اقتصاد۲۴- «آب مصرفی یک قاشق برنج حدود ۲۳ لیتر است.»، «آب مصرفی یک کیلوگرم هندوانه برابر با تولید برق ماهانه یک خانوار کممصرف است.»، «بین ۷۲ تا ۸۳درصد آب مصرفی در زنجیره تولید دام و طیور به خوراک اختصاص دارد.» این گزارهها زمانی نگرانکنندهتر میشود که دولت مجبور شود، تامین امنیت غذایی را صرفا از مسیر داخلی تامین کند. البته امروز در اوج جنگ و محاصره هم تامین امنیت غذایی صرفا از مسیر داخلی انجام نمیشود. در بدبینانهترین حالت هم پیشبینی میشود این روند ادامه داشته باشد؛ هر چند سختتر.
با این حال «ایران با منابع فعلی تا کجا میتواند تولید غذا را ادامه دهد؟» و «کدام بخش از زنجیره تامین بیش از همه نیاز به اصلاح دارد؟» سوالاتی که شاید امروز پرسیده میشود، ولی صرفا به مقطع فعلی ارتباط ندارد. سوالاتی که دغدغه سالهای اخیر فعالان حوزه غذاست و این روزها پررنگتر شده است. موضوعی که در دومین نشست «آب و امنیت غذایی»، پژوهشگران با نگاههای متفاوت به آن پاسخ دادند.
ایران سالانه حدود ۱۳۵ میلیون تن محصول کشاورزی تولید میکند، اما تداوم این سطح از تولید با دو محدودیت اصلی روبهرو است؛ آب و انرژی.
ابوالقاسم حسنپور، پژوهشگر حوزه کشاورزی با نگاهی به ویژگیهای اقلیمی ایران در واکنش به این محدویتها اعلام کرد که توسعه گلخانهها و گسترش کشت نشایی ازجمله راههای کاهش مصرف آب است. او سپس با نگاهی فنی توضیح داد: در کشت نشایی گیاه بخشی از دوره رشد خود را خارج از مزرعه طی میکند و مصرف آب تا زمان انتقال به زمین اصلی پایینتر است. طبق دادههای اعلامی در این نشست سطح گلخانههای کشور به حدود ۲۵ هزار هکتار رسیده است.
بخش عمده این گلخانهها به تولید سبزی و صیفی و حدود ۲۰درصد نیز برای گل و گیاه زینتی است. در این بین به گفته ابوالقاسم حسنپور در گلخانههای پیشرفته و هیدروپونیک مصرف سالانه آب در هر هکتار معمولا حدود هفت تا ۱۰ هزار مترمکعب است و در گلخانههای خاکی این رقم میتواند تا حدود ۱۵ هزار مترمکعب برسد. تولید نیز بسته به نوع محصول، تجهیزات و شیوه مدیریت از حدود ۱۲۰ تا ۳۵۰ تن در هکتار تغییر میکند. در این نشست، اما آماری در مورد وضعیت موجود گلخانهها که چه میزان پیشرفته و چه میزان خاکی است، داده نشد. او سپس میزان مصرف برق در برخی گلخانهها را حدود ۴۰ هزار تا ۵۲ هزار و ۵۰۰ کیلووات ساعت در هکتار در سال اعلام کرد. به گفته حسنپور در برخی گلخانهها مصرف سالانه گازوییل بین ۶۰ تا ۳۵۰ هزار لیتر و مصرف گاز بین ۱۶۰ تا ۳۵۰ هزار مترمکعب در هکتار برآورد شده است.
