرماندهی مرکزی آمریکا، سنتکام، نیز نیروی ویژه‌ای برای اجرای عملیات «دروازه‌های آهنین» و افزایش فشار بر مرز‌های ایران، ایجاد کرده است. این تحول برای اقتصاد ایران اهمیت ویژه‌ای دارد. در شرایطی که تحریم‌های بین‌المللی و محدودیت‌های بانکی از قبل دسترسی کشور به منابع ارزی را دشوار کرده‌اند، محدود شدن مسیر‌های صادراتی و وارداتی می‌تواند فشار بیشتری بر بازار ارز، تامین کالا‌های اساسی، هزینه حمل‌ونقل و فعالیت بنگاه‌های اقتصادی وارد کند.
یکی از جدی‌ترین موانع توافق، سرنوشت مواد هسته‌ای غنی‌شده ایران است؛ موضوعی که به نظر می‌رسد اختلاف تهران و واشنگتن بر سر آن همچنان عمیق باشد.
محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی، در گفت‌و‌گو با شبکه المیادین اعلام کرده است که هیچ بخشی از مواد هسته‌ای غنی‌شده ایران از کشور خارج نخواهد شد. به گفته او، این موضع به روسیه نیز اطلاع داده شده و تهران قصد دارد از این مواد در داخل کشور استفاده کند.
این اظهارات در شرایطی مطرح شده که آمریکا خواهان تعیین تکلیف ذخایر اورانیوم با غنای بالا و دسترسی بازرسان بین‌المللی به تاسیسات هسته‌ای ایران است.
ماریا زاخارووا، سخنگوی وزارت خارجه روسیه، روز چهارشنبه اعلام کرد پیشنهاد مسکو برای انتقال اورانیوم غنی‌شده ایران به روسیه و کاهش سطح غنای آن همچنان روی میز است. او تاکید کرد که روسیه آمادگی بررسی گزینه‌های دیگر را نیز دارد، اما تصمیم‌گیری درباره سرنوشت این مواد بر عهده مقام‌های ایرانی است.
در واقع، روسیه تلاش می‌کند خود را به‌عنوان یکی از طرف‌های موثر در حل اختلاف هسته‌ای معرفی کند؛ با این حال، موضع تازه رضایی نشان می‌دهد که دست‌کم در حال حاضر تهران تمایلی به پذیرش راه‌حل انتقال مواد هسته‌ای به خارج از کشور ندارد.
همزمان با اختلافات تهران و واشنگتن، بیانیه پایانی نشست وزرای خارجه گروه هفت در پاریس نیز نشان می‌دهد که کشور‌های غربی قصد ندارند از ابزار فشار اقتصادی و سیاسی علیه ایران عقب‌نشینی کنند.
وزرای خارجه گروه هفت در نشست اخیر، ضمن حمایت از تلاش میانجی‌های منطقه‌ای برای دستیابی به راه‌حل دیپلماتیک، تاکید کردند ایران نباید به سلاح هسته‌ای دست پیدا کند. آنها همچنین اعلام کردند در صورت شکست دیپلماسی، هماهنگی برای محدود کردن توان اقتصادی و سیاسی جمهوری اسلامی را ادامه خواهند داد.
در این بیانیه، اجرای کامل تحریم‌های بازگشته از طریق سازوکار ماشه نیز مورد تاکید قرار گرفته است. گروه هفت از ایران خواسته همکاری کامل با آژانس بین‌المللی انرژی اتمی را از سر بگیرد و درباره ماهیت برنامه هسته‌ای خود شفاف‌سازی کند.
اما بخش مهم دیگر این بیانیه به تنگه هرمز مربوط است. کشور‌های عضو گروه هفت ضمن محکوم کردن محدودیت‌های ایجادشده در تردد دریایی، از اقدامات نظامی آمریکا برای مین‌روبی و اسکورت کشتی‌های غیرنظامی حمایت کرده‌اند. آنها همچنین از ابتکار مشترک فرانسه و بریتانیا برای کمک به بازگشت تردد دریایی سخن گفته‌اند.
