اقتصاد۲۴- یک ماه قبل، انتشار لکه نفتی در سواحل عمان خبرساز شد.
۱۹ مرداد، دولت عمان اعلام کرد که نشت نفت از نفتکش «کارولین بزنگی» که از ناوگان وابسته روسیه و حامل حدود ۸۰۰ هزار بشکه نفت خام به مقصد هند بود و بعد از انفجار مین در نیمه خرداد، در حوالی جزایر حلانیات و در سواحل ظفار جنوبی به گل نشست، ظرف کمتر از یک ماه تا حدود ۳۹۰ کیلومتر مربع گسترش یافته است.
یک روز بعد از اطلاعرسانی دولت عمان، رییس اداره حفاظت محیطزیست قشم، وجود لکه نفتی در وسعت یک کیلومتری سواحل جنوبی جزیره قشم و ساحل سوزا را تایید کرد، اما گفت همزمان با اطلاعرسانی دولت عمان، باتوجه به شرایط جزر و مد، در محدوده دریایی هیچگونه آلودگی مشاهده نشد و نمونهبرداری از آب و رسوب ساحل برای بررسی دقیقتر به مرکز سنجش آلودگی ارسال شد که در بررسیهای جدید معلوم شد که آلودگی نفتی به منطقه شیب دراز هم سرایت کرده است.
از همین زمان، مسوولان سازمان حفاظت محیطزیست و سازمان منابع طبیعی، به دنبال بازدید از منطقه درگیر آلودگی، پاکسازی محدوده جنگلهای حرا و بخشهای آلوده و همچنین اقداماتی برای جلوگیری از گسترش آلودگی به عرصههای جنگلی را آغاز کردند.
این اقدامات درحالی آغاز شد که منبع جدید نشت آلودگی نفتی در سواحل جزیره قشم با اظهارات سخنگوی وزارت امور خارجه وارد فاز جدیدی شد و واقعیت انتشار آلودگی از نفتکش به گل نشسته در سواحل عمان را زیر سوال برد.
روز ۲۲ مرداد، اسماعیل بقایی که سخنگوی وزارت امور خارجه است، عامل نشت آلودگی نفتی را یک کشتی فلهبر خارجی اعلام کرد و در شبکه ایکس نوشت: «ترمیم زیستبوم دریایی تنگه هرمز، خلیجفارس و دریای عمان و جلوگیری از تشدید آلودگی آنها باید بخشی از ترتیبات مدیریت آتی تنگه هرمز باشد. چرا باید رسیدگی به وضعیت زیستمحیطی تنگه هرمز و دو سوی آن بخش لاینفک مدیریت آتی تنگه هرمز باشد؟ در چند روز گذشته، ویدیوهایی از آلودگی نفتی سواحل جزیره قشم منتشر شده است. این آلودگی از خلیجفارس به سمت ساحل آمده و شواهد اولیه نشان میدهد که منشا آن یک کشتی فلهبر خارجی است. آلودگی در سه نقطه ساحلی و بخشهایی از سطح دریا گزارش شده است. این آلودگی تنها یک نمونه از آلودگیهای گسترده پیدا و پنهانی است که طی چند دهه گذشته آبهای خلیجفارس و دریای عمان و زیستبوم دریایی منطقه را تخریب کرده و موجب آسیبها و صدمات تریلیون دلاری به مناطق ساحلی ایران شده است. چه کسی مسوول جبران خسارات و آسیبهای وارده است؟ آیا کشورهای مصرفکننده انرژی ارزان صادراتی از منطقه ما؟ یا شرکتهای بیمه کشتیرانی؟ یا طرفهای متجاوز و شرکای آنها که خلیجفارس و دریای عمان را جولانگاه عملیاتهای نظامی و آزمایش مخربترین تسلیحات کردهاند؟ ایران به عنوان دارنده طولانیترین ساحل در خلیجفارس و دریای عمان نمیتواند نسبت به این وضعیت بیتفاوت باشد. همه طرفهای منتفع شونده از کشتیرانی تجاری در تنگه هرمز برای ترمیم آسیبهای زیستمحیطی وارده بر خلیجفارس و دریای عمان مسوولیت قانونی و اخلاقی دارند.»