محمدعلی فرحناکیان، پژوهشگر ارشد حوزه برق و انرژی در ادامه این نشست به مصرف آب در بخش انرژی پرداخت. او گفت: ایران حدود ۱۰۳ میلیارد مترمکعب منابع آب تجدیدپذیر دارد و بیش از ۹۰درصد آن مصرف میشود. به گفته او اگر روند فعلی ادامه پیدا کند فاصله میان میزان برداشت و حجم آب تجدیدپذیر کشور کمتر خواهد شد. براساس آماری که فرحناکیان ارایه کرد حدود ۹۳ میلیارد مترمکعب آب در کشور مصرف میشود که نزدیک ۸۲میلیارد مترمکعب آن در بخش کشاورزی است. حدود هشت میلیارد مترمکعب به شرب اختصاص دارد و سهم صنعت نزدیک سه میلیارد مترمکعب است. او در عین حال به اختلاف وزارت نیرو و وزارت جهاد کشاورزی در روش محاسبه مصرف آب کشاورزی اشاره کرد و گفت:
برآوردهای دو دستگاه یکسان نیست. فرحناکیان سپس به مصرف آب در نیروگاهها پرداخت. به گفته او تولید برق ایران به حدود ۴۰۰ میلیارد کیلووات ساعت در سال رسیده و نیروگاههای کشور برای این تولید سالانه حدود ۱۲۵ میلیون مترمکعب آب مصرف میکنند. حدود ۸۵درصد این آب در نیروگاههای قدیمی دارای برج خنککنندهتر مصرف میشود. در این نیروگاهها برای تولید هر کیلووات ساعت برق حدود دو تا سه لیتر آب مصرف میشود. در نیروگاههایی که برج خشک دارند این رقم به حدود دو دهم تا ۲۵صدم لیتر در هر کیلووات ساعت میرسد و در برخی نیروگاههای جدید سیکل ترکیبی مصرف کمتر است. او گفت: جوانترین نیروگاههای دارای این سیستمهای قدیمی بیش از سه دهه عمر دارند و تعدادی از آنها در اصفهان، رامین اهواز، تبریز، بندرعباس، کرمانشاه و نقاط دیگر کشور قرار گرفتهاند.
براساس محاسبات ارایه شده در نشست، تغییر سیستم خنککننده این نیروگاهها هزینه بالایی دارد. در مقابل برای کاهش حدود ۹۰درصدی مصرف آب نیروگاههای دارای برجتر بیش از ۱.۵میلیارد دلار سرمایه لازم است. این برآورد فقط مربوط به تغییر سیستم خنککننده است و در بعضی نیروگاهها تغییر توربین و سایر تجهیزات میتواند هزینه را بیشتر کند. راه دیگر استفاده از پساب شهری به جای آب خام است. در این حالت مصرف آب از بین نمیرود، اما منبع تامین آن تغییر میکند.
فرحناکیان گفت: اگر قرار باشد این روش برای مجموعه نیروگاههای پرمصرف اجرا شود حدود نیم میلیارد دلار سرمایه نیاز دارد. او نیروگاه اصفهان را مثال زد. برای یکی از واحدهای این نیروگاه طرحی برای تغییر برج خنککننده مطرح شده بود که هزینه آن حدود ۳۵ میلیون یورو برآورد شد، اما اجرا نشد. تصفیهخانه این پروژه حدود ۱۷۰ لیتر در ثانیه ظرفیت داشت و هزینه اجرای آن در اواسط دهه ۱۳۹۰ در نهایت به حدود ۶۰ میلیارد تومان رسید. فرحناکیان برای مقایسه مصرف آب در بخشهای مختلف گفت:
بیشتر بخوانید:آب به سدها برگشت؛ کدام مخازن ایران هنوز کمتر از ۱۰ درصد آب دارند؟
اگر یک خانواده ماهانه ۲۵۰ کیلووات ساعت برق مصرف کند و برق آن در نیروگاهی قدیمی با مصرف دو لیتر آب برای هر کیلووات ساعت تولید شود، مجموع آب مصرفی حدود ۵۰۰ لیتر خواهد بود. او این عدد را کنار برخی برآوردهای تولید هندوانه گذاشت که مصرف حدود نیم مترمکعب آب برای هر کیلوگرم را نشان میدهد. یعنی آب مصرفی برای تولید یک کیلوگرم هندوانه میتواند با آب لازم برای تولید برق ماهانه یک خانوار کممصرف در یک نیروگاه قدیمی قابل مقایسه باشد.
