اقتصاد۲۴- ناو‌های جنگی در آب‌های منطقه در آماده‌باش کامل به سر می‌برند و محاصره اقتصادی حلقه‌های خود را تنگ‌تر می‌کند، با این حال نه واشنگتن فرمان آتش می‌دهد و نه در تهران نشانه‌ای از توافق دیده می‌شود. جنگ ایران و آمریکا وارد مرحله‌ای شده که نه می‌توان آن را پایان‌یافته دانست و نه نشانه‌های روشنی از بازگشت قریب‌الوقوع به یک جنگ تمام‌عیار در آن دیده می‌شود. آنچه اکنون در منطقه جریان دارد، نوعی وضعیت تعلیق نظامی است؛ آمریکا از یک سو از احتمال توقف حملات سخن می‌گوید و از سوی دیگر محاصره دریایی و فشار اقتصادی را ادامه می‌دهد. ایران نیز ضمن اعلام آمادگی برای پاسخ نظامی، بر ادامه مقاومت و بی‌اثر کردن تحریم‌ها تأکید می‌کند. در این میان، اسرائیل همچنان خواهان بازگشت به عملیات نظامی است و اختلافات داخلی در تهران درباره نحوه پایان جنگ و آینده برنامه هسته‌ای نیز در جریان است.
اظهارات تازه دونالد ترامپ، گزارش‌های رسانه‌های آمریکایی و اسرائیلی و مواضع مقام‌های ایرانی نشان می‌دهد که فعلاً هیچ‌یک از طرفین به نقطه‌ای نرسیده‌اند که بتوان از توافقی پایدار سخن گفت. خطر در چنین شرایطی این است که یک حادثه نظامی، برخورد دریایی یا اقدام محاسبه‌نشده، وضعیت شکننده فعلی را به دور تازه‌ای از جنگ تبدیل کند.
رویترز در گزارش اخیر خود به نقل از سه منبع آگاه نوشته که ترامپ در روز‌های گذشته به مشاوران ارشد خود گفته است اگر ایران یا حوثی‌های یمن اقدام تحریک‌آمیز تازه‌ای انجام ندهند، ممکن است حملات جدید به ایران را به تعویق بیندازد.
این گزارش از یک سو می‌تواند نشانه‌ای از تمایل واشنگتن به جلوگیری از بازگشت جنگ باشد، اما از سوی دیگر به معنای تصمیم قطعی ترامپ برای پایان دادن به درگیری نیست. رویترز می‌نویسد رئیس‌جمهور آمریکا هنوز درباره چگونگی خاتمه دادن به جنگ تصمیم نهایی نگرفته و ارتش این کشور همچنان برای تشدید عملیات نظامی آماده است.
نکته مهم در گزارش رویترز، نقش عربستان و ترکیه در این معادله است. محمد بن‌سلمان، ولیعهد عربستان، و رجب طیب اردوغان، رئیس‌جمهور ترکیه، در تماس‌های خود با ترامپ از او خواسته‌اند حملات علیه ایران را از سر نگیرد. با این حال، ترامپ در این گفت‌و‌گو‌ها تعهدی برای خودداری از اقدام نظامی نداده است.
این موضع نشان می‌دهد نگرانی کشور‌های منطقه از گسترش جنگ جدی است. حتی کشور‌هایی که با سیاست‌های منطقه‌ای جمهوری اسلامی اختلاف دارند، می‌دانند ازسرگیری جنگ می‌تواند امنیت انرژی، تجارت دریایی و ثبات سیاسی منطقه را با بحران تازه‌ای مواجه کند.
از سوی دیگر، گزارش رویترز حاکی است نهاد‌های اطلاعاتی آمریکا ارزیابی کرده‌اند که حملات مجدد به ایران احتمالاً مواضع تهران را در مذاکرات تغییر نخواهد داد. این ارزیابی از نظر راهبردی اهمیت دارد؛ زیرا اگر واشنگتن به این نتیجه رسیده باشد که بمباران دوباره تأثیر تعیین‌کننده‌ای بر محاسبات ایران ندارد، ممکن است ادامه محاصره و فشار اقتصادی را کم‌هزینه‌تر و مؤثرتر از یک عملیات نظامی گسترده بداند.
