اقتصاد۲۴- برای سال‌ها، تصویر عمومی از یک شرکت ارائه کننده خدمات تلفن همراه، با سیم کارت، مکالمه و اینترنت همراه گره خورده بود که بخش مهمی از درآمد آن از ارائه خدمات ارتباطی به میلیون‌ها مشترک تأمین می‌شود. در عین حال، تغییرات بازار ارتباطات، رشد اقتصاد دیجیتال و ظهور فناوری‌هایی مانند هوش مصنوعی، اپراتور‌های بزرگ را با پرسشی اساسی رو‌به‌رو کرده است: آیا می‌توان به ارائه خدمات ارتباطی محدود ماند یا باید به زیرساخت و بازیگری برای شکل‌گیری کسب و کار‌های دیجیتال تبدیل شد؟
برای دریافت پاسخ این سوال مهم، به سراغ داده‌های ارائه شده از شرکت همراه اول به عنوان بزرگترین اپراتور تلفن همراه در ایران رفتیم. اطلاعات این شرکت در کدال، علاوه بر تغییر ساختار سازمانی، از توسعه خدمات دیجیتال، ورود به پروژه‌های هوش مصنوعی و تقویت فعالیت‌های سرمایه‌گذاری خبر می‌دهد. اینها مجموعه‌ای از اقداماتی است که نشان می‌دهد همراه اول در پی گسترش نقش خود فراتر از ارائه خدمات تلفن همراه است.
یکی از مهم‌ترین تحولات صورت گرفته در همراه اول، حرکت این شرکت به سمت ساختار سه بخشی ارتباطات، خدمات و سکو‌های دیجیتال و سرمایه‌گذاری بود که در گزارش شرکت با عناوین «TelCo»، «TechCo» و «Investment» معرفی شده است. این بازآرایی در چارچوب برنامه پنج ساله سوم گروه، موسوم به «کهکشان»، انجام شد و هدف آن، علاوه بر حفظ جایگاه شرکت در بازار ارتباطات، توسعه راهکار‌های هوشمند و متنوع‌سازی جریان‌های درآمدی عنوان شده است.
مقیاس فعلی همراه اول، ظرفیت مهمی برای ورود به این بازار‌ها فراهم می‌کند. بر اساس جدیدترین گزارش فصلی سازمان تنظیم مقررات و ارتباطات رادیویی، همراه اول با در اختیار داشتن ۹۴ میلیون و ۷۸۸ هزار مشترک فعال، جایگاه نخست خود را حفظ کرده است. این اپراتور به تنهایی ۵۴ درصد از کل سهم بازار موبایل ایران را در اختیار دارد.
همچنین بر اساس گزارش همراه اول، مصرف دیتای مشترکان این شرکت با رشد ۲۰ درصدی از ۱۱ هزار پتابایت عبور کرده و شمار کاربران نسل پنجم ارتباطات به بیش از چهار میلیون نفر رسیده است.
این ارقام از گستردگی زیرساخت و جامعه کاربران همراه اول حکایت دارند، دو مزیتی که می‌توانند زمینه توسعه خدمات مبتنی بر داده، پلتفرم‌های دیجیتال و راهکار‌های سازمانی را فراهم کنند.
سرمایه‌گذاری در کسب و کار‌های نوآور، یکی از بخش‌های مهم این راهبرد است. شرکت کسب و کار‌های نوپای «حرکت اول» که در سال ۱۳۹۷ تأسیس شد، در واقع بازوی سرمایه‌گذاری جسورانه همراه اول است. مأموریت این شرکت، سرمایه‌گذاری در کسب و کار‌هایی است که مدل‌های نوآورانه خود را بر بستر فناوری اطلاعات و ارتباطات توسعه داده‌اند که علاوه بر تأمین سرمایه، بر انتقال تجربه و ایجاد هم‌افزایی میان گروه همراه اول و شرکت‌های سرمایه‌پذیر تکیه دارد.
از جمله اقدامات حرکت اول، انجام سرمایه‌گذاری در حوزه هوشمندسازی و تحلیل داده‌ها و اخذ موافقت اصولی تأسیس صندوق تضمین عنوان شده است.
در همین چارچوب، حرکت اول در هفتمین همایش تأمین مالی Finco ۲۰۲۶ که ۱۳ بهمن ۱۴۰۴ برگزار شد، به دلیل فعالیت در حوزه سرمایه‌گذاری خطرپذیر مورد تقدیر قرار گرفت و عنوان برترین مجموعه این حوزه را دریافت کرد. این انتخاب را می‌توان نشانه‌ای از جایگاه این شرکت در راهبرد سرمایه‌گذاری گروه همراه اول دانست، به ویژه آنکه سرمایه‌گذاری در کسب و کار‌های نوآور، بخشی از ساختار جدید فعالیت‌های گروه را تشکیل می‌دهد.
بخش دیگری از حضور همراه اول در اقتصاد دیجیتال به پلتفرم‌هایی مربوط است که در مقیاس گسترده مورد استفاده قرار می‌گیرند. بر اساس گزارش سالانه، روبیکا بیش از ۵۲ میلیون کاربر دارد و خدماتی مانند پیام‌رسان، شبکه اجتماعی روبینو، ویدئوی درخواستی و مجموعه‌ای از خدمات دیجیتال را ارائه می‌کند. در کنار آن، شرکت شبکه آموزش دانش نویان، چهار پروژه شاد، شادبوم، مدرسه بین‌الملل نویان و مدرسه مجازی آینو را راهبری می‌کند.