لابهلای اخبار سیاسی، گسترش وسعت آلودگی نفتی در سواحل ارزشمند قشم ادامه داشت و اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری هرمزگان، اعلام کرد که براساس گزارشهای اولیه، بخشی از لکههای نفتی وارد محدوده جنگلهای حرا شده و باتوجه به حساسیت بالای اکوسیستمهای مانگرو، ضرورت بررسی و اقدام فوری برای جلوگیری از گسترش آلودگی و کاهش آثار احتمالی آن مورد تاکید قرار گرفت.
معاون دریایی اداره کل بنادر و دریانوردی هرمزگان هم گفت که گشتهای دریایی در روستای شیبدراز، نشان داده که آلودگی در فاصله ۱۰ متری از ساحل روی سطح آب شناور است و مدیرکل محیطزیست استان هرمزگان از رصد آلودگی نفتی در ۳۲ هزار مترمربع از سواحل جنوبی قشم و آلودگی حدود ۹۰ هزار متر مربع در پهنه دریایی خبر داد.
مدیرکل دفتر آلودگی دریایی سازمان حفاظت محیطزیست هم در توضیح جزییات بیشتر از گسترش آلودگی نفتی در ساحل جنوبی جزیره قشم گفت که وسعت آلودگی در بخش ساحلی نزدیک اسکله صیادی در روستای نقاشه، به حدود ۲ کیلومتر افزایش یافته و افزود که آلودگی همچنین در فاصله حدود ۷۰۰ متری از ساحل شنی و به صورت یک لایه نازک و نقاط پراکنده در ساحل مشاهده شده است.
به گفته این مقام مسوول، این محدوده آلوده، زیستگاه حدود ۱۰۰ نهال حراست و اگر لاک پشتهای محدوده شیب دراز هم آلوده شده باشند، باید از منطقه خارج شوند.
۲۳ مرداد فرماندار قشم خبر داد که به دنبال آغاز عملیات پایش و پاکسازی از اولین ساعات مشاهده لکه نفتی در خلیجفارس، آلودگی در سواحل جنوبی قشم کنترل شده، اما پاکسازی دریا و سواحل همچنان ادامه دارد.
آلودگی نفتی در سواحل جنوبی جزیره قشم، علاوه بر تهدید جدی و تخریب زیستگاههای ارزشمند این منطقه، یک نگرانی جدی هم بابت نفوذ این آلودگی به شبکه آب شرب جزیره ایجاد کرده بود به خصوص که تمام فعالان و نیروهای محلی که در پاکسازی آلودگی نفتی کمک رسانی میکردند از انتشار بوی غلیظ نفت تا کیلومترها دورتر از ساحل خبر میدادند و تصاویری هم که از سواحل قشم منتشر میشد، تصاویر تکاندهندهای بود از شنهای سیاهرنگ ساحل آلوده قشم و نمونههای جمعآوری شده آب دریا که کدر و تیره رنگ بود.
با این حال مدیرعامل شرکت آب، برق و تاسیسات قشم بر سلامت آب شرب جاری در لولههای مشترکان، تاکید کرد و گفت: «در مسیر آبی تاسیسات و آبشیرینکنهای شرکت آب، برق و تاسیسات قشم هیچ آلودگی وجود ندارد و فرآیند تصفیه و تولید آب شرب قشم در شرایط کامل سلامت انجام میشود.»
نکته مهمتر، تکرار دوباره شایعات دست داشتن ایران در ایجاد این آلودگی نفتی بود.
بیشتر بخوانید:فیلم/ ابهت و زیبایی پریزاد پلنگ ماده در منطقه شکار ممنوع کوه سفید
اواخر اردیبهشت امسال و چند روز بعد از آغاز محاصره بنادر جنوبی ایران توسط نیروی نظامی امریکا، بعد از انتشار اخباری درباره لکه نفتی در خلیجفارس، شایعاتی درباره اشباع مخازن ذخیرهسازی جزیره خارک و رهاسازی عمدی ذخایر ارزشمند نفت با هدف کنترل ذخایر ایجاد شد که مسوولان وزارت نفت، سازمان حفاظت محیطزیست و وزارت امور خارجه این شایعات را تکذیب و درباره آسیب به محیطزیست منطقه خلیجفارس، دریای عمان و تنگه هرمز در جریان جنگ و درگیری نظامی در این منطقه ابراز نگرانی کردند.