البته این به معنای کنار گذاشتن گزینه نظامی نیست. به خصوص که رویترز از حرکت ناو هواپیمابر سوم به منطقه و آماده بودن ارتش آمریکا برای تشدید عملیات نیز خبر داده است.
آسوشیتدپرس نیز در گزارش تازه خود تصویری از تناقض در مواضع ترامپ ارائه کرده است. رئیس‌جمهور آمریکا از یک طرف گفته احتمال حملات گسترده جدید پایین است و جنگ از نظر نظامی به پایان رسیده، اما از طرف دیگر اعلام کرده واشنگتن دیگر به توافق با تهران نیازی ندارد.
ترامپ همچنین به جی‌دی ونس، معاون خود، دستور داده تمرکز خود را از پرونده ایران بردارد؛ موضوعی که در شرایط تلاش قطر برای احیای مذاکرات، پیام روشنی از سردرگمی در سیاست آمریکا ارسال می‌کند.
در واقع، دولت آمریکا هنوز روشن نکرده است که هدف نهایی‌اش از ادامه وضعیت فعلی چیست. آیا واشنگتن به دنبال تحمیل یک توافق جدید است؟ آیا می‌خواهد ایران را با محاصره دریایی و تحریم‌ها به پذیرش شروط خود وادار کند؟ یا ترامپ ترجیح می‌دهد بدون توافق رسمی، وضعیت نظامی موجود را حفظ کند و آن را دستاورد خود معرفی کند؟
مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا، در مواضع اخیر خود همچنان بر جلوگیری از دستیابی ایران به سلاح هسته‌ای تأکید کرده و گفته است واشنگتن با توافق مخالف نیست، اما توافقی را که از نظر دولت آمریکا نامناسب باشد نمی‌پذیرد. او همچنین در نشست شورای امنیت و مواضع عمومی خود، جمهوری اسلامی را به بی‌توجهی به وضعیت اقتصادی مردم متهم کرده است.
در عین حال شاهدیم که تلاش قطر برای دستیابی به تفاهم موقت با هدف بازگشایی تنگه هرمز و فراهم کردن زمینه مذاکرات بعدی نیز فعلاً به نتیجه روشنی نرسیده است. گزارش آسوشیتدپرس نشان می‌دهد مواضع اخیر ترامپ امید میانجی‌ها را کاهش داده است.
یکی از عوامل مهم در محاسبات تهران، رفتار اسرائیل است. گزارش تایمز اسرائیل در روز‌های اخیر به نقل از فایننشال تایمز حاکی از آن است که بنیامین نتانیاهو تقریباً هر روز با ترامپ تماس می‌گیرد و خواهان ازسرگیری حملات علیه ایران است.
در مقابل، رهبران برخی کشور‌های عربی و اسلامی از رئیس‌جمهور آمریکا خواسته‌اند به جای بازگشت به جنگ، مسیر مذاکرات را دنبال کند. ترامپ نیز در اظهاراتی از ترجیح برخی کشور‌های منطقه برای حفظ وضعیت موجود سخن گفته است.
با این حال، در داخل اسرائیل نیز درباره ضرورت فوری حمله مجدد اتفاق نظر وجود ندارد. تایمز اسرائیل در گزارشی در ۲۱ آبان نوشت که بر اساس گزارش شبکه‌های تلویزیونی این کشور، ارزیابی بخشی از فرماندهان ارتش اسرائیل این بوده که تحولات فعلی ایران ضرورت انجام فوری عملیات نظامی را نشان نمی‌دهد؛ هرچند در صورت آغاز حملات جدید آمریکا، احتمال همراهی اسرائیل وجود دارد.
این اختلاف اهمیت زیادی دارد. نتانیاهو ممکن است از ادامه فشار نظامی برای تثبیت موقعیت سیاسی و امنیتی خود استفاده کند، اما ارتش اسرائیل باید هزینه‌ها، ظرفیت‌های عملیاتی و پیامد‌های یک جنگ طولانی را نیز در نظر بگیرد.
در شرایطی که مذاکرات سیاسی متوقف شده، تنگه هرمز همچنان یکی از خطرناک‌ترین نقاط رویارویی ایران و آمریکا است. نیروی دریایی ارتش جمهوری اسلامی روز گذشته اعلام کرد یک نفتکش که سامانه‌های ردیابی خود را خاموش کرده بود، در شرق تنگه هرمز با مین برخورد کرده و آتش گرفته است. سپاه نیز پیش‌تر از برخورد دو نفتکش دیگر با مین در مسیر‌های غیرمجاز عبور خبر داده بود.
