اقتصاد۲۴- دویست و بیست و دومین روز بعد از برقرار آتش بس بین ایران و آمریکا نیز به «نه جنگ و نه صلح» گذشت؛ بر اساس آخرین خبرها، اما نشانه‌های تازه‌ای از افزایش تحرکات اسرائیل برای متقاعد کردن دولت دونالد ترامپ به اتخاذ موضعی سخت‌تر در برابر ایران مشاهده شده است. گزارش‌ها درباره ارائه اسناد اطلاعاتی از سوی اسرائیل به آمریکا با محوریت احتمال حمله پهپادی ایران به اهداف آمریکایی و سفر احتمالی رئیس موساد به واشنگتن، این نگرانی را تقویت کرده که تل‌آویو در تلاش است تهدید ایران را به مسئله‌ای فوری برای کاخ سفید تبدیل کند.
این تحرکات در شرایطی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند که دولت ترامپ از یک سو مدعی پیروزی در جنگ است و از سوی دیگر هنوز نتوانسته تهران را به پذیرش شروط خود برای توافق وادار کند. در مقابل، مقام‌های ایرانی نیز ضمن رد تسلیم در برابر فشار آمریکا، از آمادگی برای پاسخ به هرگونه حمله جدید سخن می‌گویند. همزمان، حملات محدود و متقابل در منطقه و اختلاف بر سر تنگه هرمز نشان می‌دهد آتش‌بس شکننده موجود بیش از آنکه نشانه حل بحران باشد، به دوره‌ای از تقابل پرتنش و بدون چشم‌انداز روشن تبدیل شده است.
روزنامه اسرائیلی «اسرائیل هیوم» در گزارش اخیر خود مدعی شده که موساد اطلاعاتی در اختیار سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا، سیا، قرار داده که بر اساس آن ایران احتمالاً در حال برنامه‌ریزی برای حمله پهپادی به دونالد ترامپ و شماری از مقام‌های ارشد دولت اوست.
بر اساس این گزارش، اطلاعات ارائه‌شده از سوی اسرائیل صرفاً به طرح کلی تهدید محدود نبوده و ادعا شده که احتمال حمله با پهپاد به رئیس‌جمهور آمریکا و اعضای ارشد دولت او مطرح است. همچنین گفته شده یک نهاد اطلاعاتی دیگر در غرب نیز به ارزیابی مشابهی رسیده است؛ با این حال، نام این نهاد و شواهدی که بر اساس آن چنین ارزیابی‌ای انجام شده، منتشر نشده است.
البته این نخستین بار نیست که اسرائیل چنین پرونده‌ای را در برابر دولت ترامپ قرار می‌دهد. خبرگزاری رویترز پیش از این به نقل از یک مقام فعلی آمریکایی و دو مقام سابق، نوشته بود که اسرائیل طی یک سال گذشته چندین بار درباره طرح‌های احتمالی ایران برای ترور ترامپ به آمریکا هشدار داده است. این هشدار‌ها از احتمال تیراندازی با تک‌تیرانداز و حمله با چاقو در یک مراسم عمومی تا احتمال هدف قرار دادن هواپیمای رئیس‌جمهور آمریکا با موشک دوش‌پرتاب را در بر می‌گرفت. ماجرای تعویض هواپیمای ترامپ در برگشت از ترکیه، پیرو همین هشدار‌ها صورت گرفت.
همزمان با انتشار این گزارش‌ها، خبر سفر رئیس موساد به آمریکا نیز توجه رسانه‌های بین‌المللی را جلب کرد. آکسیوس این سفر را در چارچوب تلاش بنیامین نتانیاهو برای متقاعد کردن ترامپ به ازسرگیری جنگ علیه ایران ارزیابی کرده بود. به نوشته این رسانه، نخست‌وزیر اسرائیل در تماس تلفنی پنجم نوامبر نیز درباره جنگ ایران با ترامپ گفت‌و‌گو کرده، اما رئیس‌جمهور آمریکا تاکنون در برابر فشار نتانیاهو برای بازگشت به عملیات نظامی گسترده مقاومت کرده است. موساد، سیا و کاخ سفید نیز درباره این دیدار‌ها اظهارنظر رسمی نکرده‌اند.
