اقتصاد۲۴- در شرایطی که نه تهران حاضر به عقبنشینی از خطوط قرمز هستهای و شروط خود برای رفع محاصره است و نه واشنگتن نشانهای از کنار گذاشتن فشار اقتصادی و نظامی نشان میدهد، ادبیات سیاسی داخل ایران نیز به سمت گزینههای پرهزینهتری حرکت کرده است. در این میان، پیشنهاد «کیهان» برای زدن «ضربه اول» اهمیت ویژهای دارد؛ زیرا بحث حمله پیشدستانه را از سطح اظهارات پراکنده به صفحات یکی از روزنامههای نزدیک به حاکمیت کشانده است.
روزنامه کیهان با طرح این پرسش که اگر جنگ قطعی است، چرا ایران باید منتظر شلیک اول آمریکا بماند، عملاً از ضرورت اقدام پیشدستانه سخن گفته است. این روزنامه با اشاره به تحرکات نظامی آمریکا، محاصره دریایی و آنچه پروندهسازی اطلاعاتی و رسانهای علیه ایران خوانده، به این نتیجه رسیده که واشنگتن و اسرائیل در حال آمادهسازی برای دور تازهای از حملات هستند و تهران نباید ابتکار عمل را به طرف مقابل واگذار کند.
اهمیت این موضع در رسانهای با جایگاه سیاسی کیهان وقتی مشخصتر میشود که در کنار اظهارات اخیر برخی نمایندگان و مقامهای نظامی قرار بگیرد؛ پازلی که در نهایت تصویری از افزایش وزن گفتمان نظامی در فضای سیاسی کشور را به نمایش میگذارد.
در سوی دیگر، محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس، روز یکشنبه تأکید کرد که تنها راه دور کردن تهدید و برداشتن سایه جنگ، دستیابی به «بازدارندگی پایدار» است. او وضعیت نه جنگ و نه صلح را غیرقابل ادامه دانست و گفت نباید کسانی که از مذاکره حرف میزنند به وا دادن متهم شوند و طرفداران جنگ نیز جنگطلب خوانده شوند. قالیباف همچنین تاکید کرد که نیروهای مسلح ایران به بازدارندگی نظامی رسیدهاند و آمریکا نمیتواند جنگی مشابه جنگ ۴۰ روزه به راه بیندازد.
بعد از چند روز جنجال رسانهای درباره آماده شدن کاروان نفتکشهای ایران برای حرکت از جزیره خارک به سوی چین و شکستن محاصره آمریکا؛ تانکر ترکرز خبر حرکت نفتکش ایرانی «خطشکن» را جعلی اعلام کرد و گفت چنین شناوری وجود ندارد و دادههای سامانه شناسایی کشتیها و تصاویر ماهوارهای نیز حرکت آن را تأیید نمیکنند.
خبرگزاری تسنیم نیز تأکید کرده هیچ طرح رسمی با زمانبندی اعلامشده برای حرکت دستهجمعی ۱۴ نفتکش و شکستن محاصره وجود نداشته است. بنابراین، باید میان حضور نفتکشها در خارک و آغاز یک عملیات دریایی برای عبور از محاصره تفاوت قائل شد.
اهمیت این ماجرا زمانی روشنتر میشود که بدانیم جزیره خارک بهتنهایی حدود ۸۵ تا ۹۰ درصد صادرات نفت خام ایران را مدیریت میکند و زیرساختهای پایانههای جایگزین، از جمله جاسک، هنوز ظرفیت جایگزینی آن را ندارند. بنابراین، محاصره خارک صرفاً متوقف کردن چند نفتکش نیست؛ فشار بر گلوگاه اصلی درآمد نفتی کشور است.
در تهران، واکنش برخی نمایندگان مجلس به محاصره دریایی به تهدید مستقیم زیرساختهای انرژی کشورهای همسایه رسیده است. علی یزدیخواه، نماینده تهران، دیروز به خبرگزاری خانه ملت گفت اگر امکان صادرات نفت ایران فراهم نشود، جمهوری اسلامی اجازه نخواهد داد دیگر کشورهای منطقه نیز به فعالیت عادی خود ادامه دهند.
او حتی از هدف قرار دادن چاههای نفت امارات، کویت، بحرین و عربستان سعودی بهعنوان نخستین گام سخن گفت و استدلال کرد که اگر ایران نتواند نفت خود را صادر کند، دیگران نیز نباید قادر به صادرات باشند.