فرحناکیان تاکید کرد: این مقایسه به معنای حذف یک بخش به سود بخش دیگر نیست. موضوع این است که هنگام سرمایهگذاری برای کاهش مصرف آب باید مشخص باشد هر مترمکعب آب در هر بخش چه مقدار ارزش افزوده ایجاد میکند و چه نقشی در اقتصاد و امنیت کشور دارد. او به مطالعهای در خراسانرضوی اشاره کرد که نشان میداد در آن استان صنعت برای ایجاد ارزش اقتصادی مشابه آب کمتری نسبت به کشاورزی مصرف میکند، با این حال گفت: تصمیمگیری درباره آب فقط با محاسبه ارزش افزوده ممکن نیست و امنیت غذایی و معیشت کشاورزان نیز باید درنظر گرفته شود.
علیاکبر باغستانی، استادیار پژوهشی موسسه پژوهشهای برنامهریزی اقتصاد کشاورزی و توسعه روستایی با نگاهی متفاوت به ماجرای تنگناهای تامین امنیت غذایی پرداخت. او به بخش تامین نهادههای دام و طیور پرداخت. براساس دادههایی که او منتشر کرد، بین ۷۲ تا ۸۳درصد آب مصرفی در زنجیره تولید دام و طیور به خوراک مربوط است. فقط ۱۶ تا ۲۸درصد مصرف آب در دیگر مراحل مانند آبخوری، شستوشو و فعالیتهای جانبی اتفاق میافتد. باغستانی گفت: در جیره طیور ذرت و کنجاله سویا نقش اصلی دارند. در دام نیز جو و ذرت سیلویی سهم مهمی دارد. او تاکید کرد: ترکیب خوراک را نمیتوان صرفا با معیار قیمت یا مصرف آب تغییر داد. جیره غذایی تابع نژاد، سن، وضعیت دام یا طیور، رطوبت، شرایط آب و هوایی و هدف تولید است. به گفته او نمیتوان یک نهاده آببر را صرفا به این دلیل از جیره حذف کرد و نهاده دیگری جای آن گذاشت.
هر دام و طیور نیاز غذایی مشخص دارد و دامنه جایگزینی نهادهها محدود است. باغستانی برای محاسبه نیاز کشور از سبد غذایی مطلوب وزارت بهداشت استفاده کرد. آخرین نسخه این سبد مربوط به سال ۱۴۰۳ است. در این الگو متوسط نیاز روزانه هر فرد حدود دو هزار و ۳۵۸ کیلوکالری تعیین شده است. براساس همین سبد هر نفر بهطور متوسط باید ماهانه حدود ۹۰۰ گرم گوشت قرمز، ۱.۸ کیلوگرم گوشت سفید، ۱.۲ کیلوگرم تخممرغ و ۹ کیلوگرم لبنیات مصرف کند. این اعداد متوسطاند و میزان نیاز واقعی افراد با سن، جنسیت، فعالیت و شرایط جسمی تغییر میکند. باغستانی گفت: تولید گوشت قرمز کشور از حدود ۷۵۰ هزار تن در سال ۱۳۹۰ به ۹۳۵ هزار تن در سال ۱۴۰۴ رسیده است. با این حال در برخی سالها تولید داخلی پاسخگوی مقدار توصیه شده نبوده و واردات برای جبران کمبود انجام شده است. تولید گوشت مرغ در همین دوره از حدود ۱.۷ تا ۱.۸میلیون تن به نزدیک سه میلیون تن رسیده است.
حدود ۳۵درصد این تولید در زنجیرههای یکپارچه انجام میشود؛ مجموعههایی که از تامین نهاده تا جوجه، تولید، کشتار و بخشی از توزیع را دراختیار دارند. تولید تخممرغ نیز از حدود ۷۰۰ هزار تن به نزدیک ۱.۴ میلیون تن رسیده است. به گفته باغستانی تخممرغ در حال حاضر یکی از ارزانترین منابع پروتئین حیوانی است و افزایش قیمت دیگر منابع پروتئینی بخشی از تقاضا را به سمت آن برده است. تولید شیر هم از حدود ۷.۳ میلیون تن به نزدیک ۱۳ میلیون تن رسیده است. بخشی از این تولید به شکل شیرخشک و سایر فرآوردههای لبنی صادر میشود و عرضه داخلی حدود ۱۰ تا ۱۰.۵ میلیون تن برآورد شده است. باغستانی پس از بررسی تولید محصولات پروتئینی سراغ نهادهها رفت. تولید ذرت دانهای ایران در سال ۱۳۹۰ حدود ۱.۹ میلیون تن بود. این رقم در سال ۱۴۰۴ به حدود ۳۱۷ هزار تن رسیده است.