با وجود تلاش‌های اسرائیل، نشانه‌های موجود از سیاست واشنگتن در روز‌های اخیر، تصویری یکدست از تصمیم برای حمله مجدد ارائه نمی‌دهد. دونالد ترامپ در اظهارات عمومی خود بار‌ها مدعی شده آمریکا در جنگ پیروز شده و می‌تواند هر زمان که بخواهد به آن پایان دهد. به عنوان مثال، او در مراسم روز سربازان قدیمی در گورستان ملی آرلینگتون گفت آمریکا جنگ را برده و تنها مسئله باقی‌مانده این است که چه زمانی تصمیم بگیرد آن را تمام کند. او همچنین ادعا کرد بازسازی توان نظامی ایران ممکن است ۲۵ سال طول بکشد. اما دو روز بعد، در پیامی در شبکه اجتماعی تروث سوشال، موضعی متفاوت درباره مذاکره اتخاذ کرد و نوشت آمریکا دیگر به توافق با ایران نیازی ندارد؛ زیرا به گفته او، واشنگتن هم پول ایران و هم تنگه هرمز را در اختیار دارد.
این اظهارات در کنار گزارش اخیر رویترز قرار می‌گیرد که نشان می‌دهد ترامپ در گفت‌و‌گو‌های خصوصی با مشاوران ارشد خود احتمال توقف حملات بیشتر را در صورت خودداری ایران و حوثی‌ها از اقدامات تحریک‌آمیز بررسی کرده است. سه منبع آگاه به رویترز گفته‌اند ترامپ هنوز تصمیم قطعی درباره چگونگی پایان دادن به جنگ نگرفته و میان تهدید به تشدید حملات و تلاش برای کاهش سطح درگیری در نوسان است.
بیشتر بخوانید: آینده جنگ ایران و آمریکا چه می‌شود؟/ اختلاف واشنگتن و تل‌آویو بر سر ایران
بر اساس همین گزارش، عربستان و ترکیه نیز از ترامپ خواسته‌اند به جنگ تمام‌عیار بازنگردد. این موضع‌گیری‌ها نشان می‌دهد برخلاف تصویری که ممکن است از هم‌سویی کامل آمریکا و اسرائیل در پرونده ایران ارائه شود، در حال حاضر میان دو طرف درباره زمان و شیوه ادامه تقابل اختلاف‌نظر وجود دارد. اسرائیل خواهان بازگشت به عملیات نظامی است، اما ترامپ ظاهراً ترجیح می‌دهد فعلاً از ابزار محاصره دریایی و فشار اقتصادی استفاده کند و در عین حال گزینه نظامی را کنار نگذارد.
درست در زمانی که بحث درباره احتمال بازگشت آمریکا به جنگ جریان دارد، تحولات میدانی نیز از شکننده بودن وضعیت حکایت می‌کند. روز گذشته بحرین اعلام کرد سامانه‌های پدافندی این کشور چند حمله هوایی ایران را رهگیری و منهدم کرده‌اند. سپاه پاسداران نیز اعلام کرد که در واکنش به اقدامات خصمانه آمریکا، شش پهپاد را به سمت رادار پدافندی آمریکا در پایگاه بالگردی الرفاع در بحرین شلیک کرده است.
این دومین حمله ایران به تأسیسات راداری آمریکا در بحرین طی سه روز گذشته است. سپاه پیش‌تر نیز اعلام کرده بود یک مرکز راداری هشدار زودهنگام آمریکا را هدف قرار داده است؛ البته فرماندهی مرکزی آمریکا این موضوع را رد کرد و گفت دو پهپاد ایرانی رهگیری شده‌اند و هیچ خسارتی به تأسیسات وارد نشده است.
با این حال در شرایط کنونی، هر حمله محدود می‌تواند بهانه‌ای برای اقدام متقابل بزرگ‌تر شود. به‌خصوص آنکه در روز‌های اخیر گزارش‌هایی از آتش‌سوزی کشتی‌های تجاری در محدوده تنگه هرمز نیز منتشر شده است.
در جبهه دیپلماسی نیز نشانه‌ای از نزدیک شدن دو طرف به یک توافق نهایی دیده نمی‌شود. موضع رسمی تهران این است که مذاکره نمی‌تواند در شرایطی انجام شود که آمریکا همزمان به فشار اقتصادی و نظامی ادامه می‌دهد. ایران هفت شرط را برای ورود به مذاکرات ماهوی مطرح کرده است؛ پایان درگیری‌ها در همه جبهه‌ها از جمله لبنان و غزه، کاهش تحریم‌ها، رفع محاصره دریایی، توافق بر سر سازوکار مدیریت تردد در تنگه هرمز با مشارکت ایران و عمان، تعیین سازوکاری برای جبران خسارت‌های جنگ، آزادسازی دارایی‌های مسدودشده ایران و پایان دادن به تهدید‌های نظامی.
حسین طائب، رئیس سازمان اطلاعات سپاه، در روز‌های گذشته تاکید کرده بود که ایران تنها پس از پذیرش و اجرای این هفت شرط درباره شیوه و دستور کار مذاکرات تصمیم خواهد گرفت. در مقابل، مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا، این شروط را غیرقابل قبول خوانده است.