مدیرعامل شرکت پایانههای نفتی ایران در واکنش به این شایعات گفت: «هیچگونه نشتی در زیرساختها، مخازن ذخیرهسازی، سیستمهای اندازهگیری، اسکلهها، خطوط لوله این منطقه و کشتیهای در حال بارگیری وجود ندارد. همه زیرساختهای انرژی خلیجفارس از طریق ماهواره رصد و حتی نشت یک بشکه نفت هم بلافاصله ثبت و گزارش میشود، مرکز بینالمللی «میمک» به نمایندگی از سازمان بینالمللی دریانوردی نیز هیچ گزارشی مبنی بر آلودگی در این منطقه ثبت نکرده است. گزارشها و تصاویر ماهوارهای به طور معمول دارای مختصات جغرافیایی، ساعت و ابعاد تقریبی هستند درحالی تصاویر مورد ادعا، جزییات دقیقی ندارند. افزون بر نظارتهای ماهوارهای، در فرآیند عملیاتی پایانه، همه مراحل پهلودهی و بارگیری ازسوی همکارانمان از ابتدا تا انتها بررسی میشود تا از نبود وجود کوچکترین نشتی اطمینان حاصل شود. به محض انتشار اخبار ادعای وجود لکه نفتی در خارک، گروههای متخصص HSE، اداره شیمیایی و آزمایشگاه، همه منطقه را پایش کردند، اما حتی کوچکترین موردی یافت نشد.
روایتسازان مدعی لکهای هستند که به سمت دریا میرود، درحالی که باتوجه به جهت باد شمالغربی (۲۰ گره دریایی) به سمت جنوب شرقی، اگر لکهای وجود داشت باید به سمت ساحل میآمد که همین تناقض نشاندهنده کذب بودن ادعا و به دور از واقعیت بودن تصاویر منتشر شده در رسانههای خارجی است.»
اسماعیل بقایی؛ سخنگوی وزارت امور خارجه هم، در نشست هفتگی خود با خبرنگاران، ادعای تخلیه عامدانه ذخایر نفت در نزدیکی جزیره خارک را دروغ محض خواند و گفت: «ما نسبت به آسیب دیدن محیطزیست منطقه خلیجفارس، دریای عمان و تنگه هرمز بسیار نگران هستیم. سابقه آسیب زدن به محیطزیست دریایی به چند دهه قبل برمیگردد. حضور نظامی امریکا در منطقه و جنگهایی که بر منطقه تحمیل کرده پیامدهای زیست محیطی بسیار شدید و دیرپایی را بر منطقه تحمیل کرده است. این مطالبهای است هم از طرف ایران، منطقه و کل جامعه بینالمللی به خاطر اینکه محیطزیست متعلق به یک یا چند کشور خاص نیست. یکی از دلایلی که ما معتقدیم نیازمند یک سازوکار مدیریتی برای تنگه هرمز هستیم، همین ایجاد اطمینان نسبت به حفظ محیطزیست دریایی و اتخاذ تدابیر برای ترمیم آسیبهایی است که در جریان جنگ تحمیلی امریکا و رژیم صهیونیستی بر این پهنه آبی عارض شده است.»
همزمان با پاسخ سخنگوی وزارت امور خارجه به این شایعات، سازمان حفاظت محیطزیست هم اعلام کرد: «براساس نتایج حاصل از پایشهای انجام شده، منشا آلودگی مشاهده شده، تخلیه آب توازن
(Ballast Water) آغشته به مواد نفتی از یک نفتکش بوده است که پیش از این در نزدیکی تنگه هرمز دچار آسیبدیدگی شده بود. انتشار این آب توازن آلوده، منجر به بروز آلودگی در مجاورت جزیره خارک شد. تاکید میشود که هیچگونه نشت نفت از خطوط لوله، تاسیسات پایانههای نفتی یا سکوهای متعلق به شرکت نفت فلات قاره ایران در این منطقه مشاهده یا گزارش نشده و آلودگی ایجاد شده صرفا ناشی از نشت آب توازن آلوده کشتی مذکور بوده است.»
هفته پایانی مرداد بعد از تکرار همین شایعات، مدیرعامل شرکت ملی نفت ایران شایعات مطرح در فضای مجازی را رد و تاکید کرد: «شرکت ملی نفت ایران تاسیسات بسیار محدودی در قشم دارد که آن هم به دلایل تعمیراتی اکنون غیرفعال است و به صورت وسیع تاسیساتی برای تولید در این منطقه نداریم. اگر لکههای نفتی وجود داشته باشد، عاملش دشمن امریکایی-صهیونیستی و جنگی است که آنها در منطقه راه انداختهاند، احتمالا عامل این لکهها نفتکشها یا شناورهایی هستند که از خلیجفارس عبور میکنند. شایعاتی که در رسانههای معاند درباره ریختن نفت در دریا مطرح میشود، کاملا از نظر کارشناسی رد است و کارشناسان مطلع هستند که این مباحث دور از واقعیت است. درپی انسجام بخشهای مختلف وزارت نفت و شرکت ملی نفت ایران با راهبری وزیر نفت، فعالیت در همه تاسیسات به نحو مطلوب مدیریت میشوند و هیچ آلودگی در چرخه تولید و بارگیری نفت وجود ندارد.»