بیشتر بخوانید: آیا جنگ ایران و آمریکا دوباره آغاز می‌شود؟بررسی ۵ سناریوی احتمالی
در روز‌های قبل نیز گزارش‌هایی از وقوع چند انفجار و آتش‌سوزی در نفتکش‌ها منتشر شده بود، اگرچه جزئیات این حوادث و موضوع برخورد کشتی‌ها با مین به‌طور مستقل تأیید نشد. سازمان عملیات تجارت دریایی بریتانیا نیز در روز‌های گذشته از حمله با پرتابه‌ای ناشناس به یک کشتی در نزدیکی رأس‌الخیمه و آتش‌سوزی در موتورخانه آن خبر داده است.
اظهارات اخیر مقام‌های آمریکایی نشان می‌دهد واشنگتن بیش از گذشته روی اثرگذاری فشار اقتصادی حساب باز کرده است. اسکات بسنت، وزیر خزانه‌داری آمریکا، از تشدید فشار تحریمی سخن گفته و مارکو روبیو نیز در اظهارات خود به دشواری‌های اقتصادی ایران اشاره کرده است.
سخنان روبیو درباره اینکه ایرانیان بالاخره باید غذا بخورند، واکنش تند اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت خارجه ایران، را در پی داشت. بقایی این اظهارات را تهدید آشکار به گرسنگی دادن مردم از طریق محاصره دانست و آن را نشانه‌ای از رویکرد واشنگتن در فشار بر جامعه ایران توصیف کرد.
در همین حال، عبدالناصر همتی، رئیس کل بانک مرکزی، روز شنبه در واکنش به تهدید‌های بسنت گفت نباید پیش از موعد درباره نتیجه فشار‌ها قضاوت کرد. او اعلام کرد تاکنون حدود ۳۰.۳ میلیارد دلار ارز تأمین شده و تأمین ارز کالا‌های اساسی و دارو ادامه خواهد داشت.
اما مسئله فقط میزان ارز تأمین‌شده نیست. اقتصاد ایران در شرایطی با محاصره دریایی و محدودیت‌های تجاری مواجه است که پیش از این نیز با تورم بالا، کاهش قدرت خرید خانوارها، ناترازی انرژی و دشواری دسترسی به منابع ارزی دست‌وپنجه نرم می‌کرد.
عباس عراقچی، وزیر امور خارجه، نیز در مواضع اخیر خود بر ضرورت بی‌اثر کردن تحریم‌ها تأکید کرده و از سفیران و نمایندگی‌های ایران خواسته است از هیچ فرصت اقتصادی و تجاری چشم‌پوشی نکنند. این تأکید نشان می‌دهد دولت به‌خوبی از اهمیت جبهه اقتصادی در مرحله فعلی جنگ آگاه است.
هم‌زمان با ادامه فشار خارجی، در داخل ایران نیز ادبیات نظامی و هسته‌ای تندتری شنیده می‌شود. اظهارات برخی نمایندگان مجلس درباره ضرورت دستیابی به سلاح هسته‌ای، نشانه‌ای از افزایش نفوذ نگاه بازدارندگی سخت در فضای سیاسی کشور است.
حسینعلی حاجی‌دلیگانی، نایب‌رئیس کمیسیون اصل ۹۰ مجلس، ادعا کرده که ساخت بمب هسته‌ای به یکی از مطالبات مردم تبدیل شده است. او گفت جمهوری اسلامی باید این توانمندی را داشته باشد و تصمیم درباره استفاده یا عدم استفاده از آن موضوع دیگری است. این اظهارات در ادامه بحث‌هایی مطرح می‌شود که طی روز‌های گذشته درباره بازنگری در دکترین هسته‌ای ایران و خروج احتمالی از پیمان منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای مطرح شده است.
این دیدگاه البته مخالفانی نیز دارد، مثلا حشمت‌الله فلاحت‌پیشه، رئیس پیشین کمیسیون امنیت ملی مجلس، هشدار داده چنین اقدامی می‌تواند زمینه‌ساز جنگ‌های آینده علیه ایران شود. نکته مهم آن است که وزارت خارجه ایران همچنان بر پایبندی کشور به پیمان ان‌پی‌تی تأکید دارد.
