اقتصاد۲۴- بغداد روزهایی تاریخی و نفسگیری را تجربه میکند؛ روزهایی که دیوارهای بلند و محافظتشده «منطقه سبز» نیز نتوانستهاند پناهگاهی امن برای صاحبان قدرت و ثروتهای بادآورده باشند.
کارزار گسترده و بیسابقهای که تحت عنوان «عملیات سپیدهدم» به فرمان علی الزیدی، نخستوزیر جدید عراق، آغاز شده، تکانی شدید به ساختار سیاسی و اقتصادی این کشور وارد کرده است. این عملیات که با هماهنگی نزدیک میان قوه قضاییه و یگانهای ویژه ضد تروریسم اجرا میشود، به بازداشت دهها تن از چهرههای دانهدرشت، وزرا، معاونان و نمایندگان پارلمان منجر شده است؛ اقدامی که تودههای رنجکشیده مردم عراق را پس از سالها سرخوردگی از شعارهای توخالی، به آینده کشورشان امیدوار کرده است.
تصاویر و اخبار منتشر شده از تفتیش منازل مقامات و سیاستمداران عراقی، بیشتر به سکانسهای یک فیلم سینمایی هالیوودی درباره باندهای بزرگ آلکاپونی شباهت دارد تا واقعیت زندگی کارگزاران یک حکومت. نیروهای امنیتی در جریان بازرسیهای ضربتی خود، به کوههایی از پول نقد رسیدهاند. میلیونها دلار و میلیاردها دینار قاچاق شده، در کنار دهها کیلوگرم شمش و زیورآلات طلا، از گاوصندوقهای مخفی، کمدها و حتی سقفهای کاذب خانههای مفسدان کشف و ضبط شده است.
ابعاد این غارتگری زمانی تکاندهندهتر میشود که به اسناد مالی متهمان نگاهی بیندازیم؛ در میان بازداشتشدگان اخیر، فردی حضور دارد که همسرش بهتنهایی یک ملک مجلل ۵ میلیون دلاری در حومه دبی خریداری کرده و دیگری بیش از ۵۰ قطعه زمین مرغوب و آپارتمان لوکس را تنها در عرض چند سال به نام خود و فرزندانش ثبت کرده است. دستگاه قضایی عراق به عنوان نمونه اعلام کرد که تنها در بازرسی اولیه از خانه معاون وزیر نفت سابق، علاوه بر اسناد املاک بیشمار، ۱۱ میلیون دلار نقد و ۴ میلیارد دینار عراقی کشف شده است؛ ثروتی که از سفره مردم کشوری ربوده شده که با وجود داشتن دومین ذخایر بزرگ نفت اوپک، هنوز از قطعی مکرر برق و فقر ساختاری رنج میبرد.
برای جامعه عراق که سالهاست نام کشورشان را در صدر لیستهای جهانی «فاسدترین نظامهای اداری» میبینند، دیدن مقامات ارشد در دستبند، یک جادوست. مقتدی صدر، رهبر جریان صدر، این اقدام نخستوزیر را یک «کمپین قهرمانانه و اصلاحطلبانه» خوانده و تاکید کرده است که این برخوردها امید را به قلب مردم بازگردانده است. عمار الحکیم و نوریالمالکی نیز به صف حامیان این جراحی بزرگ اقتصادی پیوستهاند و خواستار ادامه این مسیر تا ریشهکنی کامل مفسدان شدهاند.
بسیاری از ناظران معتقدند علی الزیدی نشان داده که برخلاف اسلاف خود، «مرد عمل» است. او با تکیه بر مطالبات انباشتهشده مردم و حمایتهای قاطع قوه قضاییه، قمار بزرگی را آغاز کرده است. اگرچه برخی تحلیلگران این کارزار را بیارتباط با تسویهحسابهای سیاسی درون «بیت شیعی» و تضعیف جناح نخستوزیر پیشین (محمد شیاع السودانی) نمیدانند، اما برای شهروند عادی عراقی، زاویه دید متفاوت است؛ آنها فرای بازیهای جناحی، دولتی را میبینند که بالاخره جرات کرده به سراغ «ناشناسهای پرقدرت» برود و چمدانهای دلار را از خانههای غصبشدهشان بیرون بکشد. این همان تصویری است که افکار عمومی منطقه و بهویژه مخاطبان ایرانی با حسرت و علاقه آن را دنبال میکنند؛ تماشای حکومتی که تعارف را کنار گذاشته و خط قرمزی برای مبارزه با دزدان بیتالمال قائل نیست.
اما داستان این مبارزه قاطع، یک ضلع بینالمللی بسیار مهم نیز دارد. این کارزار درست در آستانه سفر کلیدی علی الزیدی به واشنگتن و دیدار با دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، اوج گرفته است. دولت ترامپ پیش از این، به عنوان بخشی از استراتژی فشار بر بغداد جهت کنترل فرار ارز و قطع شریانهای مالی گروههای شبهنظامی غیرقانونی، ارسال محمولههای دلار به عراق را متوقف کرده بود؛ اقدامی که بازار ارز عراق را به شدت متلاطم کرد و ارزش دینار را کاهش داد.