انتشار دوباره آلودگی نفتی در آبهای آزاد، مورد توجه رسانههای خارجی هم قرار گرفته بود چنانکه شبکه خبری CNN گزارشهای تصویری از این آلودگی نفتی تهیه کرد و خبرگزاری رویترز هم به نقل از سازمان محیطزیست عمان با نگاهی به تاثیرات به گل نشستن نفتکش روسی در ساحل این کشور، گزارش داد که انتشار این لکه نفتی که حالا تا دو هزار کیلومتر وسعت یافته، با آلوده کردن حدود ۴۰ کیلومتر از خط ساحلی این کشور میتواند به یکی از بزرگترین فجایع نفتی سالهای اخیر تبدیل شود.
بخش فارسی خبرگزاری بیبیسی هم، هفته پایانی مرداد و در آخرین روزهای عملیات پاکسازی سواحل قشم و هنگام، در یک گزارش، ضمن راستیآزمایی انتشار این لکه نفتی و با تایید اظهارات سخنگوی وزارت امور خارجه ایران نوشت: «بررسی تصاویر ماهوارهای توسط بیبیسی نشان میدهد این آلودگی پیش از رسیدن به سواحل جنوبی قشم، از عرض تنگه هرمز عبور کرده و رد آن به یک کشتی فلهبر آسیبدیده در آبهای عمان میرسد. شرکت ردیابی دریایی تنکرترکرز نخستینبار گزارش داد که منشا آلودگی رسیده به قشم، کشتی فلهبر «مینوان پایونیر» است، کشتیای که سوم اوت در آبهای عمان، در بخش جنوبی تنگه هرمز، هدف حمله قرار گرفته بود. ایران مسوولیت این حمله را نپذیرفته و هیچ گروه یا کشوری تاکنون نیز مسوولیت آن را برعهده نگرفته است. بیبیسی نتوانسته به طور مستقل عامل حمله را مشخص کند. گزارشهای دریایی میگویند کشتی با یک «پرتابه ناشناس» هدف قرار گرفته است.»
در بخش دیگری از گزارش بیبیسی آمده است: «بیبیسی پس از گزارش تنکرترکرز به طور مستقل تصاویر ماهوارهای روزهای پس از حمله را بررسی کرد و توانست شکلگیری و حرکت لکه نفتی را از نزدیکی این کشتی به سوی قشم دنبال کند. تصاویر ماهوارهای ۵ آگوست/۱۴مرداد، دو روز پس از حمله، مینوان پایونیر را در حالی نشان میدهد که هنوز دود سیاه از آن بلند میشود. در نزدیکی کشتی نیز لکهای نفتی به وسعت حدود ۱۰ کیلومتر مربع قابل مشاهده است. دو روز بعد، تصاویر نشان میدهد وسعت لکه تقریبا دو برابر شده و آلودگی در جهت شمالغربی، به سوی قشم، در حال گسترش بوده است. تا ۱۰ آگوست/۱۹ مرداد، لکه نفتی در محدودهای بیش از ۳۰۰ کیلومتر مربع قابل مشاهده بود، مساحتی معادل بیش از ۴۰ هزار زمین فوتبال (بخشی که دارای چمن سبز است).
ویدیوهای منتشر شده در شبکههای اجتماعی که بیبیسی آنها را راستیآزمایی کرده نیز حجم زیادی از مواد نفتی غلیظ و سیاهرنگ را نشان میدهد که به ساحل سوزا در جنوب قشم رسیده است. چند روز بعد، وزارت امور خارجه ایران نیز اعلام کرد که شواهد اولیه نشان میدهد منشا آلودگی یک «کشتی فلهبر خارجی» بوده است. وزارت خارجه نام این کشتی را اعلام نکرد، اما این توصیف آنها با گزارش اولیه تنکرترکرز و یافتههای مستقل بیبیسی درباره کشتی مینوان پایونیر مطابقت دارد. مینوان پایونیر یک کشتی فلهبر با ظرفیت وزنی حدود ۹۳ هزار و ۲۸۳ تن است که سال ۲۰۱۱ ساخته شده و با پرچم لیبریا تردد میکند. براساس دادههای کشتیرانی بررسی شده توسط بیبیسی، این کشتی هنگام حادثه حدود ۸۹هزار و ۹۰۰ تن گندله سنگآهن حمل میکرد.