بیشتر بخوانید: پایان جنگ یا تشدید محاصره اقتصادی ایران؛ ترامپ چه نقشه‌ای در سر دارد؟/ چرا امیدی به میانجیگری قطر نیست؟
این مواضع نشان می‌دهد که اختلاف ایران و آمریکا دیگر صرفاً به یک مناقشه دوجانبه محدود نیست. تنگه هرمز، امنیت انرژی و اجرای تحریم‌ها به موضوعاتی تبدیل شده‌اند که کشور‌های اروپایی و متحدان آمریکا نیز مستقیماً درگیر آن هستند.
در عین حال، حمایت گروه هفت از دیپلماسی به معنای کنار گذاشتن سیاست فشار نیست. پیام این بیانیه روشن است و نشان می‌دهد که کشور‌های غربی از مذاکره حمایت می‌کنند، اما در صورت نرسیدن به توافق، فشار اقتصادی و سیاسی را تشدید خواهند کرد.
درست در زمانی که تهران و واشنگتن از طریق میانجی‌ها پیام ردوبدل می‌کنند، تحولات نظامی اسرائیل نیز نگرانی‌ها درباره احتمال بازگشت جنگ را افزایش داده است.
شرکت صنایع دفاعی رافائل اسرائیل روز چهارشنبه از موشک کروز جدیدی با نام «سوپر آیس» رونمایی کرد. براساس اطلاعات منتشرشده از سوی این شرکت، این موشک دارای کلاهک جنگی هزار پوندی است و قابلیت پرتاب از سکو‌های هوایی، زمینی و دریایی را دارد. در تصاویر معرفی این سامانه نیز حمله به اهداف مستحکم و پناهگاه‌ها نمایش داده شده است.
البته رونمایی از یک سامانه تسلیحاتی به معنای اثبات عملکرد عملیاتی آن در میدان جنگ نیست، اما زمان انتشار این خبر قابل توجه است؛ به‌ویژه آنکه ایران نیز در روز‌های اخیر از شهر موشکی جدید خود پرده برداشته و بر توان دفاعی و موشکی‌اش تاکید کرده است.
نگران‌کننده‌تر از رونمایی تسلیحاتی، اظهارات بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر اسرائیل است. او در مراسم افتتاح دوره جدید کنست اعلام کرده که ایران در تلاش برای احیای برنامه هسته‌ای خود است و تنها راه حذف دائمی آنچه تهدید وجودی ایران علیه اسرائیل می‌خواند، سرنگونی حکومت جمهوری اسلامی است.
یکی از مهم‌ترین ابعاد بحران کنونی، وضعیت تنگه هرمز و پیامد‌های آن برای تجارت جهانی و امنیت انرژی است.
گزارش روز چهارشنبه رویترز از وضعیت کشتیرانی در این آبراه نشان می‌دهد که با وجود افزایش نسبی تردد نفتکش‌ها، حملات به کشتی‌ها همچنان ادامه دارد. براساس این گزارش، در ماه اکتبر ۳۷ کشتی هدف حمله قرار گرفته‌اند؛ رقمی که بالاترین میزان حملات دریایی از زمان آغاز جنگ بوده است.
سازمان بین‌المللی دریانوردی نیز ۱۳۰ حادثه مرتبط با درگیری‌های دریایی را ثبت کرده که دست‌کم ۲۵ کشته از میان خدمه کشتی‌ها برجای گذاشته است.
در روز‌های اخیر نیز گزارش‌هایی از برخورد نفتکش‌ها با مین‌های دریایی و آتش‌سوزی کشتی‌ها منتشر شده است. به گزارش رویترز، افزایش خطر تردد در منطقه باعث شده هزینه بیمه و حمل‌ونقل دریایی بالا برود و شرکت‌های کشتیرانی برای اعزام کشتی‌های خود با احتیاط بیشتری عمل کنند.
اهمیت این مسئله در آن است که حتی اگر تهران و واشنگتن به یک توافق اولیه برسند، بازگشت فوری شرایط به وضعیت پیش از جنگ تضمین‌شده نیست. مین‌روبی، اطمینان از امنیت مسیر‌های دریایی، کاهش هزینه بیمه و جلب اعتماد شرکت‌های کشتیرانی فرآیندی زمان‌بر خواهد بود.
