اقتصاد۲۴- راهروهای مقر سازمان ملل متحد در نیویورک به صحنه فشردهترین دیپلماسی پنهان میان تهران و واشنگتن از زمان آغاز درگیریهای نظامی تبدیل شده است. درست در شرایطی که مسدودی تنگه هرمز بازار جهانی انرژی را ملتهب ساخته و ناوبری نظامی آمریکا در منطقه به بنبست رسیده است، رایزنیهای جاری در حاشیه مجمع عمومی، امیدها برای دستیابی به یک موازنه جدید را افزایش داده است.
در راس این تحرکات، جلسات فشرده میانجیگران قطری و پاکستانی قرار دارد که فرآیند تبادل پیامهای مستقیم و غیرمستقیم را شدت بخشیدهاند. اگرچه پیشتر جزئیاتی از پیششرطهای طرفین منتشر شده بود، اما آخرین اخبار رسیده از نیویورک نشان میدهد که محور مذاکرات روی یک «بسته پیشنهادی مرحلهای» متمرکز شده که کلید آن بازگشایی مشروط شریانهای دریایی در ازای برداشتن فشارهای نظامی و محاصره اقتصادی است. با این حال، کارشکنیهای علنی تلآویو و هشدارهای تند نظامیان در تهران، نشان میدهد که این توافق در سختترین مرحله خود قرار دارد.
روند تبادل پیام میان عباس عراقچی و استیو ویتکاف، نماینده ویژه آمریکا، با واسطهگری فعال قطریها وارد فاز عملیاتی شده است. به گزارش شبکه خبری رویترز و رسانههای آمریکایی، مذاکرهکنندگان در حال چانهزنی روی فرمولی هستند که بر اساس آن، تهران موقتاً و برای یک دوره یکهفتهای تنگه هرمز را بازگشایی میکند تا حسن نیت خود را نشان دهد؛ به شرط آنکه واشنگتن گام ملموسی در راستای رفع محاصره دریایی بنادر ایران و لغو محدودیتهای اقتصادی بردارد.
در آخرین مواضع اتخاذ شده، اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه ایران، صراحتاً شفافسازی کرد که پیشنهادهای مطرح شده در مذاکرات نیویورک دقیقاً شامل توقف اقدامات تجاوزکارانه آمریکا، پایان محاصره دریایی، آزادی داراییهای مسدودشده و بهرسمیت شناختن مدیریت امن کشتیرانی با همکاری عمان است. خبرگزاری رویترز در تحلیل این توافق گامبهگام اضافه کرده که مانع اصلی در ساعات گذشته، فرمول حفظ اهرمهای فشار بوده است؛ چراکه واشنگتن تمایلی به دست کشیدن از تحریمها پیش از اطمینان کامل از کشتیرانی ندارد و ایران نیز کنترل اداری و عملیاتی بر این آبراه را خط قرمز تعیینکننده خود میداند.
مشکل اصلی، اما به ترتیب اجرای تعهدات بازمیگردد. تهران نمیخواهد پیش از دریافت امتیازهای ملموس از واشنگتن، مهمترین اهرم فشار خود یعنی هرمز را از دست بدهد و آمریکا نیز خواهان تضمین آزادی کشتیرانی پیش از عقبنشینی کامل از فشارهای اقتصادی است. به این ترتیب، اختلاف اصلی بیش از آنکه بر سر اصل کاهش تنش باشد، بر سر زمانبندی و ترتیب گامهاست.
لارنس نورمن، خبرنگار والاستریت ژورنال، در تحلیلی اختصاصی درباره آخرین وضعیت رایزنیهای نیویورک نوشته که نگاهی به تحرکات عراقچی نشان میدهد او در تمام موارد تحت مذاکره، از حمایت کامل و بیچونوچرای نهادهای امنیتی در تهران برخوردار است؛ امری که قدرت چانهزنی ایران را در برابر طرف آمریکایی به شدت افزایش داده و دست دیپلماتها را برای نقد کردن اهرمهای میدانی باز گذاشته است.
