چرا ایرانیان باستان «دیگان» را جشن می‌گرفتند؟

اقتصاد۲۴- محمد آیتی: در میان اقوام باستانی ایران، جشن‌های تقویمی تنها به مناسبت‌های اختراعی یا کشاورزی محدود نمی‌شد. آیین‌هایی وجود داشت که ریشه در تفکر عمیق انسانی داشتند، جشن‌هایی که هدفشان بزرگ‌داشت زمان و قدردانی از جایگاه انسان در جریان تاریخ بود. جشن دیگان یکی از این فراز‌های ماندگار فرهنگ ایرانی است. جشنی که پیوندی ظریف میان حضور و غیاب، میان زندگی و یادآوری، میان روزگار حال و روزگار پیشین برقرار می‌کرد. این جشن نه تنها یادبودی بود بر جان باختگان، بلکه شکلی از ادای دین به نسل‌های پیشین و احترامی بود به آنچه ساخته و پرورده شده بود.

جشن دیگان چیست؟

جشن دیگان جشنی باستانی در فرهنگ ایرانی است که در گاهشماری زرتشتی، برگزار می‌شد. این جشن به‌عنوان فرصتی برای یادآوری و بزرگ‌داشت افرادی بود که در طول سال یا در گذر زمان، از دنیا رفته بودند، به‌ویژه کسانی که با اندیشه، کنش و فداکاری خود سهمی در ساخت جامعه داشتند. 

واژه دیگان از ریشه «دِوَن» گرفته شده و به معنای کسانی است که رفته‌اند، نه به‌معنای گمشده یا فراموش‌شده، بلکه کسانی که جایگاهی در حافظه جمعی یافته‌اند. در این روز، خانواده‌ها دور هم می‌نشستند، خاطرات نیاکان را بازگو می‌کردند، نان‌های سنتی می‌پختند و با خواندن یادبودها، از راه و رسم گذشتگان تقدیر می‌نمودند؛ نه در قالب عزاداری، بلکه با شکوهی آرام و احترامی عمیق.

جشن دیگان چه روزی است؟

جشن دیگان در گاهشماری ایرانی باستان و در تقویم زرتشتی در چهار روز از ماه دی برگزار می‌شود: روز اول دی (خُرم روز)، روز هشتم دی (دی به آذر)، روز پانزدهم دی (دی به مهر) و روز بیست و سوم دی (دی بدین). این جشن‌ها که با نام‌های خدا (اورمزد، آذر، مهر، دین) در ارتباط است، به مناسبت برخورد نام روز با نام ماه برگزار شده و با نیایش اهورامزدا، آتش‌افروزی و شادی همراه است.

این روز به‌طور ویژه به یادبود کسانی اختصاص داشت که راه و رسم درست زیستن را نشان داده و پیش از دیگران از این جهان رخت بربسته بودند؛ افرادی که در زندگی‌شان به حق، خرد و وفاداری اهمیت داده بودند. در این روز خانواده‌ها گردهم می‌آمدند، نام این افراد را با احترام می‌خواندند و با انجام کار‌های نیکو به راهشان پایبند می‌ماندند. جشن دیگان نه تنها مراسمی برای یاد کردن، بلکه فرصتی برای بازنگری در ارزش‌های زندگی و تجدید پیمان با راه نیاکان بود.

آداب و رسوم جشن دیگان خرم روز

در جشن دیگان خرم‌روز، مردم با روحی شاد و آرام گرد هم می‌آمدند تا ضمن یادآوری افراد برجسته و فراموش‌نشدنی از زندگی و پیوند‌های انسانی نیز جشنی بگیرند. این روز فضایی شاد و باکرامت داشت، خانواده‌ها نان‌های سنتی و شیرینی‌های خاصی می‌پختند و آنها را میان همسایگان و فقرا تقسیم می‌کردند. 