از سوی دیگر، ادامه محاصره بنادر ایران از سوی آمریکا و بسته ماندن تنگه هرمز از منظر تهران، دو ابزار فشار متقابل محسوب می‌شوند. واشنگتن می‌خواهد با محدود کردن صادرات نفت و تجارت ایران، هزینه ادامه مقاومت را بالا ببرد و تهران نیز با استفاده از موقعیت راهبردی هرمز، تلاش می‌کند آمریکا و متحدانش را به پذیرش شروط خود وادار کند.
اما این تقابل فقط به دو دولت محدود نمی‌ماند. اختلال در تردد دریایی، افزایش قیمت انرژی، هزینه حمل‌ونقل و نااطمینانی در بازار‌های جهانی، پیامد‌هایی دارد که به اقتصاد کشور‌های منطقه و حتی مصرف‌کنندگان در نقاط دورتر جهان منتقل می‌شود.
در چنین شرایطی، اظهارات محسن رضایی درباره احتمال آغاز مجدد جنگ نیز قابل توجه است. او در گفت‌و‌گو با شبکه المیادین تاکید کرده که اگر حمله جدیدی علیه ایران انجام شود، جنگ براساس محاسبات دشمن بیش از چهار تا پنج روز طول نخواهد کشید؛ زیرا طرف مقابل هنوز نتوانسته هدف مشخصی برای دستیابی در چنین بازه‌ای تعیین کند.
رضایی همچنین تهدید کرده است که در صورت حمله مجدد، ایران پایگاه‌های دوردست آمریکا را هدف قرار خواهد داد؛ از جمله پایگاه‌هایی که به گفته او تاکنون مورد حمله قرار نگرفته‌اند و حتی ممکن است پایگاه‌های نظامی آمریکا در کشور‌های اروپایی نیز در فهرست اهداف قرار بگیرند.
این اظهارات در کنار مواضع دیگر مقام‌های نظامی و سیاسی ایران، بخشی از تلاش تهران برای نشان دادن آمادگی دفاعی و افزایش هزینه هرگونه اقدام نظامی جدید است. با این حال، برآورد رضایی درباره محدود بودن جنگ به چند روز، یک ارزیابی سیاسی و نظامی از سوی یک مقام ایرانی است و نمی‌توان آن را پیش‌بینی قطعی از مدت یا نتیجه درگیری احتمالی دانست.
در مقابل، آمریکا نیز با حفظ محاصره دریایی، گسترش محدودیت‌ها به مسیر‌های زمینی و تاکید بر آمادگی نظامی، نشان داده که گزینه فشار و اقدام نظامی را کنار نگذاشته است.
خطر مهم‌تر آن است که هرگونه حمله جدید ممکن است به واکنش متقابل ایران و گسترش دامنه درگیری به کشور‌های میزبان پایگاه‌های آمریکا منجر شود. تهدید به هدف قرار دادن پایگاه‌های دوردست نیز در صورت عملی شدن، می‌تواند دامنه بحران را از خلیج فارس فراتر ببرد و پای بازیگران بیشتری را به جنگ باز کند.
در چنین شرایطی، مهم‌ترین پرسش این است که آیا ترامپ حاضر خواهد شد برای رسیدن به توافق، از بخشی از اهرم‌های فشار خود عقب‌نشینی کند یا همچنان محاصره اقتصادی را راهی برای وادار کردن تهران به پذیرش خواسته‌هایش می‌داند. در سوی دیگر، تهران نیز باید میان حفظ مواضع اعلامی خود و هزینه‌های ادامه محاصره و انزوای اقتصادی تصمیم بگیرد.
آنچه فعلاً روشن است، نبود توافق بر سر حداقل‌های لازم برای پایان جنگ است. تعویق حملات آمریکا، ادامه رفت‌وآمد پیام‌ها از طریق قطر و پاکستان و پیشنهاد روسیه درباره مواد هسته‌ای، هنوز به ایجاد یک مسیر اجرایی و مورد توافق دو طرف منجر نشده است.