در حالی که نشانههای کوچکی از گشایش دیپلماتیک دیده میشود، جدیدترین اظهارات رهبران غربی و تحرکات رژیم صهیونیستی در نیویورک نشاندهنده یک شکاف عمیق است. بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، در نطق خود در مجمع عمومی، با اتخاذ لحنی کاملاً تهاجمی به تمجید از حملات قبلی به تاسیسات هستهای ایران پرداخت و سخنانی گفت که مستقیم متوجه اخلال در روند مذاکرات نیویورک بود. او مدعی شد تصمیم برای هدف قرار دادن ایران کار بسیار سختی بود، اما انجام شد و اگر این اقدام صورت نمیگرفت، تمام جهان تحت خطر قرار میگرفت. همزمان با این سخنرانی، دولت اسرائیل با هزینهکرد سنگین، کارزاری تبلیغاتی روی ۵۰۰ تابلوی دیجیتال و ۱۲ کامیون در میدان تایمز منهتن به راه انداخته تا با برجستهسازی ادعای «تهدید هستهای»، جو سیاسی واشنگتن را علیه هرگونه توافق با ایران مسموم کند.
بیشتر بخوانید: هرمز، تحریم و پرونده هستهای؛ سه گره اصلی مذاکره تهران و واشنگتن/ جنگ نزدیکتر شد یا احتمال توافق؟
در نقطه مقابل این جنگطلبی، جدیدترین مواضع امانوئل ماکرون، رئیسجمهور فرانسه، نشاندهنده نارضایتی جدی اروپا از راهبرد نظامی آمریکا و اسرائیل است. ماکرون در آخرین گفتوگوی خود صراحتاً اعلام کرد که تغییر حکومت یا تغییر رفتار یک کشور از طریق بمباران و اقدام نظامی گزینهای عملی و موثر نیست و تجربیات گذشته ناکارآمدی این روش را ثابت کرده است. رئیسجمهور فرانسه با انتقاد ضمنی از نادیده گرفتن هشدارها درباره تبعات درگیری، تاکید کرد که اهمیت راهبردی تنگه هرمز از ابتدای جنگ دستکم گرفته شد و اکنون تنها راه نجات اقتصاد جهانی، تمرکز بر دیپلماسی و مشارکت دادن متحدان در تدوین یک راهبرد واقعی است.
رسانههای اسرائیلی نظیر کانال ۱۵ عبری نیز در آخرین تحلیلی که از فضا ارائه دادهاند، گزارش دادند با وجود تلاشهای فشرده آمریکا، احتمال دستیابی به یک توافق پایدار میان واشنگتن و تهران همچنان اندک است، اگرچه ناامیدی کامل نیز وجود ندارد. بر اساس گزارشهای رسانهای عربی و اسرائیلی از جمله شبکه الحدث، اسرائیل فعالیتهای هستهای جدید در تأسیسات زیرزمینی مانند کوه کلنگ را بهانه کرده و آماده میشود تا در صورت ناکامی مذاکرات نیویورک، دور تازهای از حملات را حتی بدون همراهی آمریکا آغاز کند.
خط موازنه میدان با دیپلماسی نیز در سخنان تازه مقامات ارشد نظامی ایران نمود یافته است. مجید ابنالرضا، سرپرست وزارت دفاع ایران، با اشاره به موضع رئیسجمهور در مجمع عمومی مبنی بر اینکه امنیت منطقه یا دستهجمعی خواهد بود یا ناامنی دامنگیر همه میشود، رسماً خبر داد که دکترین دفاعی ایران تغییر یافته و تولید قدرت با شتابی بیسابقه متناسب با این دکترین ادامه دارد. وی تاکید کرد که ایران سبدی از قابلیتهای ابتکاری و شالودهشکن در اختیار دارد که موازنه را به نفع تهران تغییر داده است.
از سوی دیگر، سرلشکر یحیی رحیمصفوی، مشاور عالی فرمانده کل قوا، با تشریح ابعاد میدانی درگیریها پیام روشنی به واشنگتن ارسال کرد. وی تاکید نمود که ایران به دنبال دور کردن سایه جنگ از کشور است، اما به دلیل غیرقابل پیشبینی بودن رفتار ترامپ و نتانیاهو، نیروهای مسلح برای بدترین سناریوها آمادهاند. صفوی هشدار داد که پیوند عملیاتی میان تنگه هرمز و تنگه بابالمندب میتواند گستره درگیریها را تا اقیانوس هند کشیده و صحنه کلی جنگ را تغییر دهد. این مواضع با نوشته احمد وحیدی، فرمانده کل سپاه نیز همپوشانی دارد که پیام پزشکیان در سازمان ملل را صدای نترسیدن ملت ایران از جنگ خواند.
