اقتصاد۲۴- آتش در زاگرس کانونهای تازهای پیدا کرده است. فارس که سال گذشته پس از کرمانشاه در رتبه دوم آتشسوزی مناطق چهارگانه قرار داشت، امسال با ثبت هزارو ۳۸۲ هکتار حریق، صدرنشین شده و ۸۴ درصد آتشسوزیهای این مناطق را به خود اختصاص داده است. همزمان منابع طبیعی اعلام کرده ۹۵ درصد آتشسوزیهای جنگلی عامل انسانی دارد و کمبود تجهیزات و نیروهای آموزشدیده همچنان یکی از چالشهای اصلی مهار حریق است. آمارهای سازمان حفاظت محیط زیست نشان میدهد کانون آتشسوزی در مناطق چهارگانه کشور طی یک سال جابهجا شده و در حالی که کرمانشاه سال گذشته در صدر استانهای درگیر حریق قرار داشت، امسال فارس با فاصلهای چشمگیر، رتبه نخست را به خود اختصاص داده است.
۱۴۰۴ تا میانه تیرماه کرمانشاه با ثبت پنجهزارو ۴۱۹ هکتار آتشسوزی در مناطق چهارگانه، بیشترین وسعت حریق را داشت و پس از آن فارس با سههزارو ۳۶۸ هکتار، لرستان با سههزارو ۱۱۲ هکتار و خوزستان با هزارو سه هکتار قرار گرفتند. به ترتیب ۴۰.۷، ۲۵.۳، ۲۳.۴ و ۷.۵ درصد آتشسوزیهای مناطق چهارگانه در این چهار استان رخ داده است. اما در سال جاری نقشه حریق تغییر کرده است؛ فارس با هزارو ۳۸۲ هکتار در صدر قرار دارد، کهگیلویهوبویراحمد با ۱۹۰ هکتار دوم است و کرمانشاه با ۵۱ هکتار و چهارمحالوبختیاری با ۲۱ هکتار در رتبههای بعدی قرار دارند.
به این ترتیب، ۸۴ درصد آتشسوزیهای ثبتشده در مناطق چهارگانه در فارس رخ داده است. در سهماهه نخست سال جاری نیز از ۶۲ نقطه آتش شناساییشده، محدوده حریق ۱۴ منطقه و عرصه سوخته هزارو ۳۶۶ هکتار بوده است. دادههای ماهوارهای فارس را با هزارو ۱۱۲ هکتار در رتبه نخست، کهگیلویهوبویراحمد را با ۱۹۰ هکتار در رتبه دوم و کرمانشاه و چهارمحالوبختیاری را به ترتیب با ۴۳ و ۲۱ هکتار در رتبههای بعدی نشان میدهد. در میان مناطق حفاظتشده، «مالهگاله» فارس با ۷۵۷ هکتار بیشترین وسعت حریق را از ابتدای سال تا ۱۵ تیر داشته است. پس از آن «ارژن و پریشان» فارس با ۴۶۴ هکتار و «کوه دیل» کهگیلویهوبویراحمد با ۱۷۲ هکتار قرار گرفتهاند.
براساس ارزیابیهای انجامشده، ایلام با احتمال ۹۸ درصد وقوع آتشسوزی در وضعیت بسیار پرخطر قرار دارد. برخی مناطق کرمانشاه و لرستان نیز خطر بالایی دارند و در پیشبینی بلندمدت ششماهه، لرستان و چهارمحالوبختیاری در گروه استانهای بسیار پرخطر قرار گرفتهاند. کهگیلویهوبویراحمد، فارس و کردستان نیز پرخطر ارزیابی شدهاند. در این میان، منابع طبیعی تأکید دارد از اواسط فروردین تا اواسط مهر، زاگرس و منطقه ایرانی-تورانی در فصل پرخطر حریق قرار دارند و جنگلهای هیرکانی نیز عمدتا از اواسط پاییز تا میانه زمستان با خطر آتشسوزی مواجهاند.
یکی از مهمترین نکات مطرحشده از سوی سازمان منابع طبیعی، نقش پررنگ انسان در ایجاد حریق است. به گفته مهرداد اکبریان، مدیرکل دفتر حفاظت و حمایت سازمان منابع طبیعی، حدود ۹۵ درصد عامل آتشسوزیهای جنگلی در ایران انسانی است؛ بخشی عمدی و بخش درخور توجهی نیز ناشی از بیاحتیاطی است. رهاکردن تهسیگار، بطری و شیشه در طبیعت، روشنکردن آتش در مناطق جنگلی و همچنین سوزاندن بقایای کشاورزی ازجمله عواملی است که میتواند آتش را به جنگلها و مراتع بکشاند. در مناطق جنوبی کشور نیز سوزاندن کاه و کلش پس از برداشت محصول برای آمادهسازی زمین جهت کشت دوم، یکی از عوامل مهم حریق اعلام شده است. سازمان حفاظت محیط زیست هشدار داده است در صورت نبود مجوز وزارت جهاد کشاورزی، مأموران یگان حفاظت میتوانند براساس ماده ۳۱ قانون هوای پاک با متخلفان برخورد و آنان را به مراجع قضائی معرفی کنند.