در حوزه مالی و خدمات دیجیتال نیز اوانو و سایر کسب و کار‌های مرتبط در ساختار فعالیت گروه حضور دارند. گزارش همراه اول از توسعه کیف پول دیجیتال و خدمات اعتباری مبتنی بر اعتبار مشترکان به عنوان مسیر‌های جدید رشد یاد می‌کند که می‌توانند پیوند میان شبکه ارتباطی، پرداخت و تجارت الکترونیک را تقویت کنند.
گستردگی کاربران این پلتفرم‌ها، ظرفیت قابل توجهی برای توسعه بازار دیجیتال ایجاد می‌کند، اما تعداد کاربران به تنهایی معادل سودآوری نیست. میزان درآمد مستقیم، هزینه توسعه و نگهداری، تعداد کاربران فعال و توانایی تبدیل مخاطب به مشتری پرداخت کننده، شاخص‌هایی هستند که تصویر دقیق‌تری از عملکرد اقتصادی این کسب و کار‌ها ارائه می‌کنند.
حرکت به سمت ایجاد هاب هوش مصنوعی، توسعه زیرساخت داده و رابط‌های کاربری خدمات هوشمند از جمله اقداماتی است که در همراه اول دنبال می‌شود. فهرست محصولات و پروژه‌ها گسترده است. چت‌بات مبتنی بر وب همراه اول، چت‌بات بانک تجارت، دستیار هوشمند کشاورزی، سامانه هولوباکس و طراحی دستیار هوشمند چندمنظوره «حامی» از جمله نمونه‌های این فعالیت‌ها هستند. در کنار این موارد، توسعه پلتفرم مادر دستیار‌های هوشمند «رگبات»، سامانه هوش صوتی و ابزار‌های هوشمند تحلیل داده و تولید محتوا نیز در دستور کار قرار دارد.
در بخش کسب و کار سازمانی نیز همراه اول از انعقاد قرارداد برای راه‌اندازی یک مدل زبانی بزرگ با هدف جمع‌آوری و تحلیل اطلاعات بر بستر پلتفرم مرکز مانیتورینگ شرکت ملی نفت ایران خبر داده است. چنین پروژه‌هایی نشان می‌دهند که دامنه فعالیت شرکت به سمت راهکار‌های مبتنی بر داده برای صنایع و سازمان‌ها گسترش یافته است که در صورت تجاری‌سازی موفق، می‌تواند منابع درآمدی متفاوتی از خدمات سنتی ارتباطی ایجاد کند.
بازار سازمانی یکی دیگر از حوزه‌هایی است که همراه اول در آن به دنبال توسعه خدمات فناوری‌محور است. گزارش سالانه منتشر شده در کدال، فروش و فعال‌سازی بیش از ۲.۵ میلیون سیم‌کارت سازمانی را ثبت کرده و از رشد ۷۰ درصدی مصرف دیتای مشتریان سازمانی، رشد ۷۵ درصدی تعداد نود‌های فعال سرویس APN و افزایش ۵۵ درصدی تعداد نود‌های MVPN خبر داده است.
در سبد خدمات آماده تجاری‌سازی این بخش، سرویس ذخیره‌سازی ابری STaaS نیز دیده می‌شود که امکان ذخیره‌سازی امن داده‌ها و اطلاعات سازمان‌ها را بدون نیاز به زیرساخت فیزیکی مستقل فراهم می‌کند. خدمات دیگری از جمله مرکز تماس و مرکز تلفن ابری، دسکتاپ ابری، شبکه‌های خصوصی ۵G، اینترنت اشیا و راهکار‌های امنیت مدیریت شده نیز در فهرست محصولات و خدمات سازمانی شرکت قرار گرفته‌اند. این داده‌ها نشان می‌دهند که همراه اول برای توسعه بازار سازمانی، صرفاً به فروش ارتباطات محدود نمانده است.
گذار از اپراتوری به کسب و کار‌های فناوری‌محور، بیش از آنکه به تنوع محصولات و تعدد پروژه‌ها وابسته باشد، به تغییر در منطق خلق ارزش اقتصادی بستگی دارد. در این الگو، مزیت رقابتی اپراتور، در توانایی تبدیل داده، زیرساخت ارتباطی، سرمایه و دانش فنی به محصولات مقیاس‌پذیر و درآمد‌های تکرار شونده اهمیت پیدا می‌کند. از این منظر، معیار نهایی ارزیابی راهبرد جدید همراه اول، الزاما گستردگی سبد فعالیت‌های دیجیتال نیست، بلکه میزان موفقیت آن در بازتعریف ترکیب درآمدها، افزایش بهره‌وری سرمایه و تثبیت جایگاه خود در زنجیره ارزش اقتصاد دیجیتال خواهد بود. بر این اساس عبور از اپراتوری سنتی زمانی محقق خواهد شد که فناوری از یک ابزار پشتیبان برای ارائه خدمات ارتباطی، به یکی از پیشران‌های اصلی رشد، سودآوری و مزیت رقابتی گروه تبدیل شود.