او گفت: ذرت گیاهی با نیاز آبی و دمایی بالاست و ظرفیت اقلیمی ایران برای گسترش تولید آن محدود است. به گفته او حتی در شرایط مناسب نیز ظرفیت تولید داخلی نمیتواند نیاز کشور را بهطور کامل پوشش دهد. نتیجه آن است که حدود ۹۳درصد ذرت موردنیاز از واردات تامین میشود. تولید جو در این سالها تغییر شدید نداشته و عمدتا در محدوده دو تا سه میلیون تن مانده است. با این حال کشور برای تامین نیاز خود ناچار به واردات است. باغستانی میزان وابستگی وارداتی جو را حدود ۴۶درصد اعلام کرد. وضع کنجاله سویا به ذرت نزدیکتر است. حدود ۹۲درصد کنجاله سویای موردنیاز کشور از واردات تامین میشود. براساس دادههای ارایه شده در نشست ایران سالانه به حدود ۱۲ میلیون تن ذرت، نزدیک شش میلیون تن جو و حدود شش میلیون تن کنجاله سویا نیاز دارد.
باغستانی گفت: نسبت تولید داخلی به عرضه این سه نهاده که در ابتدای دهه ۱۳۹۰ حدود ۳۸درصد بود در سالهای اخیر به حدود ۱۹درصد رسیده است. تولید گوشت مرغ، تخممرغ و شیر در این سالها افزایش یافته، اما همزمان وابستگی به خوراک وارداتی هم بیشتر شده است. تغییر سهم گوشت قرمز و مرغ در سبد تولید باعث شده متوسط ردپای آب محصولات پروتئینی کاهش پیدا کند. براساس محاسبات ارایه شده در نشست متوسط ردپای آب هر واحد محصول پروتئینی در فاصله ابتدای دهه ۱۳۹۰ تا سالهای اخیر حدود ۸ درصد کاهش یافته است. بخشی از این کاهش به افزایش سهم گوشت مرغ برمیگردد.
محصولی که دوره پرورش کوتاهتر و ردپای آب کمتری نسبت به گوشت قرمز دارد. اما همین تغییر مصرف ذرت و سویا را بالا برده و وابستگی به بازار خارجی را بیشتر کرده است. باغستانی گفت: کاهش مصرف آب کشاورزی را نمیتوان با کم کردن سهم آب کشاورز حل کرد. به گفته او «صرفهجویی در مصرف آب پیامد است نه هدف.» او گفت: ابتدا باید بهرهوری بالا برود تا مصرف آب کاهش پیدا کند.
کاهش آب بدون تغییر فناوری، اصلاح نژاد، خوراک، تجهیزات و شیوه مدیریت فقط میتواند فشار بیشتری بر تولید وارد کند. باغستانی در ادامه چند مسیر برای کاهش مصرف نهاده و آب مطرح کرد. اصلاح نژاد و پایین آوردن ضریب تبدیل خوراک یکی از آنهاست. هر چه دام یا طیور با مقدار کمتری خوراک محصول بیشتری تولید کند نیاز به نهاده و آب هم کمتر خواهد شد.
در بخشی از این نشست اعضا به موضوع ضایعات غذا اشاره کردند. براساس عددی که در جلسه مطرح شد برای تولید یک قاشق برنج حدود ۲۳ لیتر آب مصرف میشود، بنابراین غذایی که در سفره یا رستوران دور ریخته میشود فقط چند گرم برنج یا گوشت نیست. آب و انرژی مصرف شده برای تولید آن هم از دست میرود.