اقتصاد۲۴- گزارشهای دو دهه اخیر سازمانهای بینالمللی، حاکی از افزایش وسعت مناطق درگیر با خشکسالی، کمآبی یا بیآبی است. در این گزارشها تاکید شده که افزایش وسعت خشکسالی در سراسر جهان، پدیده تک عاملی نبوده و با گرم شدن کرهزمین به دلیل افزایش مصرف گازهای گلخانهای و تغییرات اقلیمی، تداوم الگوی کشت پرآببر، توسعه صنایع و افزایش مصرفگرایی، ارتباط مستقیم دارد.
سال ۲۰۲۴ مجله «لنست» گزارشی منتشر کرد که حاکی از افزایش سه برابری وسعت مناطق درگیر خشکسالی شدید یک ماهه از ۱۵ درصد به حدود ۵۰ درصد و افزایش ۶ برابری وسعت مناطق درگیر خشکسالی شدید سه ماهه یا بیشتر از ۵ درصد به حدود ۳۰ درصد از دهه ۸۰ میلادی بود.
تناقض پیچیده گزارشهای جهانی، رویارویی بحران دسترسی به آب و افزایش وسعت خشکسالی، در مقابل بارندگیهای سیلآساست؛ بارشی که به طراوت و رونق منجر نمیشود بلکه مرگ و تخریب و ویرانی به بار میآورد و حتی بحران بیآبی و خشکسالی را شدت میبخشد. گزارش لنست، تاییدی بر واقعیت محتوم خشکسالی و عواقب غیرقابل جبران پدیدهای بود که بشر در گسترش آن نقش مستمر و غیرقابل انکار داشته و دارد. افزایش گرمای زمین به دلیل افزایش مصرف گازهای گلخانهای، به تبخیر منابع آبی منجر میشود و زمین خشکیده، لایهای ضخیم و غیرقابل نفوذ در برابر بارشی است که راهی برای جاری شدن در رگهای زیرزمینی پیدا نمیکند و در عرصه شهرها و روستاها، خروشان و مخرب، میتازد و دستسازهای بشر را به آوار تبدیل میکند و پس از فرونشست امواج سیل، باز هم بشر دست به کار اتلاف منابع آبی میشود تا این تل آوار را دوباره به سازهای بلندقامت تبدیل کند و این چرخه معیوب، نسلی به نسل دیگر ادامه خواهد داشت.
گزارش سازمانهای بینالمللی مرتبط با توسعه و رفاه انسانی، تایید میکند که به دنبال افزایش خشکسالی و بحران بیآبی در سراسر جهان، به تعداد جمعیتی که با ناامنی غذایی و سوءتغذیه گرسنگی مواجه شدهاند هم اضافه شده و مناطقی از قاره آفریقا و خاورمیانه درجاتی بسیار شدید از بحران بیآبی، گرسنگی و فقر ناشی از خشکسالی را سپری میکنند.
قرار گرفتن ایران در منطقهای کمبارش و موسوم به کمربند خشک جغرافیایی که تنها یکسوم متوسط بارش جهانی را دارد، یکی از عوامل موثر در توسعه خشکسالی از دهه ۱۳۵۰ بوده است. تبعات خشکسالی در ایران، اشکال مختلفی از خسارات غیرقابل جبران برای توسعه انسانی و اقتصادی کشور ایجاد کرده که فرونشست زمین به دلیل بهرهبرداری بیرویه از منابع آب زیرزمینی و افزایش بحران زیست انسانی با رشد این پدیده غیرقابل بازگشت، خالی شدن روستاها از سکنه به دلیل بیآبی، تهدید جدی حیات کشاورزی و خطر وابستگی اقتصاد غیرنفتی به واردات، توقف و رکود و عقبگرد شاخصهای توسعه انسانی به دلیل بحران آب، نابودی محیطزیست و حیاتوحش، مهمترین سرفصلهای فهرست بلند خسارات ناشی از خشکسالی است.
بیشتر بخوانید:جیرهبندی آب در کمین است؟ ۶ سد مهم ایران کمتر از ۱۰ درصد آب دارند
در اطلس خطر آبی که سال ۲۰۱۹ منتشر شد، نام ایران در فهرست ۱۷ کشور مواجه با تنش آبی بسیار بالا، در ردیف چهارم و بعد از قطر، اسراییل و لبنان قرار گرفته بود.
موسسه منابع جهان WRI هم در رتبهبندی ۳۳ کشور دچار تنش شدید آبی تا سال ۲۰۴۰ میلادی، ایران را با امتیاز ۴.۹۱ از ۵ (۵ به معنای شدیدترین تنش آبی) در ردیف ۱۳ جدول قرار داده و اعلام کرده که ۱۴ کشور از این فهرست که تا سال ۲۰۴۰ با بیشترین تنش آبی روبهرو خواهند بود، در خاورمیانه قرار دارند.