این اظهارات را نمیتوان تصمیم رسمی نظامی کشور تلقی کرد، اما طرح علنی چنین تهدیدی از سوی نماینده مجلس در شرایطی که حملات به کشتیهای تجاری ادامه دارد، پیامدهای مهمی برای امنیت منطقه دارد. حمله به تأسیسات نفتی کشورهای عربی نهتنها صادرات انرژی این کشورها را مختل میکند، بلکه میتواند بازار جهانی نفت را با شوک تازهای مواجه سازد و زمینه ورود مستقیمتر کشورهای منطقه به درگیری را فراهم کند.
کامران غضنفری، عضو کمیسیون امور داخلی مجلس، نیز خواستار بازپسگیری داراییهای بلوکهشده ایران از کشورهای حاشیه خلیج فارس با توسل به زور شده است. او در گفتوگو با دیدهبان ایران گفت مذاکره و خواهش و تمنا برای بازپسگیری این پولها نتیجهای ندارد و باید آنها را «از حلقوم» این کشورها بیرون کشید.
بیشتر بخوانید: ۱۴ نفتکش در خارک آماده شکستن محاصره آمریکا؛ ایران به استقبال رویارویی دریایی میرود؟/ بازی خطرناک نفتکشها در خلیج فارس
مجموع این اظهارات نشان میدهد بخشی از جریان سیاسی داخل ایران، پاسخ به محاصره آمریکا را در گسترش دامنه فشار نظامی و اقتصادی به کشورهای منطقه جستوجو میکند. اما چنین رویکردی ممکن است نتیجهای معکوس داشته باشد و کشورهایی را که تاکنون برای میانجیگری و جلوگیری از گسترش جنگ تلاش کردهاند، به همکاری امنیتی نزدیکتر با واشنگتن سوق دهد.
در کنار تهدیدهای منطقهای، مسئله هستهای نیز به یکی از محورهای اصلی تحولات سیاسی ایران تبدیل شده است. کامران غضنفری از جدی بودن بحث خروج ایران از پیمان منع گسترش سلاحهای هستهای سخن گفت و خواستار حرکت به سمت تجدیدنظر در دکترین هستهای و دستیابی به سلاح اتمی شد.
اما اظهارات محمدجعفر اسدی، معاون قرارگاه خاتمالانبیا، از جهت دیگری قابل توجه است. او درباره امکان تغییر احکام فقهی ساخت بمب اتم گفته است: «آنچه ما شنیدیم این است که احکام قابل تغییر هست.» اسدی در ادامه به امکان تفاوت دیدگاه مجتهدان درباره وجوب، استحباب یا کراهت ساخت چنین سلاحی اشاره کرده است.
عباس عراقچی، وزیر امور خارجه، اما در گفت وگویی با روزنامه ایران از جدی بودن بحث تغییر دکترین هستهای سخن گفت. او در عین حال تأکید کرد موضع رسمی جمهوری اسلامی تاکنون تغییر نکرده و خروج از پیمان پیامدهای پیچیدهای خواهد داشت. او همچنین به مخالفت روسیه و چین با تغییر دکترین هستهای ایران اشاره کرد.
در همین حال، بهنام سعیدی، عضو کمیسیون امنیت ملی مجلس، نیز اعلام کرده ایران تحت هیچ شرایطی مواد غنیشده خود را از کشور خارج نمیکند و از غنیسازی اورانیوم دست نخواهد کشید.
به این ترتیب، اختلاف بر سر سرنوشت ذخایر اورانیوم، سطح غنیسازی و نظارت آژانس همچنان یکی از موانع اصلی توافق است. خروج از انپیتی نیز میتواند پرونده هستهای ایران را وارد مرحله تازهای کند، فشارهای بینالمللی را افزایش دهد و زمینهساز رقابت تسلیحاتی در منطقه شود.
در سوی مقابل، وضعیت سیاسی و نظامی آمریکا نیز به اندازه مواضع تهران در تعیین مسیر جنگ اهمیت دارد. مجله آتلانتیک در گزارشی تحلیلی که اول آذر منتشر شد، نوشت دونالد ترامپ و پیت هگست، وزیر دفاع، همچنان از پیروزی آمریکا در جنگ سخن میگویند، اما دولت اطلاعات مربوط به هزینههای واقعی عملیات، میزان خسارت به پایگاههای آمریکایی و تلفات نظامیان را بهشدت محدود کرده است.