اکنون بازداشت مفسدان اقتصادی و تلاشهای جدی دولت جدید برای برقراری انضباط مالی و خلع سلاح گروههای قانونشکن، به عنوان دو سیگنال مثبت و قدرتمند به کاخ سفید ارسال شده است. پاسخ واشنگتن به این چراغ سبز نیز فوری و معنادار بود؛ بر اساس گزارش نیویورکتایمز، دولت ترامپ بلافاصله محدودیتها را برداشته و انتقال محمولههای دلار به عراق را از سر گرفته است. این گشایش ارزی، نشاندهنده یک چرخش بزرگ در روابط بغداد و واشنگتن است و ثابت میکند که الزیدی توانسته اعتماد دولت سختگیر آمریکا را جلب کند.
یکی از وجوه تمایز این کارزار بزرگ با تلاشهای نصفهونیمه در دورههای گذشته، نقش بیبدیل افکار عمومی و افشاگریهای رسانهای است. در واقع، این بار تنها به گزارشهای محرمانه سرویسهای امنیتی تکیه نشده، بلکه فرکانس جامعه را به خوبی دریافت کردهاند. طی سالهای اخیر، فعالان مدنی و روزنامهنگاران مستقل عراقی با استفاده از قدرت شبکههای اجتماعی، به افشای داراییهای افسانهای آقازادههای عراقی در خارج از کشور، از برجهای لوکس دبی تا ویلاهای مجلل در لندن و استانبول پرداختند.
بیشتر بخوانید: پروژه بزرگ الزیدی؛ پاکسازی فساد یا مهندسی دوباره قدرت در عراق؟
دولت جدید با هوشمندی، این پتانسیل اجتماعی را به رسمیت شناخت و از دادههای مردمی به عنوان بانک اطلاعاتی اولیه استفاده کرد. امروز، دادگاههای مبارزه با فساد در عراق تحت نظارت شدید چشمان بیدار افکار عمومی قرار دارند. هر بازداشت، هر اعتراف و هر کشف ضبطشده، به سرعت در فضای مجازی بازنشر میشود و این شفافیت رسانهای، امکان لابیگری، توصیههای پشتپرده و اعمال نفوذ جریانهای پرقدرت سیاسی را برای نجات متهمان به حداقل رسانده است. در واقع، دیوار تکیه مفسدان اقتصادی فرو ریخته و آنها خود را در برابر یک دادگاه شیشهای میبینند که قاضی اصلی آن، تودههای مردم رنجدیده هستند.
با این حال، ناظران مسائل منطقه هشدار میدهند که این مسیر توام با جراحی، بدون ریسک و مخاطره نخواهد بود. فساد در عراق پس از ۲۰۰۳، یک تخلف اداری ساده یا رفتار انفرادی نیست؛ بلکه یک «سیستم نهادینهشده» و به تعبیری، یک «دولت پنهان» است که ریشه در سهمخواهیهای طایفهای و حزبی دارد. امپراتوریهای مالی که از طریق قاچاق سوخت، کمیسیونهای کلان پروژههای عمرانی صوری و تعرفههای گمرکی شکل گرفتهاند، به راحتی تسلیم نخواهند شد.
بنابراین، علی الزیدی با ورود به این کارزار، دست به یک قمار بزرگ و مخاطرهآمیز زده است. او در گامهای بعدی خود احتمالاً با مقاومت شدید و حتی تهدیدهای امنیتی از سوی هستههای سخت قدرت مواجه خواهد شد؛ جریانهایی که منافع حیاتی خود را در خطر نابودی میبینند و ممکن است برای متوقف کردن این قطار، به ابزارهای امنیتی یا ایجاد بحرانهای ساختگی در خیابانها متوسل شوند. اما برگ برنده نخستوزیر در این رویارویی سرنوشتساز، همان دو فاکتوری است که پیش از این به آن اشاره شد: اول، کوه استوار حمایت مردمی که تشنه عدالت هستند و دوم، سیگنالهای مثبت بینالمللی و باز شدن شریانهای دلاری که دست دولت را برای مدیریت بحرانهای اقتصادی بازتر از همیشه نگاه میدارد.
با بازگشت جریان منظم دلار به بانک مرکزی عراق و برچیده شدن شبکههای پیچیده پولشویی و اختلاس، کارشناسان اقتصادی پیشبینی میکنند که وضعیت معیشتی و ثبات پولی در عراق به سرعت بهبود یابد. روحیه قاطع و سازشناپذیر نخستوزیر در داخل، در کنار توانایی او در تنظیم یک رابطه متوازن و سودمند با قدرتهای بینالمللی، چشمانداز آینده این کشور همسایه را روشنتر از هر زمان دیگری کرده است.
عراق امروز دیگر آن کشور بیدفاع در برابر غارتگران نیست. اگرچه راه مبارزه با فساد نهادینهشده طولانی و پرمخاطره است، اما گامهای آغازین الزیدی نشان میدهد که اگر ارادهای واقعی در بالاترین سطح حاکمیت وجود داشته باشد، میتوان تریلیونها دلار دزدیدهشده را رهگیری کرد، قفل تحریمهای دلاری را شکست و کشور را به ریل توسعه بازگرداند. مردم عراق این روزها با چشمانی امیدوار به افق پیشرو مینگرند؛ افقی که در آن قانون، قدرتمندتر از صاحبان ثروت و اسلحه است.