هر آنچه باید از جشن بهمنگان دانست
اقتصاد۲۴- محمد آیتی: بهمنگان، یکی از جشنهای سنتی و کهن ایرانی است که در دومین روز ماه بهمن، یعنی ۲۱ ژانویه، برگزار میشود. این روز، در تقویم باستانی ایران که با ماه «بهمن» (به معنای خرد نیک) همزمان است و نمادی از پیروزی خرد بر جهل و عدالت بر ظلم، به ویژه پیروزی فریدون بر ضحاک (طبق شاهنامه) است، که بر پایه اندیشههای اخلاقی و فلسفی ایران باستان برگزار میشد و مراسم آن ریشه در اندیشههای اخلاقی، فلسفی و اجتماعی تمدن ایران باستان دارد. نوشتن درباره بهمنگان، یعنی بازگشت به بنیادهای اخلاقی فرخندهای که ایرانیان آن را نه تنها جشنی سالانه، که تجدید عهدی با ارزشهای بنیادین میدانستند.
جشن بهمنگان چیست؟
بهمنگان در منابع پارسی میانه و متون پهلوی با عنوان «بَهْمَنروز جَشْن» یا «رُز بهمن» شناخته میشود. این جشن در تقویم کهن هخامنشی و ساسانی نیز جایگاه ویژهای داشت که روزی اختصاصیافته به امشاسپند «وُهومَنا» یا «بَهْمَن» بود، گرامی داشته میشد. وُهومَنا در آیین زرتشتی نماد خرد پاک، اندیشه نیک و تدبیر آگاهانه است. در این روز، پادشاهان و مردم با نیکوکاری، مهماننوازی و بخشش به دیگران، گواهی میدادند که ذهنِ پاک و اندیشه راست، پایه ساخت جامعهای اندیشهمند و عادلانه است.
در شاهنامه نیز بهمنگان بهعنوان روز پیروزی فریدون بر ضحاک و سپس بهعنوان جشنی برای یادبود پیروزی کیخسرو بر افراسیاب برجسته شده است. این پیروزیها، تنها سربازی نبودند، بلکه فتح اخلاقی نیکی بر بدی بهشمار میرفتند و بهمنگان همین مفهوم را در قالب مراسمی معنوی زنده نگه میداشت.
جشن بهمنگان چه روزی است؟
جشن بهمنگان در گاهشماری زرتشتی و بر اساس سنتهای ایرانی باستان، در دومین روز ماه بهمن گرفته میشد و بهویژه به ستایش ویژگیهای معنوی و اخلاقی انسان میپرداخت. این روز را بهمنروز نیز مینامیدند و بهعنوان روزی برای یادآوری پاکیجویی درون، گزینش راه درست و احترام به عقل و هوش انسانی شناخته میشد.
در این جشن، ایرانیان با پخت غذاهای ساده ولی معنادار، بازخوانی اخلاقهای نیککاری و بزرگداشت کسانی که در مسیر حق و عدالت گام نهاده بودند، این روز را گرامی میداشتند. بهمنگان نمادی از اعتقاد به این بود که انسان خوب، زمینهساز جهان خوب است و هرگاه انسان بهسوی بهمن یعنی ذهن پاک و اندیشه درست حرکت کند، راه راستی و آرمانهای بلند دستیافتنی خواهد شد.
بهمن یعنی چی؟
بهمن نام ماه دوم سال در گاهشماری ایرانی است و ریشه آن به واژه اوستایی «واهیستَمن» میرسد که به معنای «پاکترین» یا «بزرگمنشترین» است. در متون پهلوی، به شکل «واهومَن» و سپس به صورت فارسیشده «بهمن» رواج یافت. این ماه نخستین ماه بهار در برخی مناطق ایران محسوب میشود و با فرا رسیدن آن، طبیعت گام به تازگی و رونق میگذارد.
در فرهنگ ایرانی، بهمن نماد خرد، پاکی، و نیکاندیشی است و در اندیشه زرتشتی، بهمن وَهیسْت یکی از آمَشاسْپَندان یعنی راهنمایان معنوی است که سرپرستی جانوران و نیکوکاری را بر عهده دارد. نام این ماه بنابراین تنها یک عنوان تقویمی نیست، بلکه یادآور مجموعهای از ارزشهای اخلاقی و زیستی است که در بافت فرهنگی ایرانی جایگاهی عمیق دارد.
آداب ورسوم جشن بهنگان در ایران باستان
در دوره ساسانی، بهمنگان یکی از جشنهای رسمی درباری بود و در آن، شاهان با پوشیدن جامههای سفید نماد طهارت و صداقت به میهمانی عمومی مینشستند. غذاهای ساده، ولی پرمایه میان مردم پخش میشد و دروازههای قصر به روی همه آزادمردان باز میماند. این کار، نمادی از عدالت اجتماعی و شفافیت حکومت بود.
مردم نیز در خانهها و روستاها، با پخت شیرینیهای سنتی، بازدید از بزرگان و یاری رساندن به نیازمندان، روز را گرامی میداشتند. بهمنگان در این دوره، نه تنها یک جشن فصلی، که فرصتی برای بازنگری در رفتارهای سال گذشته و برنامهریزی برای سالی آینده با اخلاقیاتی بالاتر بود. ارزشهایی، چون صداقت، نیکوکاری، بخشش و عدالت، بهطور عملی در این روز بهنمایش گذاشته میشد.
آش بهمنگان چیست؟
آش بهمنگان که به «آش هفتدانه» یا «آش دانگو» هم میگویند، غذایی سنتی و آیینی است که در روز بهمنگان پخته میشد و ریشه در فرهنگ زرتشتی دارد. این آش معمولاً با ترکیبی از حبوبات، غلات کامل مانند گندم شکسته یا جو، سبزیهای معطر و گاهی گوشت بدون چربی تهیه میشد و نمادی از فراوانی، سلامتی و قدردانی از طبیعت بهشمار میرفت.
نام این غذا از «بهمن» یکی از امشاسپندان و نماد عقل، خوبی و انسانیت گرفته شده و پخت آن در این روز، بیانگر ادای احترام به ارزشهای اخلاقی و معنوی بود. مردم در این جشن، آش بهمنگان را در کنار خواندن یادبودها و انجام اعمال نیک، میان خویشان و همسایگان تقسیم میکردند تا روح همدلی و همبستگی جامعه تقویت شود.