به نوشته آتلانتیک، پنتاگون حتی از همراهی با درخواست برخی سناتورها برای بازدید از پایگاههای آسیبدیده آمریکا در منطقه خودداری کرده است. این در حالی است که دولت برای تأمین هزینههای جنگ و جایگزینی تجهیزات آسیبدیده به دهها میلیارد دلار بودجه جدید نیاز دارد.
نکته مهمتر در گزارش آتلانتیک، اشاره به بررسی گزینه ازسرگیری حملات علیه ایران از سوی ترامپ است. به نوشته این مجله، رئیسجمهور آمریکا در حال بررسی حملات تازه برای جلوگیری از بازسازی برنامههای هستهای و موشکی ایران است و طرحهای مربوط به تشدید دوباره درگیری روی میز او قرار دارد. آتلانتیک همچنین گزارش داده ترامپ از جیدی ونس خواسته است در حال حاضر ابتکار تازهای برای مذاکره با تهران مطرح نکند و به معاون خود گفته زمان دیپلماسی گذشته است.
این گزارش از دو جهت اهمیت دارد؛ نخست آنکه ادعای پیروزی سریع و کمهزینه آمریکا را با پرسشهای جدی درباره خسارتها و هزینههای واقعی جنگ روبهرو میکند و دوم اینکه نشان میدهد احتمال ازسرگیری حملات نظامی، برخلاف برخی اظهارات آرامکننده ترامپ، همچنان در محاسبات کاخ سفید وجود دارد. در واقع، واشنگتن همزمان با حفظ محاصره اقتصادی، گزینه نظامی را نیز از روی میز کنار نگذاشته است.
با وجود افزایش تنشها، کانال دیپلماسی همچنان باز است. کاظم غریبآبادی، معاون وزیر خارجه، تأیید کرد که تهران با میانجیها از جمله قطر در تماس است و در حال بررسی امکان دادن فرصتی دوباره به دیپلماسی است.
عراقچی نیز گفته مذاکرات منطقهای باید فرصت پیدا کند، اما تا زمانی که خواستههای ایران تأمین نشود، بحث بازگشایی تنگه هرمز موضوعیتی ندارد. تهران خواستار پایان جنگ در همه جبههها، رفع محاصره دریایی، آزادسازی داراییهای بلوکهشده و رفع محدودیتهای صادرات نفت است.
در سوی مقابل، دونالد ترامپ گفته ایران خواهان توافق است، اما شروطی که مطرح میکند برای آمریکا قابل قبول نیست. او پیشتر نیز اعلام کرده بود فعلاً حملات تازه را متوقف میکند، اما محاصره دریایی ادامه خواهد داشت. این موضع نشان میدهد واشنگتن میان حفظ فشار نظامی و اقتصادی و پرهیز از ورود به دور تازهای از حملات گسترده، مسیر فعلی را دنبال میکند.
در واقع، اختلاف اصلی دو طرف بر سر ترتیب امتیازدهی است. تهران میخواهد ابتدا محاصره دریایی پایان یابد و امکان صادرات نفت و دسترسی به داراییهای بلوکهشده فراهم شود و سپس درباره پرونده هستهای مذاکره کند. واشنگتن، اما نمیخواهد مهمترین ابزار فشار خود را پیش از گرفتن امتیازهای هستهای کنار بگذارد. به همین دلیل، حتی اگر دو طرف بر سر اصل ادامه گفتوگو توافق داشته باشند، درباره نقطه شروع و ترتیب اجرای تعهدات فاصله جدی دارند.
این اختلاف در شرایطی اهمیت بیشتری پیدا میکند که محاصره دریایی از نظر واشنگتن تنها یک اقدام تنبیهی نیست، بلکه اهرمی برای وادار کردن ایران به تغییر محاسبات هستهای و امنیتی نیز محسوب میشود. در مقابل، تهران رفع محاصره را پیششرط هر توافقی میداند؛ زیرا بدون احیای صادرات نفت، حتی توافقی که بخشی از فشارهای سیاسی را کاهش دهد، لزوماً به معنای بازگشت منابع اقتصادی ایران نخواهد بود.
مجموع تحولات اخیر تصویری از بنبستی ارائه میدهد که در آن هر دو طرف همچنان ابزارهای فشار خود را حفظ کردهاند. آمریکا محاصره دریایی را ادامه میدهد و ایران نیز با تهدید کشتیرانی و حملات منطقهای تلاش میکند هزینه این سیاست را افزایش دهد. در این میان، حمله به بحرین و آسیب دیدن تأسیسات صنعتی این کشور، خطر گسترش جغرافیای جنگ را جدیتر کرده است.