در ارزیابی ارائهشده از سوی سازمان اطلاعات سپاه نیز تاکید شده که ابتکارات نیروهای مسلح، راهبرد رزم ارتش آمریکا را با بنبست مواجه کرده است. بر اساس این ارزیابی تحلیلی، ضربات مستمر به ناوها و تجهیزات آمریکایی موجب شده تا سنتکام نیروها و آشیانههای خود را به نقاط دورتر و استقراهای پنهان و زیرزمینی منتقل کند. این گزارش تحلیلی تاکید میکند که معیار اصلی تغییر موازنه، سلب آزادی عمل از دشمن است؛ چراکه اکنون حضور بیشتر آمریکا در منطقه به معنای ایجاد اهداف بیشتر برای شلیکهای مضاعف ایران و تحمل تلفات سنگینتر است و خروج آنها نیز به انزوای منطقهای واشنگتن میانجامد.
در حوزه دیپلماسی منطقهای، حامیان بینالمللی مذاکرات آخرین تلاشهای خود را برای منعکس کردن ضرورت آتشبس به کار بستهاند. سخنگوی وزارت خارجه قطر در جدیدترین اظهارات خود تایید کرد که رهبران قطری در گفتوگو مستقیم با ترامپ، عواقب مرگبار یک جنگ گسترده با ایران را گوشزد کرده و از اینکه کانالهای ارتباطی دوباره فعال شدهاند ابراز خرسندی نمودهاند.
همچنین شی جینپینگ، رئیسجمهور چین، خواهان بازگشت فوری طرفین به چارچوب تفاهمنامه اسلامآباد شد و اعلام کرد پکن از حلوفصل سیاسی اختلافات کاملاً پشتیبانی میکند.
در همین راستا، عباس عراقچی در نیویورک با وزیر خارجه پاکستان دیدار کرد و نقض تفاهمهای قبلی توسط واشنگتن را عامل اصلی ناامنی دانست.
با این همه، سایه پیچیدگیهای فنی و هستهای همچنان بر سر مذاکرات سنگینی میکند. رافائل گروسی، مدیرکل آژانس بینالمللی انرژی اتمی، در نیویورک اعلام کرد که آژانس در حال رایزنی با مسکو است تا راهی دیپلماتیک برای بازگرداندن بازرسان به تاسیسات ایران پیدا کند. اما میخائیل اولیانوف، نماینده روسیه، بلافاصله به این سخنان پاسخ داد و اعلام کرد تا زمانی که آمریکا تضمین قطعی برای توقف حملات موشکی و نظامی به خاک ایران ارائه ندهد، سخن گفتن از بازگشت بازرسان آژانس بیمعنا و غیرممکن است.
از سوی دیگر، یوهان وادفول، وزیر خارجه آلمان، در گفتوگو با العربیه با ابراز تردید نسبت به آمادگی ایران برای کنار گذاشتن برنامه هستهای، حاکمیت آزادی کشتیرانی بر هرمز و بابالمندب را شریان حیاتی اروپا خواند و تاکید کرد آلمان اجازه کنترل این آبراهها توسط متحدان ایران را نخواهد داد.
مجموعه این تحولات نشان میدهد که وضعیت جاری میان ایران و آمریکا در منطقهای آبستن یک تصمیم تاریخی است. از یک طرف، اتکای تهران به ابزارهای میدانی، کنترل هرمز و پشتیبانی کامل نهادهای امنیتی از تیم دیپلماتیک، دست ایران را در چانهزنی نیویورک پر کرده است؛ و از طرف دیگر، فشارهای اقتصادی و هشدار متحدان منطقهای، واشنگتن را به سمت پذیرش فرمولهای گامبهگام سوق میدهد. نتیجه نهایی این دوئل دیپلماتیک در نیویورک مشخص خواهد کرد که آیا بسته پیشنهادی هرمز به محاصره اقتصادی پایان میدهد یا آتش جنگ به نقاط دورتر سرایت خواهد کرد.