برخلاف برخی تصورات، منابع طبیعی اعلام کرده است جنگلهای ایران بهطور معمول خودبهخود آتش نمیگیرند. گونههای جنگلی کشور بهویژه گونههای پهنبرگ، مقاومت بالایی در برابر حریق دارند و عامل اصلی وقوع آتشسوزی، انسان است. به گفته اکبریان، عامل طبیعی اصلی وقوع حریق در جنگلهای ایران صاعقه است و «گرمباد» نیز میتواند شرایط وقوع آتش را در جنگلهای گیلان و گلستان مستعدتر کند. منابع طبیعی برای کاهش نقش عامل انسانی، امسال حدود ۲۰ هزار ساعت آموزش مردمی و سازمانی ارائه کرده که بخش عمده آن برای کشاورزان و عشایر بوده است.
بیشتر بخوانید:زاگرس در آزمون بقا؛ آیا مشارکت شبکهای میتواند این میراث ملی را نجات دهد؟
همچنین واحدهای «دهیار-جنگلبان» تشکیل شده و قرار است داوطلبان محلی پس از ثبتنام، آموزش، تجهیز و حضور در مانورها، در صورت نیاز به عنوان نیروهای واکنش سریع مردمی وارد عملیات شوند. منابع طبیعی تأکید کرده است حضور افراد آموزشندیده در عملیات اطفای حریق میتواند جان آنها را به خطر بیندازد و علاقهمندان به طبیعت باید پیش از ورود به عملیات واقعی، مسیر آموزش و تجهیز را طی کنند. یکی از جدیترین چالشهای اطفای حریق، کمبود اعتبار و تجهیزات است. اعتبار سال گذشته منابع طبیعی برای خرید تجهیزات اطفای حریق در کل کشور حدود ۳۰ میلیارد تومان اعلام شده است؛ در حالی که فقط تجهیز صد نیروی مردمی در منطقه «کوهمره سرخی» فارس به حدود ۱۴ میلیارد تومان اعتبار نیاز دارد.
با وجود محدودیت منابع، اقدامات جدیدی نیز انجام شده است؛ از جمله طراحی آتشکوب دومنظوره سبک، توزیع هزاران آتشکوب و ماسک ضدحریق، تأمین کولههای آبپاش برقی و برنامهریزی برای خرید لباس و پوتین مقاوم به حرارت. به دلیل محدودیتهای واردات و افزایش قیمت تجهیزات، منابع طبیعی امسال تمرکز ویژهای بر تعمیر تجهیزات موجود گذاشته است. تاکنون ۳۰۰ دستگاه دمنده و ۲۰ دستگاه پتروفایر تعمیر شده است. براساس اعلام این سازمان، ارزش ۳۰۰ دستگاه دمنده تعمیرشده حدود ۲۴ میلیارد تومان و ارزش ۱۵ دستگاه پتروفایر حدود ۶۰ میلیارد تومان است؛ در حالی که برای تعمیر این تجهیزات حدود سهمیلیاردو ۷۰۰ میلیون تومان هزینه شده است. منابع طبیعی اعلام کرده است در زمینه پیشبینی و کشف حریق، سامانهای در اختیار دارد که هر چهار روز نقاط مستعد آتشسوزی را پیشبینی میکند. کشف و اطلاعرسانی حریق نیز بین سه تا شش ساعت زمان میبرد. همچنین نصب دوربینهای پایش تصویری در حدود ۱۵ استان و ۳۰ سایت در دستور کار قرار گرفته است. این دوربینها میتوانند تا شعاع حدود ۶۰ کیلومتر را پایش و علاوه بر حریق، تخریب منابع طبیعی را نیز رصد کنند. پس از خاموششدن آتش در عرصههای طبیعی نیز عملیات پایان نمییابد. به گفته منابع طبیعی، نیروها باید دستکم ۴۸ ساعت در عرصه باقی بمانند تا از شعلهورشدن مجدد آتش جلوگیری کنند.
پس از آن نیز عرصه آسیبدیده باید حدود یک سال قرق شود تا امکان استراحت و بازسازی طبیعی آن فراهم شود و در سال بعد اقدامات احیایی انجام گیرد. با این حال، در شرایطی که زاگرس از اواسط بهار تا میانه پاییز در معرض خطر حریق قرار دارد و استانهایی مانند فارس، لرستان، کهگیلویهوبویراحمد و چهارمحالوبختیاری در کانون خطر قرار گرفتهاند، به نظر میرسد مقابله با آتش فقط با خاموشکردن شعلهها ممکن نیست؛ پیشگیری، آموزش، تجهیز نیروهای محلی و تأمین اعتبار، حلقههایی هستند که نبود هریک میتواند یک جرقه کوچک را به حریقی گسترده در جنگلها و مراتع تبدیل کند.