این موسسه، رشد سریع جمعیت، افزایش مصرفگرایی، افزایش تقاضای آب در مصارف کشاورزی و صنایع غذایی، مهاجرت به شهرها را از عوامل موثر در بحران شدید آب برای ۳۳ کشور جهان دانسته و هشدار داده که با افزایش نوسانات شدید در میزان بارندگی در برخی نواحی، جوامع تحتتاثیر با تهدیدهای جدیتری همچون خشکسالی و سیل مواجه خواهند شد علاوه بر آنکه بحران خشکسالی و کمبود ذخایر آبی، حتی میتواند پایداری و ثبات رژیمهای سیاسی در این ۳۳ کشور را هم تحت تاثیر قرار دهد چنانکه اعتراضات و جنگ داخلی سوریه در سال ۲۰۱۱، دلیلی جز بیآبی و سوءمدیریت ذخایر زیرزمینی و غیرممکن شدن کشاورزی و اجبار ۱.۵ میلیون کشاورز و دامدار به مهاجرت نداشت.
شرکت مدیریت منابع آب ایران که از زیر مجموعههای سازمان هواشناسی کشور است، در نیمه دهه ۱۳۸۰، با استناد به نتایج تحقیقات کارشناسان حوزه اقتصاد و کشاورزی، شواهدی از تاثیرات خشکسالی در نقاط مختلف ایران را اعلام کرد. طبق نتایج این تحقیقات، بررسی میانگین وضعیت بارش در فاصله سالهای ۱۳۳۶ تا ۱۳۷۲ نشان میدهد که وسعت خشکسالی در کشور در سال ۱۳۳۶ حداقل ۱۱ درصد و در سال ۱۳۵۲ حداکثر ۹۲ درصد بوده است. نتیجه تحقیق دیگری نشان میدهد که در خشکسالی سالهای ۱۳۷۷ تا ۱۳۷۸ حدود ۷۰ درصد محصولات دیم و ۱۰ درصد محصولات آبی صدمه دیده و تولید گندم ۲.۴ میلیون تن و تولید برنج حدود ۴۰۰ هزار تن کاهش یافته است.
در گزارش دیگری اعلام شده بود که طی سالهای آبی ۱۳۷۸ تا ۱۳۸۱ خشکسالی بلندمدت و شدید در ۲۵ استان بزرگ کشور به افت شدید آبهای سطحی و زیرزمینی منجر شده که شدت این خشکسالی در استانهای کرمان، خراسان، فارس و سیستان و بلوچستان بیشتر بوده و بیش از نیمی از جمعیت کشور را با بحران آب و غذا روبهرو کرده علاوه بر آنکه در این بازه زمانی به دنبال افت ۴۵ درصدی منابع ذخیره آب کشور، حدود ۳ میلیون تن گندم و ۲۸۰ هزار تن جو نابود شده و ۸۰۰ هزار راس دام بر اثر تشنگی و گرسنگی تلف شده و بسیاری نیز به کشتارگاهها فرستاده شدند.
گزارش دیگری هم از خسارت ۵۲۰ میلیون دلاری به باغات در سال ۱۳۸۰ حکایت دارد درحالیکه بیشترین وسعت خشکسالی در این سال در بندرعباس (۵۰ درصد) زابل (۴۶.۷ درصد) زاهدان (۴۳ درصد) یزد (۴۲ درصد) ایرانشهر (۴۰ درصد) و کرمان (۲۷ درصد) بوده است.
شرکت مدیریت منابع آب ایران، با استناد به نتیجه تحقیقات دیگری میگوید که در سال ۱۳۸۱ در مجموع حدود ۶۵ درصد از اراضی کشور، در گستره اقلیم خشک و فراخشک قرار گرفته و سال ۱۳۸۶ اثر مستقیم خسارت ناشی از کاهش هر یک میلیمتر بارندگی برابر ۹۸ میلیارد ریال برآورد شده است.
هفته قبل، انجمن ترویج علم ایران، نشستی با محور خشکسالی و بحران بیآبی و تاثیر تغییرات اقلیمی در ایران برگزار کرد. مهدی زارع، استاد پژوهشگاه بینالمللی زلزلهشناسی و مهندسی زلزله و فرهنگستان علوم، احد وظیفه، رییس مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی و مهری اکبری، دانشیار اقلیمشناسی دانشگاه خوارزمی، سخنرانان این نشست بودند و ضمن آنکه تاثیربارشهای اخیر در بهبود وضع ذخایر زیرزمینی را امید بخش ندانستند، با مروری بر سابقه خشکسالی و بحران آب در ایران، آینده پیش روی جامعه را ترسیم و بررسی کردند.