مراسم همراه با خواندن یادبود‌های کوتاه، سرودن ابیاتی در ستایش صداقت و ایثار و بازگو کردن روایت‌های خانوادگی صورت می‌گرفت. کودکان نیز با گفتن نام یکی از اعضای برجسته خانواده و بیان یک ویژگی شایسته از او در این مراسم مشارکت فعال داشتند. فضای جشن، ترکیبی از احترام و شادی بود؛ جایی که غم از دست دادن جای خود را به قدردانی و تقدیر سپرده بود.

جایگاه دیگان در فرهنگ ایرانی

جایگاه دیگان در فرهنگ ایرانی جایگاهی استوار و عمیق دارد، چراکه این مفهوم فراتر از صرف یاد کردن کسانی است که رفته‌اند، و به‌عنوان یک ستون هویتی عمل می‌کند که گذشته را با حال و آینده پیوند می‌زند. ایرانیان باستان با برگزاری این جشن، اعلام می‌کردند که تاریخ تنها مجموعه‌ای از رویداد‌ها نیست، بلکه حضوری است پیوسته که در آن، هر نسل با احترام به نیاکان و تقدیر از کوشش‌هایشان، مسئولیت خود را در برابر فردا می‌پذیرد. دیگان در این چارچوب، نمادی از بزرگی انسانی است، انسانی که حتی پس از رفتن اثرش در گفتار، عمل و اندیشه دیگران باقی می‌ماند. این نگرش، نه تنها فرهنگ را از فراموشی نجات می‌داد، بلکه معنا و جهت‌گیری را در دل جامعه زنده نگاه می‌داشت.

ریشه واژه «دی» و مفهوم «دیگان» در آیین زرتشتی

ریشه واژه «دی» در زبان اوستایی به daēuua بازمی‌گردد که در آیین زرتشتی به مفهوم موجودات ضدآفرینشی و نیرو‌های فریبنده اشاره دارد، اما در گاهشماری و آیین‌های کیشی، ماه دی و روز دی، هیچ‌گونه پیوندی با این مفهوم منفی ندارند. در واقع، این نام از ریشه هندواروپایی dheu به‌معنای «درخشش»، «آسمان صاف» و «روشنایی پایدار» گرفته شده و با عبارت «دی‌وا» در پارسی باستان نیز تفاوت بنیادین دارد. 

واژه «دیگان» در این بافت، ترکیبی از «دی» به‌معنای ماه دی و پسوند جمع «ـان» است و به‌معنای «کسانی که در ماه دی یاد شوند» یا «آن‌هایی که در این روز فراموش‌نشدنی هستند». در متون پهلوی، «دیگان» به‌معنای افرادی دانا، وفادار و کارآزموده به‌کار رفته که سهمی در سازندگی راستین جامعه داشتند و برای همین، روزی از سال به یادبود آنان اختصاص یافت.

معرفی جشن‌های چهارگانه دیگان

در منابع پهلوی و برخی گزارش‌های تاریخی، به جشن‌های چهارگانه‌ای اشاره شده که در روز‌های خاصی از ماه دی برگزار می‌شد و گاهی با عنوان «دیگان» یا «جشن‌های دی» یاد می‌شد. این چهار روز عبارت بودند از:

۱. روز دوم دی دی به (オー): اولین روز دی است و به آفرینش و سرآغاز خلقت مربوط می‌شود و اولین جشن دیگان محسوب می‌شود.

۲. روز نهم دی (دی به ماه): این روز به «ماه» (خورشید) اختصاص دارد و به مفهوم روشنایی و نیروی حیات است.

۳. روز شانزدهم دی (دی به دین): روزی است که به «دین» (وظیفه و آیین) می‌پردازد و بر اجرای وظایف و اخلاق تاکید دارد.

۴. روز بیست و سوم دی (دی به بهرام): به «بهرام» (پیروزی و جنگ) مربوط می‌شود و نماد پیروزی نور بر تاریکی و نبرد با اهریمن است.