مقصد اعلام شده مینوان پایونیر نیز بندر فجیره در امارات متحده عربی بود. مینوان پایونیر نفتکش نبود و محموله آن نیز نفت خام نبود. بنابراین آلودگی نفتی نمیتوانسته از محموله اصلی کشتی سرچشمه گرفته باشد. مینوان پایونیر هنگام حمله در آبهای عمان، حدود ۲۰ مایل دریایی (معادل ۳۷ کیلومتر) در شمالشرق شهر خصب در نزدیکی شبه جزیره مسندم قرار داشت. گزارشهای دریایی این موقعیت را محل حمله ثبت کردهاند. مسندم بخش شمالی عمان است که در ساحل جنوبی تنگه هرمز و روبهروی سواحل جنوبی ایران قرار دارد. جزیره قشم در سوی دیگر این آبراه قرار گرفته است. گزارشهای دریایی میگویند پرتابه به «موتورخانه» کشتی آسیب زد، باعث قطع کامل برق شد و پس از آن در بخش اقامتی کشتی آتشسوزی رخ داد. شواهد موجود به سوخت مورد استفاده خود کشتی، یا «بانکر فیول»، به عنوان منشا احتمالی آلودگی اشاره دارد. هنوز مشخص نیست دقیقا چه مقدار سوخت از مینوان پایونیر وارد دریا شده و چه میزان از آن در آب، رسوبات ساحلی یا زیستگاههای حساس اطراف قشم باقی مانده است. همچنین هنوز ارزیابی مستقلی از میزان خسارت واردشده به حیات دریایی و مناطق ماهیگیری منتشر نشده است.»
روز ۲۶ مرداد سرپرست اداره کل بنادر و دریانوردی هرمزگان از پایان عملیات پاکسازی لکههای نفتی از سواحل قشم خبر داد و گفت: «با آغاز عملیات میدانی از صبح روز سهشنبه ۲۰ مرداد پس از برگزاری نشست هماهنگی با بخشدار و شهردار بخش شهاب و تشریح دستورالعملهای فنی پاکسازی، در مرحله نخست، تیمهای ارزیابی شامل کارشناسان حوزه محیط زیست دریایی و تیمهای عملیاتی بنادر با حضور در منطقه، بازدیدهای میدانی و پایش سواحل، میزان و نوع آلودگی نفتی را بررسی کردند و پس از ارزیابی اولیه، عملیات مهار لکه نفتی با استقرار بومهای نفتی و در محدوده آلوده آغاز شد و با پایش و جمعآوری پسماندههای نفتی تا پاکسازی کامل محدوده ادامه پیدا کرد.
با توجه به مشاهده آثار آلودگی در نوار ساحلی سوزا (در داخل خشکی)، تیمهای عملیاتی برای جلوگیری از نفوذ بیشتر آلودگی به بافت ساحلی با همکاری شهرداری سوزا، کار پاکسازی مکانیکی ساحل را با استفاده از دستگاههای لودر آغاز کردند و در روستای شیبدراز نیز تیم تخصصی مقابله با آلودگی با بهرهگیری از ورقهای جاذب، عملیات مهار و جمعآوری آلودگی را تا زمان تغییر وضعیت جزر و مد ادامه پیدا کرد.
همچنین در راستای حفاظت از مزارع پرورش میگو و ماهی در قفس نیز با هماهنگی شیلات اقدامات پیشگیرانه و احتیاطی و در برخی موارد مورد مقابلهای صورت گرفت و به منظور توانمندسازی جوامع محلی، مقادیر کافی ورقهای جاذب دراختیار دهیاری روستای شیبدراز قرار گرفت. عملیات پاکسازی نقاط آلوده با استفاده از ورقها و پدهای جاذب انجام شد. این تجهیزات به طور مستقیم روی لکه نفتی قرار میگیرند و نفت موجود در سطح آب را جذب میکنند و همچنین باتوجه به حجم آلودگی در بخشهایی از دریا، پاشش دیسپرسانت (مواد شیمیایی تجزیهکننده) نیز با استفاده از شناورهای اداره کل بنادر انجام شد.»