البته تهران در یک مقطع پیشنهاد داده بود که دوره اجرای اولیه برخی تعهدات مرتبط با آتش‌بس از هفت روز به دو روز کاهش پیدا کند؛ پیشنهادی که به‌عنوان نشانه حسن نیت مطرح شد، اما تغییری در اختلافات اصلی ایجاد نکرد.
در موضوع هسته‌ای نیز فاصله دو طرف همچنان زیاد است. دونالد ترامپ خواهان توافقی است که به محدودیت جدی برنامه هسته‌ای ایران و تعیین تکلیف ذخایر اورانیوم غنی‌شده منجر شود. در مقابل، محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی، تأکید کرد ایران اجازه خروج حتی یک ذره از مواد هسته‌ای غنی‌شده خود را نخواهد داد.
اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت خارجه نیز در نشست خبری اخیر خود و در پاسخ به پرسشی درباره احتمال تعلیق موقت غنی‌سازی یا کاهش سطح آن گفت تهران در حال حاضر اصلاً وارد چنین مرحله‌ای از گفت‌و‌گو نشده و طی این مدت مذاکراتی درباره جزئیات پرونده هسته‌ای انجام نشده است.
در سوی دیگر، بحث خروج ایران از پیمان منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای (NPT) نیز بار دیگر در فضای سیاسی کشور مطرح شده است. علاوه بر برخی چهره‌های تندرو و مخالف مذاکره، مجلس خبرگان رهبری نیز در بیانیه‌ای خواستار بررسی خروج ایران از این پیمان و بازنگری در دکترین دفاعی کشور شد.
آنچه از مجموع تحولات روز‌های اخیر به دست می‌آید، نه نشانه قطعی آغاز جنگی تازه است و نه دلیلی برای اطمینان از تداوم آتش‌بس. دو طرف در وضعیتی قرار گرفته‌اند که هرکدام تصور می‌کنند با ادامه فشار می‌توانند امتیاز بیشتری از طرف مقابل بگیرند. آمریکا محاصره دریایی و فشار اقتصادی را حفظ کرده و ایران نیز با تهدید منافع نظامی آمریکا و محدود کردن تردد در تنگه هرمز می‌کوشد هزینه این سیاست را بالا ببرد.
در این میان، اسرائیل تلاش می‌کند مانع تبدیل این وضعیت به توافقی شود که از نگاه تل‌آویو، قدرت ایران را حفظ می‌کند. سفر رئیس موساد به واشنگتن، گزارش ارائه اطلاعات درباره تهدید پهپادی و فشار نتانیاهو برای بازگشت به عملیات نظامی، همگی در همین چارچوب قابل بررسی‌اند.
با این حال، یک خطر مهم در این معادله وجود دارد؛ حتی اگر هیچ‌یک از طرفین در حال حاضر تصمیم قطعی برای شروع جنگ تمام‌عیار نداشته باشند، تداوم حملات محدود، تهدید‌های متقابل و محاسبات اشتباه می‌تواند شرایطی ایجاد کند که کنترل بحران از دست همه خارج شود. حمله به یک پایگاه آمریکایی در بحرین، کشته شدن نیرو‌های نظامی یا یک حادثه بزرگ در تنگه هرمز می‌تواند معادله را به‌سرعت تغییر دهد.
از سوی دیگر، اگر ترامپ تحت تأثیر فشار اسرائیل یا یک تحول امنیتی تأییدنشده به سمت عملیات نظامی جدید حرکت کند، هنوز هیچ تضمینی وجود ندارد که این حملات بتواند ایران را به پذیرش شروط واشنگتن وادار کند. حتی گزارش رویترز نشان می‌دهد ارزیابی اطلاعاتی آمریکا این است که حملات مجدد لزوماً مواضع تهران در مذاکرات را تغییر نخواهد داد.
در واقع، خطرناک‌ترین وضعیت برای ایران و منطقه همین بلاتکلیفی طولانی است؛ وضعیتی که در آن نه توافقی برای پایان جنگ وجود دارد، نه تضمینی برای جلوگیری از حمله مجدد و نه اراده مشترکی برای کاهش تنش. در چنین شرایطی، هر گزارش اطلاعاتی، هر حمله پهپادی و هر تصمیم اشتباه می‌تواند به جرقه‌ای برای شعله‌ور شدن دوباره جنگ تبدیل شود؛ جنگی که هزینه اصلی آن تنها به دولت‌ها و مراکز نظامی محدود نخواهد ماند و اقتصاد و زندگی میلیون‌ها نفر در ایران و منطقه را تحت تأثیر قرار خواهد داد.