این تفاوت مواضع را باید جدی گرفت. اظهارات نمایندگان مجلس لزوماً به معنای تغییر سیاست رسمی نظام نیست، اما تکرار چنین مطالباتی می‌تواند فضای تصمیم‌گیری را به سمت گزینه‌های پرهزینه‌تر سوق دهد.
در همین راستا، خبرگزاری اصولگرای تسنیم نیز روز شنبه گزارشی درباره امکان افزایش برد موشک‌های ایران فراتر از سقف دو هزار کیلومتر منتشر کرد و از قابلیت بالقوه دستیابی به برد‌های سه تا چهار هزار کیلومتری و حتی توسعه موشک‌های قاره‌پیما نوشت. این گزارش بیشتر بیانگر ادعا و تحلیل رسانه‌ای درباره ظرفیت‌های فنی است و نباید آن را معادل دستیابی عملیاتی ایران به چنین موشک‌هایی دانست.
شرایط وقتی حساس‌تر می‌شود که اختلاف داخی بر سر تفاهم ۱۴بندی اسلام‌آباد را نیز در نظر بگیریم. محمود نبویان، عضو کمیسیون امنیت ملی مجلس، روز گذشته در توییتی نوشت که برخی با وجود نظر صریح رهبری دبارهی اشکالات تفاهم ۱۴بندی اسلام‌آباد، همچنان به تفاهم پایان جنگ با «قاتل رهبر» می‌بالند. او بدون نام بردن از فرد یا نهادی، نوشت «خنده‌دارتر» این است که این افراد خود را پیرو رهبری نیز می‌دانند.
این اظهارات نشان می‌دهد توافق یا تفاهمی که قرار بود زمینه توقف درگیری‌ها را فراهم کند، هنوز در داخل ایران نیز از پشتوانه سیاسی یکپارچه برخوردار نیست.
در وضعیت فعلی، هیچ نشانه‌ای برای اعلام قطعی آغاز دوباره جنگ وجود ندارد؛ همان‌طور که نمی‌توان از اظهارات ترامپ درباره احتمال تعویق حملات، پایان تهدید نظامی را نتیجه گرفت.
واشنگتن فعلاً به نظر می‌رسد محاصره و فشار اقتصادی را در کنار حفظ آمادگی نظامی ترجیح می‌دهد. اسرائیل برای بازگشت به عملیات فشار می‌آورد، اما درباره ضرورت و زمان آن اختلاف‌نظر‌هایی وجود دارد. تهران نیز ضمن اعلام آمادگی برای پاسخ به هرگونه حمله، حاضر نشده از مواضع اصلی خود در پرونده هسته‌ای و شرایط پایان جنگ عقب‌نشینی کند.
در این میان، چند عامل می‌تواند وضعیت را به‌سرعت تغییر دهد: حمله به یک هدف آمریکایی یا اسرائیلی، حادثه‌ای مرگبار در تنگه هرمز، اقدام نظامی مستقل اسرائیل یا گسترش حملات سایبری به زیرساخت‌های حیاتی.
نکته مهم‌تر این است که حتی بدون وقوع جنگی تازه، ادامه وضعیت فعلی می‌تواند برای ایران فرساینده باشد. محاصره اقتصادی، نااطمینانی سرمایه‌گذاران، فشار بر بازار ارز، محدودیت‌های تجاری و خطر تکرار حملات نظامی، اقتصاد کشور را در وضعیت بلاتکلیفی نگه می‌دارد.
ایران برای عبور از این مرحله به چیزی فراتر از تهدید نظامی و اعلام آمادگی برای مقاومت نیاز دارد. بازسازی ظرفیت دیپلماسی، روشن شدن شروط واقع‌بینانه پایان جنگ، کاهش تنش در تنگه هرمز و جلوگیری از تبدیل پرونده هسته‌ای به بحرانی غیرقابل بازگشت، می‌تواند بخشی از هزینه‌های آینده را کاهش دهد.
در مقابل، ادامه سیاست انتظار، تکیه صرف بر میانجی‌ها و تصور اینکه فشار اقتصادی به‌تنهایی آمریکا را از مواضعش عقب خواهد راند، می‌تواند کشور را در وضعیتی نگه دارد که نه جنگ در آن پایان می‌یابد و نه صلحی شکل می‌گیرد.